Həşərat sancmasına allergiya arı, eşşəkarısı və digər pərdəqanadlıların zəhərinə qarşı immun reaksiyadır. Geniş yerli şişkinlikdən həyat üçün təhlükəli anafilaksiyaya qədər müxtəlif formada ola bilər və allerqoloq müayinəsi tələb edir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Arı zəhərinə allergiya
- pərdəqanadlıların zəhərinə allergiya
Xəstəlik haqqında
Bal arısı, eşşəkarısı, bumbar və bəzi qarışqa növləri kimi pərdəqanadlı həşəratlar sancarkən dəriyə zəhər yeridir. Əksər insanlarda bu, sancma yerində ağrı, qızartı və kiçik şişkinliklə nəticələnir və bir-iki gün ərzində keçir. Allergiyası olan insanlarda isə immun sistem zəhərin zülallarına qarşı xüsusi anticisimlər (IgE) yaradır və təkrar sancmada həddindən artıq reaksiya verir.
Reaksiya sancma yerində geniş şişkinlik və ya bütün bədəni əhatə edən sistem reaksiyası – övrə, Kvinke ödemi, nəfəs darlığı, təzyiqin düşməsi – şəklində ola bilər. Ən ağır forma anafilaktik şokdur: o, sancmadan sonra bir neçə dəqiqə ərzində inkişaf edə və təcili yardım olmadan həyat üçün təhlükə yarada bilər.
Allergiya istənilən yaşda yarana bilər. Arıçılar, bağbanlar, kənd təsərrüfatı işçiləri və açıq havada çox vaxt keçirən insanlar daha tez-tez sancılır. Arı zəhərinə allergiya müalicə oluna bilən allergiyalardandır: allergen-spesifik immunoterapiya təkrar sancmada sistem reaksiyası riskini əhəmiyyətli dərəcədə azaldır.
Səbəbləri
Allergiyanın səbəbi həşərat zəhərinin tərkibindəki zülallara qarşı immun sistemin həssaslaşmasıdır. Adətən ilk sancma heç bir ciddi reaksiya vermir, lakin orqanizmdə anticisimlər yaranır və növbəti sancmalarda allergik reaksiya inkişaf edir. Sancmaya səbəb olan və reaksiyanın ağırlığını artıran amillər:
- Həşəratın növü – bal arısı sancarkən iynəsi zəhər kisəsi ilə birlikdə dəridə qalır; eşşəkarısı isə dəfələrlə sanca bilər. Hər iki zəhər güclü allergendir.
- Əvvəlki sancmalar – həssaslaşma (sensibilizasiya) əvvəlki sancmalardan sonra yaranır; qısa fasilə ilə təkrarlanan sancmalar riski artırır.
- Peşə və həyat tərzi – arıçılıq, bağçılıq, kənd təsərrüfatı işləri, açıq havada idman və istirahət.
- Ahıl yaş və ürək-damar xəstəlikləri – anafilaksiya zamanı ürəyə və damarlara düşən yük daha təhlükəli olur.
- Mastositoz və bazal triptazanın yüksək olması – bu vəziyyətlərdə reaksiyalar adətən daha ağır gedir.
- Bəzi dərmanlar – beta-blokatorlar və AÇF inhibitorları anafilaksiyanı ağırlaşdıra və müalicəyə cavabı zəiflədə bilər; bu dərmanları özbaşına dayandırmaq olmaz, sual həkimlə müzakirə edilməlidir.
- Əlavə amillər – fiziki yük, alkoqol, kəskin infeksiya sancma zamanı reaksiyanı gücləndirə bilər.
Təsnifat
Sancmaya olan reaksiyalar aşağıdakı kimi bölünür:
- Normal yerli reaksiya – sancma yerində ağrı, qızartı, kiçik şişkinlik; allergiya deyil.
- Geniş yerli reaksiya – sancma yerindən geniş yayılan, bir neçə gün davam edən şişkinlik; məsələn, əlin sancmasında bütün qolun şişməsi.
