Xayanın burulması toxum ciyəsinin öz oxu ətrafında fırlanması nəticəsində xayanın qan dövranının kəsilməsidir. Bu, təcili cərrahi vəziyyətdir: xayanı xilas etmək üçün əməliyyat ilk saatlarda aparılmalıdır.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Xaya torsiyası
- toxum ciyəsinin burulması
Xəstəlik haqqında
Xaya xayalıqda toxum ciyəsindən asılı vəziyyətdə yerləşir. Ciyənin tərkibindən xayanı qidalandıran arteriya, venalar və toxum axarı keçir. Ciyə öz oxu ətrafında burulduqda əvvəlcə venoz axın pozulur, xaya şişir, sonra arterial qan axını dayanır və toxuma ölməyə başlayır.
Xayanın burulması ən çox yeniyetməlik dövründə, eləcə də yenidoğulmuşlarda rast gəlinir, lakin istənilən yaşda, o cümlədən böyüklərdə də ola bilər. Vaxt həlledicidir: ağrı başlayandan sonra ilk 6 saat ərzində aparılan əməliyyat əksər hallarda xayanı xilas edir, gecikdikcə xayanın itirilməsi ehtimalı kəskin artır, bir sutkadan sonra isə xayanı saxlamaq nadir hallarda mümkün olur.
Burulma zamanı xaya bir və ya bir neçə dəfə fırlana bilər: nə qədər çox fırlanarsa, qan axını bir o qədər tam kəsilir və toxuma bir o qədər tez zədələnir. Bəzən burulma natamam olur və ağrı nisbətən mülayim başlayır, bu da insanı yanıldır və müraciəti gecikdirir.
Ona görə kəskin xayalıq ağrısı olan hər bir oğlan və kişi, əks sübut olunana qədər, burulma şübhəsi ilə təcili müayinə olunmalıdır. Utancaqlıq səbəbindən yeniyetmələr ağrını gizlədə və ya yalnız «qarın ağrısından» şikayət edə bilər – bu, gecikmənin ən çox rast gəlinən səbəbidir.
Səbəbləri
Burulmanın əsas səbəbi xayanın xayalıqda həddindən artıq hərəkətli olmasıdır. Buna və burulmanın baş verməsinə şərait yaradan amillər:
- anadangəlmə «zəng dili» anomaliyası – xaya xayalığın divarına normal bərkimir və ciyə üzərində zəngin dili kimi sərbəst asılı qalır; bu anomaliya çox vaxt hər iki tərəfdə olur;
- yeniyetməlikdə xayanın sürətli böyüməsi – xayanın kütləsi artdıqca onun fırlanma ehtimalı yüksəlir;
- fiziki gərginlik, idman, travma – burulma ağır yük qaldırma, sıçrayış və ya xayalığa zərbədən sonra başlaya bilər;
- yuxu zamanı – kremaster əzələsinin qəfil reflektor yığılması xayanı fırlada bilər, buna görə ağrı tez-tez gecə və ya səhər oyananda başlayır;
- soyuq – kremaster əzələsinin yığılmasını gücləndirir; burulma soyuq mövsümdə daha tez-tez qeydə alınır;
- enməmiş xaya (kriptorxizm) – qasıq kanalında yerləşən xayanın burulma riski daha yüksəkdir;
- yenidoğulmuşlarda – xayanın qişalarının xayalığa hələ bərkiməməsi.
Çox vaxt burulma heç bir aşkar səbəb olmadan, sakit vəziyyətdə baş verir. Əvvəllər xayalıqda qısa, öz-özünə keçən güclü ağrı epizodları olubsa, bu, anadangəlmə meyilliliyin əlaməti ola bilər və uroloqa planlı müraciət üçün əsasdır.
Təsnifat
- xayalıqdaxili burulma – yeniyetmələrdə və böyüklərdə ən çox rast gəlinən forma; ciyə xayanın qişaları daxilində burulur;
- xayalıqdankənar burulma – yenidoğulmuşlarda və ana bətnində; xaya qişaları ilə birlikdə burulur, çox vaxt doğuşdan sonra artıq zədələnmiş xaya aşkarlanır;
- burulmaya oxşar vəziyyət – xaya artımlarının (hidatidaların) burulması – xayanın özünün deyil, kiçik rudimentar törəmələrin burulması; adətən uşaqlarda olur, daha yüngül keçir, lakin əlamətləri burulmaya bənzəyir və mütləq həkim tərəfindən ayırd edilməlidir;
- aralıq (intermittent) burulma – qısa, öz-özünə keçən güclü ağrı epizodları; burulma öz-özünə açılır, lakin istənilən an tam burulmaya çevrilə bilər.
