Orxoepididimit xayanın və onun artımının (epididimin) eyni vaxtda iltihabıdır. Xayalıqda ağrı, şişkinlik və hərarətlə özünü göstərir, əksər hallarda infeksiya ilə bağlıdır. Vaxtında müalicə olunmadıqda abses və sonsuzluğa səbəb ola bilər.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Epididimoorxit
- xaya və onun artımının iltihabı
Xəstəlik haqqında
Orxoepididimit xayanın (orxit) və xaya artımının (epididimit) iltihabının birləşməsidir. Xaya artımı xayanın arxa səthində yerləşən, spermatozoidlərin yetişdiyi və toplandığı kiçik orqandır. Əksər hallarda iltihab əvvəlcə artımda başlayır, sonra xayanın özünə keçir.
Orxoepididimit uroloqların tez-tez rastlaşdığı xəstəliklərdəndir və istənilən yaşda – oğlan uşaqlarından ahıl yaşlı kişilərə qədər – yarana bilər. Cinsi fəal gənc kişilərdə o, daha çox cinsi yolla yoluxan infeksiyalarla, ahıl yaşlı kişilərdə isə sidik yollarının infeksiyası və prostat vəzinin xəstəlikləri ilə bağlı olur. Peyvənd olunmamış yeniyetmələrdə və gənc kişilərdə səbəb epidemik parotit (donuz xəstəliyi) virusu ola bilər.
Xəstəlik ilkin olaraq və ya digər sidik-cinsiyyət orqanlarının (uretra, prostat vəzi, sidik kisəsi) iltihabının ağırlaşması kimi inkişaf edir. Onun əhəmiyyəti ondadır ki, gecikmiş müalicə abses, xayanın atrofiyası və sonsuzluğa səbəb ola bilər. Bundan əlavə, xayalıqda kəskin ağrı xayanın burulması kimi təxirəsalınmaz vəziyyətin əlaməti ola bilər, ona görə belə ağrı həmişə təcili müayinə tələb edir.
Səbəbləri
Orxoepididimitin əksər hallarda səbəbi infeksiyadır. Törədicinin növü yaşdan və cinsi həyatın xüsusiyyətlərindən asılıdır.
- Cinsi yolla yoluxan infeksiyalar – xlamidiya, qonokokk, mikoplazma və digərləri; daha çox cinsi fəal gənc kişilərdə rast gəlinir.
- Bağırsaq çöpü və digər bağırsaq bakteriyaları – ahıl yaşlı kişilərdə, prostat vəzinin böyüməsi, sidik ifrazının pozulması və sidik yollarının infeksiyası zamanı; həmçinin anal cinsi əlaqə zamanı.
- Epidemik parotit virusu – peyvənd olunmamış yeniyetmə və kişilərdə donuz xəstəliyindən sonra orxit yarana bilər.
- Vərəm və brusellyoz – nadir, lakin xroniki gedişli orxoepididimitin səbəbləri ola bilər.
- Tibbi manipulyasiyalar – sidik kanalının kateterizasiyası, sistoskopiya, prostat vəzində əməliyyatlar.
- Xayalıq travmaları – zədə toxumaları infeksiyaya qarşı həssas edir.
- Sidik yollarının anadangəlmə anomaliyaları – xüsusən uşaqlarda təkrarlanan epididimitin səbəbi ola bilər.
- Bəzi dərmanlar – nadir hallarda qeyri-infeksion epididimitə səbəb olur.
Törədici xaya artımına əksər hallarda sidik kanalından və prostat vəzindən toxum axacağı vasitəsilə «geri» – retroqrad yolla, nadir hallarda isə qan axını ilə daxil olur. Şəkərli diabet, immunitetin zəifləməsi, sidik ifrazının pozulması, sidik kateterindən uzun müddət istifadə və qorunmasız cinsi əlaqə əlavə risk amilləridir.
Təsnifat
Gedişinə görə kəskin və xroniki orxoepididimit fərqləndirilir. Kəskin forma qəflətən başlayır, aydın simptomlarla və ümumi vəziyyətin pisləşməsi ilə gedir. Xroniki forma (adətən altı həftədən çox davam edən) az simptomlu keçir və vaxtaşırı kəskinləşir.
