Yuvenil idiopatik artrit 16 yaşdan kiçik uşaqlarda başlayan, altı həftədən çox davam edən və səbəbi məlum olmayan oynaq iltihabıdır. Uşaqlarda ən çox rast gəlinən xroniki revmatik xəstəlikdir. Erkən müalicə oynaqları və görməni qoruyur.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Yuvenil revmatoid artrit
- uşaq artriti
- YİA
- yuvenil xroniki artrit
Xəstəlik haqqında
Yuvenil idiopatik artrit vahid xəstəlik deyil, oynaqların xroniki iltihabı ilə gedən bir neçə formanı birləşdirən ümumi addır. Diaqnoz o zaman qoyulur ki, artrit 16 yaşdan əvvəl başlasın, ən azı altı həftə davam etsin və digər məlum səbəblər istisna edilsin. İmmun sistem oynağın sinovial qişasına hücum edir, nəticədə ağrı, şişkinlik və hərəkətin məhdudlaşması yaranır.
Bəzi formalarda yalnız bir neçə oynaq zədələnir, digərlərində çoxsaylı oynaqlar, sistem formasında isə yüksək hərarət və daxili orqanların zədələnməsi ön planda olur. Xəstəlik gözlərə də təsir edə bilər – uveit uzun müddət heç bir şikayət vermədən gedə bilər və vaxtında aşkarlanmadıqda görməni təhdid edir.
Xəstəlik istənilən yaşda, hətta körpəlikdə başlaya bilər. Böyüyən orqanizmdə xroniki iltihab böyüməyə, sümüklərin inkişafına və uşağın sosial həyatına təsir edir. Müasir müalicə sayəsində isə uşaqların əksəriyyətində remissiya əldə olunur və onlar aktiv həyat sürür.
Səbəbləri
Xəstəliyin dəqiq səbəbi məlum deyil – «idiopatik» sözü də bunu ifadə edir. Yuvenil artrit irsi meyl ilə ətraf mühit amillərinin birgə təsiri nəticəsində immun sistemin nizamlanmasının pozulması kimi qəbul edilir. Xəstəliyin inkişafında rolu olan amillər:
- genetik meyl – müəyyən immun genlərin variantları (məsələn, HLA-B27 entezitlə əlaqəli artritdə) riski artırır, lakin xəstəlik birbaşa irsən ötürülmür;
- immun sistemin tənzimlənməsinin pozulması – immun hüceyrələr öz toxumalarına qarşı fəallaşır və iltihab yaradan maddələr hasil edir;
- infeksiyalar – bəzən xəstəliyin başlanmasından əvvəl infeksiya olur və təhrik edən amil rolunu oynaya bilər, lakin artrit özü yoluxucu deyil;
- cins və yaş – oliqoartrit və poliartrit qızlarda, entezitlə əlaqəli artrit isə böyük yaşlı oğlanlarda daha tez-tez rast gəlinir;
- ailədə autoimmun xəstəliklər – psoriaz, autoimmun tireoidit, bağırsağın iltihabi xəstəlikləri olan ailələrdə risk bir qədər yüksəkdir.
Valideynlər üçün vacib məqam: xəstəlik valideynlərin hər hansı səhvi, qidalanma və ya travma nəticəsində yaranmır və onun yaranmasında heç kim günahkar deyil.
Təsnifat
- oliqoartrit – ilk altı ayda dörd və ya daha az oynaq; çox vaxt kiçik yaşlı qızlarda, adətən diz və ya topuq oynağı; uveit riski yüksəkdir;
- poliartrit – beş və daha çox oynaq; revmatoid amil mənfi və ya müsbət ola bilər; müsbət forma yeniyetmə qızlarda böyüklərin revmatoid artritinə bənzəyir;
- sistem forması – yüksək dalğavari hərarət, səpgi, limfa düyünlərinin, qaraciyər və dalağın böyüməsi, ürək və ağciyər qişalarının iltihabı;
- entezitlə əlaqəli artrit – adətən böyük yaşlı oğlanlarda, vətərlərin sümüyə birləşdiyi yerlərdə ağrı, daban və bel ağrıları;
- psoriatik artrit – artrit psoriaz və ya ailədə psoriaz, dırnaq dəyişiklikləri, barmağın bütövlüklə şişməsi ilə birlikdə;
- differensiasiya olunmamış artrit – heç bir formaya uyğun gəlməyən və ya bir neçə formanın əlamətləri olan hallar.