- Sistem allergik reaksiya – yüngül (yalnız dəri: bütün bədəndə övrə, qaşınma, qızartı) və ağır (tənəffüs, ürək-damar pozuntuları, anafilaktik şok).
- Toksik reaksiya – çoxsaylı sancmalardan sonra zəhərin böyük miqdarının təsiri ilə, allergiyadan asılı olmayaraq yaranır; əzələ parçalanması və böyrək zədələnməsi ilə gedə bilər.
- Qeyri-adi gecikmiş reaksiyalar – sancmadan günlər sonra hərarət, oynaq ağrısı, səpgi; nadir hallarda.
Klinik mənzərə
Sistem reaksiyanın əlamətləri adətən sancmadan sonra bir neçə dəqiqədən bir saata qədər müddətdə başlayır; nə qədər tez başlayırsa, bir o qədər təhlükəli ola bilər:
- sancma yerində güclü ağrı, qızartı, şişkinlik;
- sancma yerindən uzaqda – bütün bədəndə övrə, qaşınma, dərinin qızarması;
- üzün, göz qapaqlarının, dodaqların, dilin, boğazın şişməsi;
- səsin xırıltılı olması, udqunmada çətinlik, boğazda sıxılma hissi;
- nəfəs darlığı, xırıltılı nəfəs, öskürək;
- başgicəllənmə, kəskin zəiflik, ürəkdöyünmə, soyuq tər, huşun itməsi;
- ürəkbulanma, qusma, qarın ağrısı, ishal;
- güclü qorxu, «ölüm qorxusu» hissi.
Uşaqlarda sistem reaksiya tez-tez yalnız dəri əlamətləri ilə məhdudlaşır, böyüklərdə isə tənəffüs və ürək-damar pozuntuları daha çox rast gəlinir. Hamiləlikdə anafilaksiya həm ana, həm də döl üçün təhlükəlidir və eyni təcili yardım tələb edir.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər sancmadan sonra nəfəs darlığı, səsin dəyişməsi, üzün və ya dilin şişməsi, başgicəllənmə, huşun itməsi, bütün bədəndə övrə və ya ağızda, boğazda sancma olarsa. Bu hallarda dərhal 103 nömrəsinə zəng edin və adrenalin avtoinyektoru varsa, gecikmədən istifadə edin – evdə əlamətlərin keçməsini gözləmək olmaz.
Şəkillərdə əlamətlər
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnozu allerqoloq qoyur. Ən vacib məlumat reaksiyanın ətraflı təsviridir: hansı həşəratın sancdığı (mümkünsə fotosu), sancmadan nə qədər sonra hansı əlamətlərin yarandığı, hansı yardımın göstərildiyi. Müayinələr adətən sistem reaksiya keçirmiş insanlara təyin edilir:
- Arı və eşşəkarısı zəhərinə spesifik IgE-nin təyini – qanda zəhərə qarşı anticisimləri aşkarlayır.
- Molekulyar (komponent) allergodiaqnostika – zəhərin ayrı-ayrı zülallarına həssaslığı müəyyən edir və hansı həşəratın əsl səbəb olduğunu dəqiqləşdirməyə kömək edir.
- Dəri sınaqları – reaksiyadan bir neçə həftə sonra, ixtisaslaşmış şəraitdə, təcili yardım hazırlığı ilə aparılır.
- Qanda bazal triptazanın təyini – mastositozu və ağır reaksiya riskini qiymətləndirmək üçün.
Sancmaya heç vaxt sistem reaksiya olmamış insanlarda «ehtiyat üçün» allergiya testlərinin aparılması tövsiyə olunmur, çünki müsbət nəticə həmişə xəstəlik demək deyil. Differensial diaqnostika başqa səbəbli anafilaksiya, qorxu fonunda huşun itməsi, yerli infeksiya və toksik reaksiya ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
- anafilaktik şok;
- qırtlağın və tənəffüs yollarının ödemi ilə boğulma;
- ağır bronxospazm;
- ürək ritminin pozulması, miokard infarktı – ürək xəstəliyi olanlarda;
- çoxsaylı sancmalarda toksik reaksiya, böyrək zədələnməsi;
- huşun itməsi zamanı yıxılma ilə travmalar;
- sancma yerinin infeksiyalaşması – bir neçə gün sonra artan ağrı, irin, hərarət.
