Kəskin qarın – qəfildən başlayan güclü qarın ağrısı ilə müşayiət olunan və çox vaxt təcili cərrahi yardım tələb edən vəziyyətlərin ümumi adıdır. Belə ağrı ilə evdə gözləmək olmaz: səbəbi tez müəyyən etmək və müalicəyə başlamaq lazımdır.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Abdomen acutum
- kəskin qarın sindromu
Xəstəlik haqqında
Kəskin qarın müstəqil xəstəlik deyil, klinik sindromdur – qəfil başlayan, güclü və ya sürətlə artan qarın ağrısı, qarın divarı əzələlərinin gərginliyi və ümumi vəziyyətin pisləşməsi ilə özünü göstərən vəziyyətlərin ümumi adıdır. O, qarın boşluğu, retroperitoneal fəza və kiçik çanaq orqanlarının travmalarının, kəskin iltihabi xəstəliklərinin, daxili qanaxmaların və qan dövranının kəskin pozulmalarının nəticəsi ola bilər.
Kəskin qarın şübhəsi cərrahın təxirəsalınmaz konsultasiyası üçün göstərişdir. Bu termin həkimə «vaxt itirmək olmaz» siqnalı verir: bir çox səbəblər – kəskin appendisit, xoranın perforasiyası, bağırsaq keçməzliyi, uşaqlıqdankənar hamiləliyin pozulması – saatlar ərzində həyati təhlükəli ağırlaşmalara gətirib çıxara bilər.
Dəqiq diaqnoz sonrakı müalicənin xarakterini müəyyən edir. Belə ki, kəskin appendisitdə cərrahi müdaxilə göstərişdir, kəskin pankreatitdə isə tibbi yardım adətən stasionarda kompleks konservativ terapiyadan başlanır. Kəskin qarın istənilən yaşda – körpələrdən yaşlılara qədər – və hamiləlik dövründə rast gəlinir; hər yaş qrupunda səbəblərin öz xüsusiyyətləri var.
Səbəbləri
Kişilərdə və qadınlarda kəskin qarnın əsas səbəb qrupları:
- kəskin iltihabi xəstəliklər – appendisit, xolesistit, pankreatit, divertikulit; iltihab qarın pərdəsinə keçdikdə peritonit inkişaf edir;
- içiboş orqanların perforasiyası – mədə və onikibarmaq bağırsaq xorasının deşilməsi, bağırsağın divertikul və ya şiş nahiyəsində deşilməsi; möhtəviyyat qarın boşluğuna tökülür;
- kəskin bağırsaq keçməzliyi – bitişmələr, boğulmuş yırtıq, bağırsağın burulması (volvulus), bağırsaq invaginasiyası (bir hissənin digərinin içinə keçməsi), şişlər;
- qan dövranının kəskin pozulması – bağırsaq damarlarının trombozu və emboliyası, xüsusilə ürək ritmi pozulmaları və ateroskleroz olan yaşlılarda; qarın aortası anevrizmasının cırılması;
- qarın boşluğuna qanaxma – travma zamanı dalağın və ya qaraciyərin cırılması, uşaqlıqdankənar hamiləliyin pozulması, yumurtalıq apopleksiyası;
- travmalar – qarın boşluğu və retroperitoneal fəza orqanlarının küt zədələri və nüfuzedici yaralar.
Ginekoloji səbəblər: pozulmuş uşaqlıqdankənar hamiləlik, yumurtalıq apopleksiyası (yumurtalığa qansızma), yumurtalıq kistasının cırılması və ya burulması, uşaqlıq artımlarının kəskin iltihabı, boru-yumurtalıq absesinin cırılması.
Uşaqlarda ən çox appendisit, bağırsaq invaginasiyası (xüsusən körpələrdə), boğulmuş yırtıq və bağırsaq burulması rast gəlinir; oğlanlarda qarın aşağısına yayılan ağrının səbəbi xaya burulması da ola bilər. Yaşlılarda divertikulit, bağırsaq damarlarının trombozu, şişə bağlı keçməzlik və aorta anevrizması daha çox təhlükə yaradır.