Klinik mənzərə
Əlamətlər tədricən yarana bilər və kiçik uşaqlar ağrıdan nadir hallarda şikayət edir – daha çox davranışın dəyişməsi diqqəti cəlb edir.
- bir və ya bir neçə oynağın şişməsi, istiləşməsi, bəzən qızarması;
- səhərlər oynaqlarda sərtlik (tutulma), oyandıqdan sonra və uzun oturmadan sonra axsama, gün ərzində yaxşılaşma;
- uşağın əvvəl edə bildiyi hərəkətlərdən imtina etməsi, qucağa alınmaq istəməsi, yazı yazmaqda çətinlik;
- oynaqda hərəkətin məhdudlaşması, ətrafın əyilmiş vəziyyətdə saxlanılması;
- sistem formasında – hər gün bir-iki dəfə yüksələn və normaya enən hərarət, hərarət zamanı görünən solğun-çəhrayı səpgi, halsızlıq, oynaq ağrıları;
- entezitlə əlaqəli artritdə – daban, bel və omba nahiyəsində ağrı;
- böyümənin pozulması, ətrafların uzunluğunda fərq, çənənin kiçik qalması.
Uveit çox vaxt şikayətsiz keçir, ona görə oftalmoloq müayinəsi müntəzəm aparılmalıdır. Entezitlə əlaqəli artritdə isə kəskin uveit gözün qızarması, ağrısı və işıqdan qorxma ilə özünü göstərə bilər.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər uşaqda hərarət azalmırsa və vəziyyəti qəfil pisləşirsə, ləngimə, çaşqınlıq, qanaxmalar, dəridə xırda qansızmalar yaranırsa (makrofaq aktivləşmə sindromu şübhəsi) – bu halda 103-ə zəng edin. Yüksək hərarətlə birlikdə bir oynağın kəskin ağrılı şişməsi, gecə ağrıları, solğunluq və göyərmələr də təcili müayinə tələb edir, çünki infeksion artrit və leykoz istisna edilməlidir.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnoz digər səbəblər istisna edildikdən sonra uşaq revmatoloqu tərəfindən qoyulur. Yuvenil artriti bir analizlə təsdiq və ya inkar etmək mümkün deyil – həkim əlamətlərin müddətini, zədələnmiş oynaqların sayını, ailə anamnezini və müayinə nəticələrini birlikdə qiymətləndirir.
- ümumi qan analizi, EÇS, C-reaktiv zülal – iltihabın fəallığı, anemiya;
- antinuklear anticisimlər – uveit riskinin qiymətləndirilməsi;
- revmatoid amil, sitrullinləşmiş peptidə qarşı anticisimlər, HLA-B27 – formanın müəyyən edilməsi;
- ferritin, qaraciyər fermentləri, laxtalanma göstəriciləri – sistem formasında və makrofaq aktivləşmə sindromunun erkən aşkarlanması üçün;
- oynaqların USM-i – oynaqda maye və sinovial qişanın qalınlaşması;
- rentgenoqrafiya və MRT – sümük və qığırdaq dəyişiklikləri, digər səbəblərin istisnası;
- oftalmoloq tərəfindən yarıqlı lampa ilə müayinə – gizli uveitin aşkarlanması;
- lazım olduqda oynaq mayesinin müayinəsi və sümük iliyinin müayinəsi.