Müalicə
Sancmadan dərhal sonra:
- arı sancmasında iynəni mümkün qədər tez çıxarmaq – dırnaqla və ya kartın kənarı ilə qaşıyaraq; vacib olan sürətdir, zəhər kisəsini barmaqlarla sıxmamağa çalışın;
- sancma yerini su və sabunla yumaq, soyuq kompres qoymaq, sancılan əli və ya ayağı bir qədər qaldırmaq;
- yerli reaksiyada – həkimin məsləhəti ilə antihistamin preparat və yerli hormonlu krem; sancma yerini qaşımamaq;
- ağıza və ya boğaza sancma olduqda, hətta əlamətlər yüngül olsa da, təcili yardım çağırmaq.
Sistem reaksiyada əsas və həyatı xilas edən dərman adrenalindir (epinefrin). O, budun xarici səthinə əzələdaxili yeridilir; avtoinyektor geyimin üzərindən də vurula bilər. Eyni zamanda 103 çağırılmalıdır. Xəstəni uzandırmaq və ayaqlarını qaldırmaq, nəfəs darlığında isə oturaq vəziyyətdə saxlamaq lazımdır; qəfil ayağa qalxmaq və yerimək təhlükəlidir. Huşu itmiş, lakin nəfəs alan insanı böyrü üstə çevirmək lazımdır. Tibbi şəraitdə antihistaminlər, qlükokortikoidlər, bronxları genişləndirən dərmanlar, oksigen və venadaxili infuziya tətbiq olunur. Ağır reaksiyadan sonra pasiyent bir müddət həkim müşahidəsində qalmalıdır, çünki əlamətlər təkrarlana bilər.
Uzunmüddətli müalicə:
- Adrenalin avtoinyektoru – sistem reaksiya keçirmiş insanlar onu həmişə yanında daşımalı, istifadə qaydasını özü və yaxınları öyrənməlidir.
- Zəhərlə allergen-spesifik immunoterapiya – təmizlənmiş zəhərin tədricən artan miqdarda müntəzəm yeridilməsi; adətən üç-beş il davam edir və təkrar sancmada ağır reaksiya riskini əhəmiyyətli dərəcədə azaldır. Yalnız allerqoloq nəzarəti ilə aparılır.
- Ağır reaksiya riskini artıran dərmanların həkimlə yenidən nəzərdən keçirilməsi.
- Müşayiət edən xəstəliklərin – astma, ürək xəstəlikləri, mastositoz – nəzarətdə saxlanılması.
Antihistamin tableti və ya hormonlu krem anafilaksiyada adrenalini əvəz etmir. Evdə sancma yerinə torpaq, spirt, soğan kimi vasitələr sürtmək və ağır əlamətlərdə «gözləyək, keçəcək» yanaşması təhlükəlidir.
Profilaktika
- açıq havada şirin içki və qidaları bağlı saxlamaq, içkini içməzdən əvvəl stəkanı və ya şüşəni yoxlamaq, şüşədən birbaşa içməmək;
- təbiətdə güclü ətirlərdən, parlaq və güllü geyimlərdən çəkinmək;
- bağda və təbiətdə qapalı ayaqqabı, uzunqol geyim və əlcək geyinmək, otun üstündə ayaqyalın gəzməmək;
- yuva və arı pətəklərindən uzaq durmaq, onları özünüz məhv etməyə çalışmamaq – bunu mütəxəssislərə həvalə etmək;
- həşərat yaxınlaşdıqda qəfil hərəkət etməmək, əllə qovmamaq, sakitcə uzaqlaşmaq;
- avtomobildə pəncərələri bağlı saxlamaq, evdə pəncərələrə tor çəkmək;
- adrenalin avtoinyektorunu və allergiya kartını həmişə yanınızda daşımaq.