Hamilə qadınlarda istənilən kəskin cərrahi xəstəlik baş verə bilər və ana ilə döl üçün təhlükəsizliyi təmin etmək üçün cərrah, mama-ginekoloq və digər mütəxəssislərin birgə yanaşması tələb olunur. Bu qrupda ən çox rast gəlinən kəskin cərrahi xəstəlik kəskin appendisitdir.
Təsnifat
Mənşəyinə görə kəskin qarnın aşağıdakı növləri ayırd edilir:
- abdominal (cərrahi) – həzm orqanlarının iltihabı, perforasiyası və keçməzliyi;
- ginekoloji – uşaqlıq, borular və yumurtalıqların kəskin xəstəlikləri;
- uroloji – böyrək sancısı, sidiyin kəskin ləngiməsi, böyrəyin irinli iltihabı; bunlar çox vaxt kəskin qarnı təqlid edir;
- travmatik – qarın orqanlarının zədələnməsi, daxili qanaxma;
- damar mənşəli – bağırsaq damarlarının tıxanması, aorta anevrizmasının cırılması.
Xüsusi qrupu yalançı kəskin qarın təşkil edir: qarın boşluğundan kənar xəstəliklər oxşar ağrı yarada bilər – miokard infarktı, aşağı paylı pnevmoniya, plevrit, diabetik ketoasidoz, bəzi infeksiyalar, kəskin qastroenterit. Bu hallarda əməliyyat lazım olmur, lakin onları ayırd etmək yalnız müayinə ilə mümkündür.
Klinik mənzərə
Kəskin qarnın əsas əlamətləri:
- intensiv qarın ağrısı – qəfil və ya tədricən başlaya bilər, davamlı və ya tutmaşəkilli olur; bəzən əvvəlcə göbək ətrafında başlayıb sonra müəyyən nahiyəyə (məsələn, sağ qalça nahiyəsinə) keçir;
- qarın əzələlərinin refleks gərginliyi – «taxtavari» qarın, toxunma və hərəkət zamanı ağrının artması;
- ürəkbulanma və qusma – bağırsaq keçməzliyində qusma təkrarlanır, sonradan qusuntu bağırsaq möhtəviyyatı qarışıqlı və xoşagəlməz qoxulu ola bilər;
- qarnın köpməsi, qazın və nəcisin çıxmaması;
- temperaturun yüksəlməsi, üşütmə – iltihabi proses üçün xarakterikdir;
- daxili qanaxma əlamətləri – kəskin zəiflik, solğunluq, soyuq tər, sürətli nəbz, təzyiqin düşməsi, huşun itməsi;
- qadınlarda menstruasiyanın gecikməsi, cinsi yollardan qanlı ifrazat; oğlanlarda və kişilərdə xayalıqda ağrı (xaya burulması istisna edilməlidir).
Bu, ümumi simptomokompleksdir; təfərrüatları patoloji prosesin xarakteri və yerləşməsi müəyyən edir. Uşaqlarda ağrının yerini dəqiq göstərmək çətin olur: uşaq ağlayır, ayaqlarını qarnına çəkir, yeməkdən imtina edir; körpələrdə invaginasiyada tutmaşəkilli narahatlıq və nəcisdə «moruq jelesi» kimi qan qarışığı ola bilər. Yaşlılarda ağrı mülayim, temperatur normal ola bilər, buna baxmayaraq vəziyyət ağır olur. Hamiləlikdə ağrının yeri uşaqlığın böyüməsi ilə dəyişir.
Dərhal 103 nömrəsinə zəng etmək lazımdır, əgər: qarın ağrısı qəfil və güclüdür, bir neçə saat ərzində keçmir; qarın sərtləşib; ağrı huşun itməsi, kəskin zəiflik, soyuq tər ilə müşayiət olunur; qusmada və ya nəcisdə qan var; qadında menstruasiya gecikib və qarnın aşağısında kəskin ağrı yaranıb (uşaqlıqdankənar hamiləlik ehtimalı); ağrı qarna zərbədən sonra başlayıb; hamilə qadında qarın ağrısı yaranıb.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Kəskin qarnın diaqnostikası patoloji prosesin yerini və xarakterini mümkün qədər tez müəyyən etməyə yönəlib. Həkim ağrının başlama vaxtını, yerini, xarakterini və yayılmasını, qusma, nəcis, menstruasiya, əvvəlki xəstəliklər və əməliyyatlar barədə soruşur, qarnı palpasiya edir, qarın pərdəsinin qıcıqlanma əlamətlərini yoxlayır, nəbzi və təzyiqi ölçür. Zəruri hallarda rektal və ginekoloji baxış aparılır.