Lokalizasiyasına görə birtərəfli və ikitərəfli iltihab ayırd edilir. Səbəbinə görə infeksion (bakterial, viral, spesifik – vərəm), travmatik və qeyri-infeksion formalar fərqləndirilir. İltihabın xarakterinə görə isə seroz və irinli orxoepididimit ayırd edilir; irinli forma abses əmələ gəlməsi ilə ağırlaşa bilər.
Klinik mənzərə
Kəskin orxoepididimit adətən bir-iki gün ərzində inkişaf edir. Əsas şikayətlər bunlardır:
- xayalığın bir yarısında güclü ağrı; ağrı qasığa, qarnın aşağı hissəsinə və bel nahiyəsinə yayıla bilər, gəzinti və fiziki yük zamanı güclənir;
- xayalığın müvafiq yarısının böyüməsi, şişməsi, dərisinin qızarması və isti olması;
- xaya və artımın bərkiməsi, toxunduqda kəskin ağrılılıq;
- bədən hərarətinin yüksəlməsi, üşütmə, halsızlıq, əzələ ağrıları;
- sidik ifrazı zamanı ağrı və göynəmə, tez-tez sidiyə getmə;
- sidik kanalından ifrazat (cinsi yolla yoluxan infeksiyalar zamanı).
Xroniki formada kişi xayalıqda orta və ya zəif ağrı, ağırlıq və narahatlıq hiss edir, artım sıxlaşmış və bir qədər böyümüş olur, hərarət adətən normal və ya cüzi yüksək olur.
Uşaqlarda və yeniyetmələrdə xayalıq ağrısı ilk növbədə xayanın burulmasına şübhə yaratmalıdır. Parotitdən sonrakı orxit adətən qulaqətrafı vəzinin şişməsindən bir neçə gün sonra başlayır.
Təcili həkimə müraciət etmək və ya 103-ə zəng etmək lazımdır, əgər xayalıqda ağrı qəflətən və çox güclü başlayıbsa (xüsusən uşaqda və gənc oğlanda), ağrı ilə birlikdə ürəkbulanma və qusma varsa, xaya yuxarı çəkilmiş görünürsə, yüksək hərarət və üşütmə varsa, xayalıqda şişkinlik sürətlə artırsa. Xayanın burulması saatlar ərzində orqanın itirilməsinə səbəb ola bilər, ona görə gözləmək olmaz.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Uroloq şikayətləri, xəstəliyin başlanğıcını, cinsi həyatın xüsusiyyətlərini, keçirilmiş infeksiyaları və manipulyasiyaları soruşur, xayalığı və qasıq nahiyəsini müayinə edir. Əsas vəzifələr iltihabı təsdiqləmək, törədicini müəyyən etmək və xayanın burulmasını istisna etməkdir.
- xayalıq orqanlarının dopplerlə USM-i – əsas instrumental üsuldur; iltihab zamanı qan axını artır, burulmada isə azalır və ya olmur; həmçinin abses və maye toplanması aşkar edilir;
- qanın ümumi analizi və C-reaktiv zülal – iltihabın ağırlığını göstərir;
- sidiyin ümumi analizi və bakterioloji əkilməsi – sidik yollarının infeksiyasını və törədicinin antibiotiklərə həssaslığını müəyyən edir;
- uretradan yaxmanın müayinəsi və PZR-diaqnostika – cinsi yolla yoluxan infeksiyaların aşkarlanması üçün;
- əlavə müayinələr – xroniki gedişdə vərəm və brusellyoz üçün testlər, prostat vəzinin müayinəsi; sağalmadan sonra lazım olduqda spermoqramma.
Differensial diaqnostika ilk növbədə xayanın burulması, xaya şişi, qasıq yırtığının boğulması, xayalıq travması və hidrosele ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
- xayanın və ya artımın absesi, xayalıqda fistul əmələ gəlməsi;
- prosesin xronikləşməsi və uzunmüddətli ağrı;
- xaya infarktı və atrofiyası (kiçilməsi);
- artımın çapıqlaşması və toxum axacağının keçiriciliyinin pozulması;
- spermatogenezin pozulması və sonsuzluq, xüsusən ikitərəfli prosesdə;
- uzunmüddətli ağrı fonunda cinsi həyatda narahatlıq;
- infeksiyanın qana keçməsi və ümumi vəziyyətin ağırlaşması – nadir, lakin təhlükəli ağırlaşmadır.