Klinik mənzərə
Burulma adətən qəfil başlayır. Əsas əlamətlər:
- xayalıqda qəfil, güclü ağrı, çox vaxt bir tərəfdə; ağrı yuxudan oyadır və ya fiziki yükdən sonra başlayır;
- ağrının qasığa, qarnın aşağı hissəsinə və ya belə yayılması;
- ürəkbulanma və qusma – burulmada tez-tez rast gəlinir;
- xayalığın şişməsi, qızarması, toxunanda kəskin ağrı;
- xayanın yuxarı qalxması və köndələn vəziyyət alması, digər xaya ilə müqayisədə asimmetriya;
- bəzən bədən temperaturunun bir qədər yüksəlməsi.
Uşaqlarda ağrı yalnız qarında və ya qasıqda hiss oluna bilər, kiçik uşaq isə sadəcə narahat olur, ağlayır, yeriməkdən imtina edir. Ona görə qarın ağrısı olan oğlan uşağının xayalığı mütləq yoxlanılmalıdır. Yenidoğulmuşlarda burulma çox vaxt ağrısız, xayalığın şişməsi, sərtləşməsi və göyümtül rəng alması ilə özünü göstərir.
Dərhal 103-ə zəng etmək və ya cərrahi şöbəyə müraciət etmək lazımdır, əgər: xayalıqda qəfil güclü ağrı başlayıb, xaya şişib, yuxarı qalxıb, ağrı ürəkbulanma və qusma ilə müşayiət olunur. Ağrının keçməsini evdə gözləmək, ağrıkəsici qəbul etmək və ya isti kompres qoymaq olmaz – bu, xayanın itirilməsinə səbəb ola bilər.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnoz əsasən klinik olaraq qoyulur və vaxt itirilməməlidir. Uroloq və ya uşaq cərrahı ağrının başlama vaxtını, xarakterini, əvvəlki oxşar epizodları öyrənir və xayalığı müayinə edir.
- klinik baxış – xayanın vəziyyəti və hündürlüyü, şişkinlik, ağrılılıq; kremaster refleksinin olmaması burulma lehinə əlamətdir;
- xayalıq orqanlarının doppler USM-i – xayada qan axınının azalmasını və ya olmamasını, bəzən ciyənin burulmuş «burğu» görüntüsünü göstərir; normal qan axını burulmanı tam istisna etmir;
- sidik və qan analizləri – əsasən iltihabi xəstəliklərlə fərqləndirmək üçün, lakin əməliyyatı gecikdirməməlidir;
- cərrahi reviziya – klinik şübhə yüksək olduqda əlavə müayinələrə vaxt itirmədən xayalığın təcili açılması həm diaqnostik, həm də müalicəvi addımdır.
Ağrı başlayandan bəri keçən vaxt həkim üçün ən vacib məlumatlardan biridir, ona görə ağrının nə vaxt başladığını mümkün qədər dəqiq yadda saxlayın və həkimə deyin.
Differensial diaqnostika epididimit, orxit, hidatidanın burulması, boğulmuş qasıq yırtığı, xayalıq travması və xayanın şişi ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
- xayanın nekrozu – gecikmiş müraciətdə xayanın çıxarılması zərurəti;
- xayanın atrofiyası – hətta əməliyyatla xilas edildikdən sonra xaya tədricən kiçilə bilər;
- fertilliyin azalması – spermatozoidlərin hasil olunmasının pozulması;
- hormonal funksiyanın qismən azalması – adətən sağlam xaya bunu kompensasiya edir;
- yaranın infeksiyası və psixoloji travma, xüsusən yeniyetmələrdə.
Müalicə
Xayanın burulmasının yeganə etibarlı müalicəsi təcili əməliyyatdır. Dərmanlarla, istiliklə və ya gözləmə taktikası ilə burulmanı aradan qaldırmaq mümkün deyil.
- təcili əməliyyat – ümumi anesteziya altında xayalıq açılır, burulma açılır və xayanın canlılığı qiymətləndirilir: rəngi, qanaxması, əməliyyat zamanı ilıq fizioloji məhlulla isidildikdən sonra qan dövranının bərpası;
- xaya canlıdırsa – o, təkrar burulmasın deyə xayalığın divarına tikilir (orxiopeksiya);
- xaya canlı deyilsə – çıxarılır (orxiektomiya), çünki ölü toxuma infeksiya və iltihab mənbəyi ola bilər;
- qarşı tərəf xayasının fiksasiyası – anomaliya çox vaxt hər iki tərəfdə olduğundan, sağlam xaya da eyni əməliyyat zamanı profilaktik olaraq bərkidilir;
- xaya protezi – xaya çıxarıldıqda, sonradan pasiyentin istəyi ilə kosmetik məqsədlə qoyula bilər.
Əllə burulmanı açmaq cəhdi yalnız həkim tərəfindən, əməliyyata hazırlıq zamanı müvəqqəti tədbir kimi edilə bilər və əməliyyatı əvəz etmir.
Əməliyyatdan sonra bir neçə gün ağrıkəsicilər, soyuq kompres və dəstəkləyici alt paltarı tövsiyə olunur. Yaranın sağalmasını izləmək, bir neçə həftə ağır fiziki yükdən, velosipeddən və kontakt idman növlərindən çəkinmək lazımdır. Sonradan uroloq xayanın ölçüsünə və funksiyasına nəzarət edir. Evdə özbaşına müalicə və «ağrı keçər» ümidi ilə gözləmək qəbuledilməzdir.