- ümumi qan analizi – leykositlərin artması iltihabı, hemoqlobinin azalması qanaxmanı göstərə bilər;
- biokimyəvi analizlər – C-reaktiv zülal, amilaza və ya lipaza (pankreatit), qaraciyər və böyrək göstəriciləri, qlükoza, elektrolitlər, laktat;
- ümumi sidik analizi – sidik yolları infeksiyasının və sidik-daş xəstəliyinin əlamətlərini aşkar etməyə kömək edir;
- hamiləlik testi – doğurma yaşında olan bütün qadınlarda mütləqdir;
- elektrokardioqramma – xüsusən yaşlılarda və yuxarı qarın ağrısında miokard infarktını istisna etmək üçün;
- ultrasəs müayinəsi – qarın orqanları, böyrəklər, qadınlarda uşaqlıq və artımlar (transvaginal USM); sərbəst maye, öd daşları, appendiksin dəyişikliyi görünə bilər;
- icmal rentgenoqrafiya – diafraqma altında sərbəst qaz (perforasiya), bağırsaq keçməzliyinə xas maye səviyyələri;
- kompüter tomoqrafiyası – səbəbin dəqiqləşdirilməsində ən informativ üsullardan biridir; hamiləlikdə və uşaqlarda imkan daxilində USM və ya MRT üstün tutulur;
- diaqnostik laparoskopiya – digər üsullar aydınlıq gətirmədikdə həm diaqnoz, həm də müalicə üçün tətbiq olunur.
Differensial diaqnostika ümumidən xüsusiyə doğru aparılır: cərrahi və qeyri-cərrahi səbəblər ayırd edilir, ağrının yaranma vaxtı, yeri, intensivliyi və qarın pərdəsinin qıcıqlanması ilə əlaqəsi mütləq nəzərə alınır. Vəziyyət aydın olmadıqda xəstə stasionarda müşahidə altında saxlanılır və müayinə təkrarlanır.
Ağırlaşmalar
- yayılmış peritonit – iltihabın bütün qarın boşluğuna yayılması;
- sepsis və septik şok;
- daxili qanaxma nəticəsində hemorragik şok;
- bağırsağın bir hissəsinin ölməsi (nekroz) və onun çıxarılması zərurəti;
- qarındaxili abseslər, bağırsaq fistulları;
- bir neçə orqanın çatışmazlığı;
- qadınlarda boruların zədələnməsi və sonradan sonsuzluq; hamiləlikdə – döl üçün təhlükə.
Ağırlaşmaların əksəriyyəti gec müraciətlə bağlıdır, buna görə vaxtında yardım ən vacib amildir.
Müalicə
Kəskin qarnın müalicəsi bu vəziyyətin səbəbi ilə müəyyən edilir və həmişə stasionarda aparılır. Bəzi hallarda konservativ terapiya kifayət edir, digər hallarda isə təcili cərrahi müdaxilə göstərişdir. Diaqnoz dəqiqləşənə qədər xəstə həkim nəzarətində olur, ona venadaxili məhlullar verilir, zəruri hallarda mədəyə zond qoyulur.
Ağrının kəsilməsi. Müasir yanaşmaya görə həkim müayinədən sonra ağrıkəsici təyin edə bilər – bu, diaqnozu çətinləşdirmir və xəstənin əziyyətini azaldır. Lakin evdə həkim baxışından əvvəl özbaşına ağrıkəsici, spazmolitik və ya işlətmə dərmanı qəbul etmək, qarna isti qoymaq və imalə etmək olmaz.
Konservativ müalicə patoloji prosesin xarakterindən asılıdır. Məsələn, kəskin pankreatitdə venadaxili məhlullar, ağrıkəsicilər, ilk dövrdə qida qəbulunun məhdudlaşdırılması və vəziyyət imkan verdikcə qidalanmanın tezliklə bərpası tətbiq olunur. Böyrək sancısında ağrıkəsici və spazmolitik terapiya aparılır, daşın ölçüsündən asılı olaraq uroloji müdaxilə qərara alınır. Bitişmə mənşəli qismən bağırsaq keçməzliyində bəzən konservativ tədbirlərlə nəticə əldə etmək mümkündür, effekt olmadıqda əməliyyat aparılır.