Differensial diaqnostika infeksion və reaktiv artrit, ortopedik problemlər, leykoz və digər şişlər, sistem birləşdirici toxuma xəstəlikləri ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
- oynaqların deformasiyası və kontrakturalar;
- böyümənin lokal və ya ümumi pozulması, ətrafların uzunluğunda fərq;
- uveit, katarakta, qlaukoma, görmənin itirilməsi;
- makrofaq aktivləşmə sindromu – sistem formasının həyati təhlükəli ağırlaşması;
- osteoporoz, sümük sınıqlarına meyl;
- çənə oynağının zədələnməsi və alt çənənin inkişafının pozulması.
Müalicə
Müalicə «hədəfə yönəlmiş müalicə» prinsipi ilə aparılır: məqsəd iltihabın tam sakitləşməsi – remissiyadır. Müalicəni uşaq revmatoloqu təyin edir və müntəzəm izləyir; dərman seçimi formadan, fəallıqdan və uşağın yaşından asılıdır.
- qeyri-steroid iltihabəleyhinə vasitələr – ağrı və iltihabın azaldılması üçün, adətən müalicənin başlanğıcında;
- oynaqdaxili qlükokortikoid inyeksiyaları – oliqoartritdə və ayrı-ayrı fəal oynaqlarda sürətli effekt verir;
- bazis (xəstəliyin gedişini dəyişən) müalicə – sintetik immunosupressiv preparatlar; həkim formaya görə seçir və qan analizləri ilə nəzarət edir;
- bioloji və hədəfli preparatlar – şiş nekroz amili, interleykin-1 və interleykin-6 inhibitorları, JAK inhibitorları – bazis müalicə kifayət etmədikdə və sistem formasında;
- sistem qlükokortikoidləri – qısa müddətə, ağır hallarda və ağırlaşmalarda;
- uveitin müalicəsi – oftalmoloqla birlikdə, yerli və sistem preparatlarla.
Müalicə zamanı uşaqların infeksiyalardan qorunması və peyvənd cədvəlinin revmatoloqla razılaşdırılması vacibdir: immunosupressiv müalicə alan uşaqlara canlı peyvəndlər adətən vurulmur.
Valideynlər nə edə bilər: dərmanları təyinata uyğun vermək, nəzarət analizlərini buraxmamaq, uşağın fiziki aktivliyini dəstəkləmək, qidalanmada kalsium və D vitamini çatışmazlığının qarşısını almaq. Nə etməmək lazımdır: vəziyyət yaxşılaşanda müalicəni özbaşına dayandırmaq, sübutu olmayan «alternativ» üsullarla əsas müalicəni əvəz etmək, uşağa həkimsiz ağrıkəsici kombinasiyalar vermək.
Reabilitasiya
- müalicəvi bədən tərbiyəsi və fizioterapiya – oynaqların hərəkətliliyini və əzələ gücünü saxlamaq üçün;
- ortezlər və ortopedik vasitələr – oynaqların düzgün vəziyyətini saxlamaq üçün;
- məktəb və idman fəaliyyətinə mümkün qədər tam qatılma;
- psixoloji dəstək uşağa və ailəyə;
- peyvənd təqviminin revmatoloqla razılaşdırılması.
Profilaktika
Xəstəliyin qarşısını almaq mümkün deyil, lakin ağırlaşmaların qarşısını almaq olar. Vacibdir:
- uşaqda səbəbsiz axsama və oynaq şişkinliyi bir neçə həftədən çox davam edirsə, həkimə müraciət;
- diaqnoz qoyulduqdan sonra oftalmoloq müayinəsinin cədvələ uyğun aparılması;
- müalicənin dayandırılmaması və nəzarət analizlərinin vaxtında verilməsi;
- infeksiyaların profilaktikası, gigiyena, peyvəndlərin həkimlə razılaşdırılması;
- müntəzəm fiziki aktivlik, sağlam qidalanma və normal bədən çəkisi.
Hansı həkimə müraciət etməli
İlkin müraciət pediatra edilir; diaqnoz və müalicə ilə uşaq revmatoloqu məşğul olur. Gözlərin nəzarəti üçün oftalmoloq, bərpa üçün ortoped və reabilitoloq müayinəsi lazımdır.
Yadda saxla!