Profilaktika
Anadangəlmə meyilliliyin qarşısını almaq mümkün deyil, lakin ağır nəticələrin qarşısını almaq mümkündür:
- xayalıqda qəfil ağrıda gecikmədən təcili müraciət etmək;
- qısa, öz-özünə keçən ağrı epizodları olarsa – uroloqla planlı müayinə və profilaktik fiksasiya imkanını müzakirə etmək;
- oğlan uşaqlarına və yeniyetmələrə xayalıqda ağrı olduqda dərhal valideynlərə deməyin vacib olduğunu izah etmək;
- kontakt idman növlərində qoruyucu vasitələrdən istifadə etmək;
- kriptorxizmi uşaqlıqda vaxtında müalicə etdirmək.
Hansı həkimə müraciət etməli
Kəskin ağrıda dərhal 103-ə zəng etmək və ya təcili cərrahi şöbəyə müraciət etmək lazımdır. Müalicəni uroloq, uşaqlarda isə uşaq cərrahı və ya uşaq uroloqu aparır.
Yadda saxla!
Xayanın burulmasında hər saat həlledicidir – gözləmək və ya ağrıkəsici ilə «keçirməyə» çalışmaq xayanın itirilməsinə səbəb ola bilər.
- Xayalıqda qəfil güclü ağrı olarsa, dərhal 103-ə zəng edin və ya cərrahi şöbəyə müraciət edin.
- Utancaqlıq səbəbindən yeniyetmələr ağrını gizlədə bilər – valideynlər buna diqqət etməlidir.
- Qarın ağrısı olan oğlan uşağının xayalığını mütləq yoxlayın.
- Ağrı keçsə də, həkim müayinəsindən keçin.
Suallar və cavablar
Bəzən bəli, lakin bu, təkrarlanma riskini aradan qaldırmır. Belə epizodlardan sonra uroloq müayinəsi və çox vaxt profilaktik fiksasiya əməliyyatı tövsiyə olunur.
Bəli. Sağlam qalan bir xaya adətən kifayət qədər hormon və spermatozoid hasil edir. Lakin gələcəkdə fertilliyin müayinəsi faydalı ola bilər.
Epididimit adətən tədricən başlayır, hərarət və sidik ifrazında narahatlıqla müşayiət olunur, burulma isə qəfil və güclü ağrı ilə başlayır. Lakin onları dəqiq ayırmaq yalnız həkim baxışı və doppler USM ilə mümkündür, ona görə özünüz diaqnoz qoymağa çalışmayın.
Adətən bir neçə həftə ağır fiziki yükdən çəkinmək lazımdır. Dəqiq müddəti cərrah yaranın sağalmasına görə müəyyən edir.
Xayanın həddindən artıq hərəkətliliyinə səbəb olan anadangəlmə anomaliya çox vaxt hər iki tərəfdə olur. Sağlam xayanın profilaktik fiksasiyası gələcəkdə onun da burulmasının qarşısını alır. Bu, xüsusən bir xaya itirildikdə vacibdir.
Körpədə burulma çox vaxt ağrı ilə deyil, xayalığın bir tərəfinin şişməsi, sərtləşməsi və göyümtül və ya tünd rəng alması ilə özünü göstərir. Belə dəyişiklik görən kimi dərhal həkimə müraciət etmək lazımdır.
Mövzu üzrə məqalələr
Sidik qaçırma gündəlik həyatınıza mane olur?
Öskürəndə və ya qəfil sidiyə getmək ehtiyacı yarananda sidik qaçırma fərqli mexanizmlərlə əlaqəli ola bilər. Düzgün tipin müəyyənləşdirilməsi…
İstiqamət: Urologiya / Ginekologiya
MAR-testi: nəticə təkbaşına sonsuzluğu izah edirmi?
MAR-testi spermatozoidlərlə əlaqəli anticisimləri qiymətləndirə bilər. Lakin o, hər cütlük üçün ilkin müayinə deyil və təkbaşına reproduktiv diaqnoz…
İstiqamət: Reproduktologiya / Andrologiya
Xayadan nümunə götürülməsi: biopsiya ilə sperm axtarışı eynidirmi?
Xaya biopsiyası diaqnostik toxuma qiymətləndirilməsi və ya reproduktiv prosedurla əlaqəli ola bilər. Müdaxilənin məqsədi əvvəlcədən dəqiq izah edilməlidir.
İstiqamət: Andrologiya / Reproduktologiya
Hamiləlik alınmır: cütlük müayinəyə haradan başlamalıdır?
Hamiləlik çətinliyinin qiymətləndirilməsi yalnız qadının analizlərindən ibarət deyil. Hər iki tərəfin tarixçəsi və məqsədli testlər bir plan daxilində…
İstiqamət: Reproduktologiya / Andrologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