Hansı həkimə müraciət etməli
Sancmaya sistem və ya geniş yerli reaksiya olubsa, allerqoloq-immunoloqa müraciət etmək lazımdır. Kəskin ağır reaksiya zamanı isə dərhal 103 çağırılmalıdır.
Yadda saxla!
- Bir dəfə sistem reaksiya olubsa, növbəti sancma daha ağır ola bilər – bu riski immunoterapiya ilə azaltmaq mümkündür.
- Sancmadan sonra nəfəs darlığı, üzün şişməsi, başgicəllənmə olarsa, dərhal 103 nömrəsinə zəng edin.
- Adrenalin avtoinyektoru varsa, ilk ağır əlamətlərdə tərəddüd etmədən istifadə edin.
- Antihistamin tableti anafilaksiyada adrenalini əvəz etmir.
- Ağır reaksiyadan sonra mütləq allerqoloqa müraciət edin.
Suallar və cavablar
Sancma yerində geniş şişkinlik geniş yerli reaksiyadır və adətən həyat üçün təhlükəli deyil. Təhlükə əlamətləri isə sancma yerindən uzaqda yaranan övrə, üzün və ya boğazın ödemi, nəfəs darlığı və başgicəllənmədir.
Xeyr. Antihistaminlər yalnız dəri əlamətlərini yüngülləşdirir. Anafilaksiyada həyatı xilas edən dərman adrenalindir (epinefrin) və o, vaxt itirmədən yeridilməlidir.
Adətən bir neçə il, çox vaxt üç ildən beş ilədək davam edir. Kurs başa çatdıqdan sonra da qoruyucu effekt uzun müddət saxlanılır. Müalicə yalnız allerqoloq nəzarəti ilə aparılır.
Uşaqlarda reaksiyalar çox vaxt zamanla zəifləyir: yalnız dəri reaksiyası olubsa, gələcəkdə ağır reaksiya riski aşağıdır. Lakin hər sistem reaksiyadan sonra allerqoloqun qiymətləndirməsi vacibdir.
Sağlam insanda adrenalin qısa müddətli ürəkdöyünmə, titrəmə və narahatlıq yarada bilər, lakin anafilaksiyanı müalicə etməmək daha təhlükəlidir. Ona görə ağır əlamətlər olduqda tərəddüd etməmək lazımdır. Avtoinyektoru istifadə etdikdən sonra hər halda 103 çağırın.
Sistem reaksiya keçirmiş arıçılar üçün risk yüksəkdir. Belə insanlara adətən zəhərlə immunoterapiya tövsiyə olunur və avtoinyektor həmişə yanında olmalıdır. Qərarı allerqoloqla birlikdə vermək lazımdır.
Mövzu üzrə məqalələr
Hamiləlikdə allergiya: dərmansız üsullar nə vaxt kifayət etmir?
Asqırma, burun axması və göz qaşınması hamiləlikdə də allergiya ilə əlaqəli ola bilər. Lakin burun tutulmasının hər səbəbi…
İstiqamət: Ginekologiya / Allergologiya
Allergik rinit — bəşəriyyətin dörddə birinin problemi
Allergik rinit geniş yayılmış xəstəliklərə aiddir. Statistikaya görə, bu və ya digər formada bütün bəşəriyyətin dörddə birinə qədəri…
İstiqamət: Allergologiya
Qida allergiyası
Bir çox qida məhsullarının allergen xassələrə malik olması hələ Qalenə məlum idi, o deyirdi: «Birinə qida olan, digərinə…
İstiqamət: Allergologiya
Allergiyasız yaz
Budur, qış da başa çatdı. Hamımız səbirsizliklə istiləri və təbiətin coşqun çiçəklənməsini gözləyirik. Yazın və yayın gəlişi ilə…
İstiqamət: Allergologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