Müalicə
Müalicə uroloq tərəfindən təyin edilir və ağır hallarda xəstəxana şəraitində aparılır. Məqsəd infeksiyanı aradan qaldırmaq, ağrı və iltihabı azaltmaq, ağırlaşmaların qarşısını almaqdır.
Ümumi tədbirlər:
- kəskin dövrdə yataq rejimi və fiziki yükün məhdudlaşdırılması;
- xayalığın yuxarı qaldırılmış vəziyyətdə saxlanması – suspenzoriy (dəstəkləyici sarğı) və ya sıx, dəstəkləyən alt paltarı;
- ilk günlərdə həkimin tövsiyəsi ilə xayalığa soyuq qoyulması (parça ilə bükülmüş buz);
- kifayət qədər maye qəbulu, balanslaşdırılmış qidalanma, alkoqoldan imtina;
- müalicə dövründə cinsi əlaqədən çəkinmək.
Dərman müalicəsi. Əsas yeri antibakterial terapiya tutur. Preparatların seçimi ehtimal olunan törədicidən və pasiyentin yaşından asılıdır; analiz nəticələri alındıqdan sonra müalicə korreksiya edilə bilər. Antibiotiklərin kursunu simptomlar keçsə belə həkimin təyin etdiyi müddətə qədər davam etdirmək vacibdir. Ağrı və iltihabı azaltmaq üçün qeyri-steroid iltihabəleyhinə vasitələr, güclü ağrıda isə həkim tərəfindən yerli blokadalar tətbiq edilə bilər. Viral (parotit) orxitdə antibiotiklər təsirsizdir, müalicə simptomatikdir.
Cərrahi müalicə. Abses inkişaf etdikdə onun açılması və drenajı aparılır. Ağır irinli proseslərdə, xayanın geri dönməz zədələnməsində və ya şiş şübhəsində orqanın çıxarılması lazım gələ bilər.
Partnyorun müalicəsi. Cinsi yolla yoluxan infeksiya aşkar edildikdə cinsi partnyor da müayinə olunmalı və eyni vaxtda müalicə almalıdır, əks halda təkrar yoluxma baş verir.
Nə etmək olmaz: antibiotikləri özbaşına seçmək və ya kursu vaxtından əvvəl dayandırmaq, xayalığı isitmək, isti vanna qəbul etmək, «özü keçəcək» deyə həkimə müraciəti gecikdirmək.
Reabilitasiya
Yüngül və orta ağırlıqlı orxoepididimitdə ağrı və hərarət adətən müalicənin ilk günlərində azalır, lakin xayalığın şişkinliyi və artımın sıxlaşması bir neçə həftə qala bilər. Bu dövrdə ağır fiziki yükdən, velosiped sürməkdən və cinsi əlaqədən həkim icazə verənə qədər çəkinmək lazımdır.
Ağır və ağırlaşmış formalardan sonra bərpa daha uzun çəkir, ağrı uzun müddət qalarsa, həkim əlavə müayinə və müalicə planlaşdırır. Müalicə bitdikdən sonra nəzarət müayinəsi, cinsi yolla yoluxan infeksiyalarda isə təkrar analizlər aparılır. Ailə planlaşdıran kişilərə lazım olduqda spermoqramma tövsiyə olunur.
Profilaktika
- uşaqların epidemik parotitə qarşı təqvim üzrə peyvənd olunması – parotit orxitinin spesifik profilaktikasıdır;
- bir daimi, yoxlanılmış partnyorla cinsi həyat, təsadüfi əlaqələrdə prezervativdən istifadə;
- sidik yollarının və prostat vəzinin xəstəliklərinin vaxtında müalicəsi;
- cinsi yolla yoluxan infeksiya aşkar edildikdə hər iki partnyorun müalicəsi;
- sidik kateteri olan pasiyentlərdə kateterə düzgün qulluq və ondan yalnız zəruri müddətdə istifadə;
- idman zamanı xayalığın travmadan qorunması;
- sağlam həyat tərzi, tam dəyərli qidalanma, kifayət qədər yuxu.
Hansı həkimə müraciət etməli
Orxoepididimit şübhəsində uroloqa müraciət etmək lazımdır; uşaqlarda – uşaq uroloquna və ya uşaq cərrahına. Xayalıqda qəfil, güclü ağrı zamanı isə təcili tibbi yardım çağırmaq lazımdır.
Yadda saxla!
- Xayalıqda qəfil və güclü ağrı xayanın burulması ola bilər – bu halda dərhal 103-ə zəng edin.