Cərrahi müalicə. Əksər hallarda kəskin qarna səbəb olan xəstəliklər əməliyyat tələb edir. Əməliyyatın həcmi diaqnozdan asılıdır:
- appendisitdə – appendiksin çıxarılması;
- öd daşı xəstəliyi fonunda xolesistitdə – öd kisəsinin çıxarılması;
- xoranın perforasiyasında – deşiyin tikilməsi;
- bağırsaq invaginasiyasında – invaginatın açılması (uşaqlarda bəzən əməliyyatsız, hava və ya maye ilə), nekroz olduqda bağırsağın rezeksiyası;
- bağırsaq damarlarının tıxanmasında – qan axınının təcili bərpası və ölmüş bağırsaq hissəsinin çıxarılması; antikoaqulyant terapiya diaqnoz qoyulan kimi başlanır, lakin cərrahi və ya endovaskulyar müdaxiləni əvəz etmir;
- uşaqlıqdankənar hamiləlikdə, yumurtalıq apopleksiyasında, boru-yumurtalıq absesində – müvafiq ginekoloji əməliyyat, çox vaxt laparoskopik üsulla.
Mümkün olduqda əməliyyatlar laparoskopik üsulla aparılır, bu da bərpanı sürətləndirir. Əməliyyatdan sonra antibakterial, infuziya və ağrıkəsici terapiya, trombozun profilaktikası və erkən aktivləşmə tətbiq olunur.
Reabilitasiya
Bərpa dövrü əməliyyatın növündən və həcmindən asılıdır. Həzm orqanlarında aparılan əməliyyatlardan sonra həkimin tövsiyə etdiyi pəhrizə riayət etmək, qidanı tez-tez və kiçik porsiyalarla qəbul etmək lazımdır. Ginekoloji əməliyyatlardan sonra həkimin müəyyən etdiyi müddətdə cinsi sakitliyə riayət etmək və hamiləliyi planlaşdırmaq məsələsini ginekoloqla müzakirə etmək vacibdir. Uroloji müdaxilələrdən sonra kifayət qədər maye qəbulu və sidik kisəsinin vaxtında boşaldılması tövsiyə olunur. Bütün hallarda bir neçə həftə ağır fiziki yükdən çəkinmək lazımdır.
Profilaktika
Kəskin qarnın profilaktikası onun yaranmasına səbəb ola biləcək xəstəliklərin vaxtında müalicəsinə əsaslanır:
- mədə və onikibarmaq bağırsaq xorasını, Helicobacter pylori infeksiyasını həkimin təyinatı ilə müalicə edin;
- iltihabəleyhinə ağrıkəsiciləri uzun müddət nəzarətsiz qəbul etməyin;
- öd daşı xəstəliyi və qarın yırtığı aşkar edildikdə planlı müalicə məsələsini cərrahla müzakirə edin;
- alkoqoldan imtina edin – bu, pankreatit riskini azaldır;
- ürək ritmi pozulmalarını və aterosklerozu nəzarətdə saxlayın – bu, bağırsaq damarlarının trombozu riskini azaldır;
- müntəzəm ginekoloji müayinədən keçin, cinsi yolla yoluxan infeksiyalardan qorunun;
- avtomobildə təhlükəsizlik kəmərindən istifadə edin, uşaqları travmalardan qoruyun;
- qarın ağrısı yarandıqda həkimə müraciəti gecikdirməyin.
Hansı həkimə müraciət etməli
Kəskin qarın ağrısında 103 nömrəsinə zəng etmək və ya ən yaxın təcili yardım şöbəsinə müraciət etmək lazımdır. Müayinəni cərrah aparır; səbəbdən asılı olaraq ginekoloq, uroloq, uşaq cərrahı və ya qastroenteroloq cəlb olunur.
Yadda saxla!
- Kəskin qarın xəstəlik deyil, «vaxt itirmək olmaz» siqnalıdır – səbəbi yalnız həkim müayinə ilə müəyyən edə bilər.