Uşaqda oynağın şişməsi və uzun sürən oynaq ağrısı «böyümə ağrısı» sayılmamalıdır – belə uşaq mütləq həkimə göstərilməlidir.
- Uşaq səhərlər axsayırsa və oynaq şişkindirsə, pediatr və uşaq revmatoloquna müraciət edin.
- Gözlərdə şikayət olmasa belə, oftalmoloq müayinəsini buraxmayın.
- Yüksək hərarət fonunda uşağın vəziyyəti qəfil pisləşərsə, təcili yardım çağırın.
- Remissiya müalicənin dayandırılması üçün əsas deyil – qərarı yalnız revmatoloq verir.
Suallar və cavablar
Bir çox uşaqda, xüsusən oliqoartrit formasında, xəstəlik yaşla remissiyaya keçir. Bəzilərində isə böyüklükdə də davam edir. Müasir müalicə əksər hallarda oynaqların funksiyasını qorumağa imkan verir.
Revmatologiyada istifadə olunan bazis preparatlar uşaqlarda uzun illərdir tətbiq edilir və müntəzəm qan analizləri ilə nəzarət edildikdə əksər uşaqlar tərəfindən yaxşı keçirilir. Yan təsirləri barədə həkim ətraflı məlumat verir və lazım olduqda müalicəni düzəldir. Müalicə olunmayan iltihabın zərəri adətən dərmanların riskindən xeyli çoxdur.
Bəli, fiziki aktivlik faydalıdır və tövsiyə olunur. Kəskinləşmə dövründə yük azaldılır. Üzgüçülük, velosiped və digər oynaqlara az zərbə verən idman növləri xüsusilə uyğundur.
Əksər peyvəndlər, o cümlədən qrip peyvəndi, tövsiyə olunur, çünki infeksiyalar xəstəliyi ağırlaşdıra bilər. Lakin immunosupressiv və bioloji müalicə alan uşaqlara canlı peyvəndlər adətən vurulmur, ona görə peyvənd cədvəli revmatoloqla razılaşdırılmalıdır.
Yuvenil artrit birbaşa irsən ötürülən xəstəlik deyil; yalnız meyl irsən keçə bilər. Qardaş və bacılarda risk bir qədər yüksək olsa da, əksər hallarda digər uşaqlar sağlam qalır.
Yuvenil artriti sağaldan xüsusi pəhriz yoxdur. Uşağın qidalanması tam və müxtəlif olmalı, kifayət qədər zülal, kalsium və D vitamini almalıdır, xüsusən qlükokortikoid müalicəsi zamanı. Hər hansı məhdudiyyəti həkimlə razılaşdırmaq lazımdır.
Mövzu üzrə məqalələr
Apqar balı: doğuşdan sonrakı ilk qiymətləndirmə nəyi göstərir?
Doğuşdan sonra valideynlər tez-tez “Apqar neçə oldu?” sualını verirlər. Apqar balı yenidoğulmuşun ilk dəqiqələrdəki vəziyyətini təsvir etmək üçün…
İstiqamət: Pediatriya / Ginekologiya
Uşaqda appendisit
Appendisitlə qarşılaşan istənilən cərrah təsdiq edər ki, hər bir konkret halda onun diaqnozunu qoymaq heç də asan vəzifə…
İstiqamət: Ümumi cərrahiyyə / Pediatriya
Densitometriya – bu nədir və ona necə hazırlaşmaq lazımdır
Densitometriya — sümük karkasının möhkəmliyi barədə mühakimə yürütməyə və onun quruluşunun zəifləməsinin ilk əlamətlərini görməyə imkan verən diaqnostik…
İstiqamət: Revmatologiya
Uşaqlarda hidronefroz: səbəbləri, dərəcələri və müalicə üsulları
Hidronefroz – piyelouretral seqmentin (ləyən-sidik axarı birləşməsinin) keçiriciliyinin pozulması səbəbindən böyrəyin toplayıcı sisteminin genişlənməsi ilə xarakterizə olunan xəstəlikdir.
İstiqamət: Urologiya / Pediatriya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