- Orxoepididimitin müalicəsini uroloq təyin edir; antibiotik kursunu sona qədər davam etdirmək vacibdir.
- Cinsi yolla yoluxan infeksiya aşkar edilərsə, partnyor da müalicə olunmalıdır.
- Vaxtında müalicə olunmamış iltihab sonsuzluğa səbəb ola bilər – «özü keçəcək» deyə gözləməyin.
Əlaqəli Xəstəliklər
Suallar və cavablar
Vaxtında və düzgün müalicə zamanı əksər kişilərdə xayanın funksiyası bərpa olunur. Sonsuzluq riski ağır, irinli, ikitərəfli və ya təkrarlanan iltihabda, həmçinin müalicə gecikdikdə artır. Narahatlıq olduqda sağalmadan sonra spermoqramma etmək olar.
Xəstəliyin özü ötürülmür, lakin ona səbəb olan infeksiyalar – məsələn, xlamidiya və qonokokk – cinsi yolla yoluxur. Ona görə belə hallarda partnyor da müayinə və müalicə olunmalıdır.
Evdə bunu etibarlı şəkildə ayırmaq mümkün deyil. Burulma adətən qəflətən, çox güclü ağrı ilə başlayır və tez-tez qusma ilə müşayiət olunur. Xayalıqda kəskin ağrı zamanı dərhal təcili yardım çağırmaq lazımdır, diaqnozu həkim müayinə və USM əsasında qoyur.
Ağrı və hərarət adətən müalicənin ilk günlərində azalır, lakin şişkinlik və sıxlaşma bir neçə həftə qala bilər. Antibiotik kursunun müddətini törədicini və vəziyyətin ağırlığını nəzərə alaraq həkim müəyyən edir.
Uşaqlarda xayalıq ağrısının ən təhlükəli səbəbi xayanın burulmasıdır. Ona görə uşağı dərhal həkimə aparmaq və ya 103-ə zəng etmək lazımdır. Ağrıkəsici verib gözləmək olmaz.
Parotit orxiti əsasən yeniyetmələrdə və kişilərdə rast gəlinir, bəzən xayanın atrofiyasına səbəb ola bilər. Ən etibarlı qoruma uşaqlıqda parotitə qarşı peyvənddir. Parotitdən sonra xayalıqda ağrı və şişkinlik yaranarsa, uroloqa müraciət etmək lazımdır.
Urologiya üzrə xəstəliklər
- Astenozoospermiya
- Azoospermiya
- Balano-postit
- Böyrək çatışmazlığı
- Böyrək daşları
- Böyrək kistası
- Böyrək sancısı
- Böyrək şişləri
- Böyrək xərçəngi
- Böyrək zədələnməsi
- Böyrəklərdə qum (mikrokristalluriya)
- Böyrəklərin amiloidozu
- Böyrəklərin iltihabı (nefrit)
- Böyrəyin angiolioması
- Böyrəyin sallanması (nefroptoz)
Mövzu üzrə məqalələr
Sidik qaçırma gündəlik həyatınıza mane olur?
Öskürəndə və ya qəfil sidiyə getmək ehtiyacı yarananda sidik qaçırma fərqli mexanizmlərlə əlaqəli ola bilər. Düzgün tipin müəyyənləşdirilməsi…
İstiqamət: Urologiya / Ginekologiya
MAR-testi: nəticə təkbaşına sonsuzluğu izah edirmi?
MAR-testi spermatozoidlərlə əlaqəli anticisimləri qiymətləndirə bilər. Lakin o, hər cütlük üçün ilkin müayinə deyil və təkbaşına reproduktiv diaqnoz…
İstiqamət: Reproduktologiya / Andrologiya
Xayadan nümunə götürülməsi: biopsiya ilə sperm axtarışı eynidirmi?
Xaya biopsiyası diaqnostik toxuma qiymətləndirilməsi və ya reproduktiv prosedurla əlaqəli ola bilər. Müdaxilənin məqsədi əvvəlcədən dəqiq izah edilməlidir.
İstiqamət: Andrologiya / Reproduktologiya
Sidik ifrazı zamanı ağrılar
Sidik ifrazı zamanı ağrı barədə bilinməli ən vacib məqam odur ki, belə simptom orqanizmdəki pozğunluğun əlamətidir. Pozğunluqlar müxtəlif…
İstiqamət: Urologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