- Qəfil, güclü və keçməyən qarın ağrısında evdə gözləməyin, dərhal 103-ə zəng edin.
- Həkim baxana qədər ağrıkəsici, işlətmə dərmanı içməyin, qarna isti qoymayın, imalə etməyin.
- Doğurma yaşında olan qadında qarnın aşağısında kəskin ağrı və menstruasiyanın gecikməsi uşaqlıqdankənar hamiləliyin əlaməti ola bilər.
- Bütün qarın ağrıları cərrahi deyil, lakin bunu müəyyən etmək üçün kompleks müayinə tələb olunur.
Əlaqəli Xəstəliklər
Suallar və cavablar
Ən düzgün addım təcili yardım çağırmaqdır. Gözləyərkən uzanmaq, yemək və su içməkdən çəkinmək lazımdır. Ağrıkəsici, spazmolitik və işlətmə dərmanı qəbul etməyin, qarna isti qoymayın – bu, diaqnozu çətinləşdirə və vəziyyəti ağırlaşdıra bilər.
Ağrının azalması həmişə yaxşılaşma demək deyil. Məsələn, appendiksin deşilməsindən sonra ağrı müvəqqəti azala, sonra peritonitlə yenidən güclənə bilər. Güclü qarın ağrısı olubsa, hətta keçsə belə, həkim müayinəsindən keçmək məqsədəuyğundur.
Xeyr. Bəzi səbəblər – kəskin pankreatit, böyrək sancısı, bəzi ginekoloji və qeyri-cərrahi xəstəliklər – əksər hallarda əməliyyatsız müalicə olunur. Lakin appendisit, xoranın deşilməsi, bağırsaq keçməzliyi və daxili qanaxma kimi hallarda əməliyyat həyatı xilas edir. Qərarı müayinədən sonra cərrah verir.
Ağrı bir neçə saat ərzində keçmirsə, uşaq qarnına toxunmağa imkan vermirsə, qusma, temperatur, süstlük, nəcisdə qan varsa, uşaq ayaqlarını qarnına çəkib hərəkətsiz uzanırsa, təcili həkimə müraciət etmək lazımdır. Uşaqlara aspirin və digər dərmanları özbaşına vermək olmaz.
Hamiləlikdə güclü və ya artan qarın ağrısı, qanlı ifrazat, temperatur, qusma, huşun itməsi və ya dölün hərəkətlərinin azalması təcili müraciət tələb edir. Hamiləlik kəskin cərrahi xəstəlikləri istisna etmir, bu dövrdə də appendisit və digər hallar baş verə bilər. Belə vəziyyətdə cərrah və mama-ginekoloq birlikdə qərar verir.
Həkim müayinəni apardıqdan sonra stasionarda təyin olunan ağrıkəsici diaqnoza mane olmur və xəstənin vəziyyətini yüngülləşdirir. Problem evdə, həkim baxışından əvvəl özbaşına dərman qəbul edilməsidir: bu, əlamətləri dəyişə və müraciəti gecikdirə bilər. Buna görə ağrıkəsicinin təyini həkimin qərarına buraxılmalıdır.
Mövzu üzrə məqalələr
Barrett qida borusu: bu nədir və biz necə kömək edə bilərik?
Barrett qida borusu – qastroezofageal reflyuksun (QÖRX) yaratdığı xroniki qıcıqlanma səbəbindən qida borusunun aşağı şöbəsinin selikli qişasının dəyişdiyi…
İstiqamət: Qastroenterologiya
Öd kisəsi xəstəlikləri
Xəstənin öd sancıları ilə bağlı həkimə ilk müraciəti hələ onda kəskin prosesin olması demək deyil. Diqqətli müayinə zamanı…
İstiqamət: Qastroenterologiya
Qıcıqlanmış bağırsaq sindromu
Hər bir insan həyatında ən azı bir dəfə qarında ağrı, qarında köp, nəcisin tezləşməsi və ya qəbizlik, nəcislə…
İstiqamət: Qastroenterologiya
Babasilin əməliyyatsız müalicəsi: mif, yoxsa reallıq?
Babasil kimi proktoloji xəstəliklər insana az əzab, ağrı və narahatlıq gətirmir. Lakin həkimə müraciət adətən son ana qədər…
İstiqamət: Proktologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
