Bexterev xəstəliyi (ankilozlaşdırıcı spondiloartrit) onurğa oynaqlarının və oynaqətrafı toxumaların, həmçinin sakroiliak birləşmənin cəlb olunması ilə xroniki qeyri-infeksion zədələnməsidir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Ankilozlaşdırıcı spondiloartrit
- ankilozlaşdırıcı spondilit
Xəstəlik haqqında
Bexterev xəstəliyi (ankilozlaşdırıcı spondiloartrit) onurğa oynaqlarının və oynaqətrafı toxumaların, həmçinin sakroiliak birləşmənin cəlb olunması ilə xroniki qeyri-infeksion zədələnməsidir.
Bexterev xəstəliyi HLA-B27 histouyğunluq antigeninin daşınması ilə assosiasiya olunur və seronegativ spondiloartritlər (onurğa oynaqlarının iltihabi zədələnmələri) qrupuna aiddir.
Xəstəliyin ilk təzahürləri bir qayda olaraq gənc yaşda (15-30 yaş) yaranır və 45 yaşdan sonra nadir hallarda müşahidə olunur. Qadınlarda ilk rentgenoloji dəyişikliklər kişilərə nisbətən xeyli gec yaranır. Xəstəliyin gənc yaşda başlanması və erkən əlilləşmə xəstəliyin xüsusi aktuallığını müəyyən edir.
Ankilozlaşdırıcı spondiloartrit erkən diaqnostika üçün müəyyən çətinliklər yaradır. Bir tərəfdən bu, zəif ifadə olunmuş simptomatika ilə əlaqədardır, digər tərəfdən isə Bexterev xəstəliyi debütünün klinik müxtəlifliyi ilə. Xəstəlik təkcə belin aşağı hissəsində ağrı ilə deyil, periferik artrit, vətərlərin iltihabi zədələnməsi və ya gözün damar qişasının zədələnməsi ilə də manifestasiya edə bilər. Əsas rentgenoloji meyar – etibarlı sakroileit – çox vaxt xəstəliyin erkən mərhələlərində yoxdur. Buna görə dəqiq diaqnoz qoymaq üçün beynəlxalq protokollara uyğun genişləndirilmiş diaqnostika aparılır.
Müalicə konservativ və operativ üsullarla aparılır. Müalicə taktikasının seçimi xəstəliyin mərhələsi ilə müəyyən edilir.
Səbəbləri
Bexterev xəstəliyinin yaranma səbəbləri sona qədər müəyyən edilməyib. Hesab olunur ki, xəstəlik HLA B27 histouyğunluq antigeninin daşınması zamanı inkişaf edən autoimmun prosesdir. Son zamanlar patogenezin tetikleyicisinin bəzi klebsiella və digər bağırsaq bakteriya növləri ola biləcəyini göstərən işlər meydana çıxır. Hesab olunur ki, bu mikroorqanizmlərin antigenləri HLA B27 ilə oxşarlığa malikdir ki, bu da infeksiyanın orqanizmdə uzunmüddətli və monoton persistensiyasını şərtləndirir, bu isə autoimmun cavabı işə salır.
Təsnifat
Uşaq və yeniyetmələrdə inkişaf edən ankilozlaşdırıcı spondiloartritin yuvenil forması ayrıca kateqoriyaya ayrılıb.
Bexterev xəstəliyinin aşağıdakı növləri də fərqləndirilir:
- Mərkəzi – patoloji prosesə yalnız onurğa sütunu cəlb olunub.
- Periferik – daha çox yeniyetməlik yaşında rast gəlinir, ilk növbədə sakroiliak oynaqlar və digər iri birləşmələr əziyyət çəkir, onurğa uzun müddət toxunulmaz qalır.
- Rizomelik – onurğa sütununun zədələnməsi ətraf iri oynaqların zədələnməsi ilə birləşir.
- Skandinav – təkcə iri deyil, xırda oynaqların da (ayaq və əl oynaqları) zədələnməsi xarakterikdir.
Klinik mənzərə
Xəstəlik tədricən başlayır – adətən 15-30 yaşlarında. Bexterev xəstəliyinin əsas əlaməti sakroiliak oynaqların ikitərəfli iltihabi zədələnməsidir. Buna görə Bexterev xəstəliyinin əsas simptomları bunlardır:
- Krest və bel nahiyəsində, həmçinin budun arxa səthi boyunca ağrılar ki, onlar ilkin mərhələdə oturaq sinirin sıxılmasına bənzəyir;
- Ağrı hissləri daimidir, intensivliyi gecənin ikinci yarısında əhəmiyyətli dərəcədə artır;
- Zaman keçdikcə atrofiyaya keçə bilən sağrı əzələlərinin kompensator gərginliyi.
Sakroileitdən əlavə, Bexterev xəstəliyinin vacib təzahürü ağrı hissləri ilə müşayiət olunan bel nahiyəsindəki sərtlikdir. Onurğa sütununun bel seqmentinin hərəkətsizliyi tədricən proqressivləşir. Obyektiv baxışda onurğanın bel əyriliyinin hamarlaşması və ya tam olmaması aşkar edilir.
Xəstəlik adətən krest-bel nahiyəsinin zədələnməsi ilə başlayır. Tədricən patoloji proses proqressivləşir və onurğanın döş şöbəsini cəlb edir. Bu mərhələdə qabırğalararası boşluqlar boyunca yayılan döş qəfəsində ağrılar yaranır. Döş şöbəsində ankilozlaşdırıcı spondiloartrit həmçinin qabırğalar və döş sümüyü arasındakı birləşmələrin zədələnməsinə səbəb olur ki, bu da nəfəs alıb-vermə zamanı döş qəfəsinin hərəkətliliyini azaldır.
Xəstəliyin müalicəsi aparılmadıqda zaman keçdikcə patoloji proses onurğa sütununun boyun seqmentini də zədələyir. Bu mərhələdə pasiyent başını bu və ya digər tərəfə çevirməkdə çətinlik çəkdiyini fərq edir ki, bu da inkişaf edən oynaq sərtliyi ilə əlaqədardır. Başını əydikdə insan çənəsi ilə döş sümüyünə çata bilmir.
Onurğanın bütün seqmentlərinin zədələnməsi zamanı «yalvaran» pozası formalaşır. Bu onunla əlaqədardır ki, onurğa sütununun bütün çökəklik və qabarıqlıqları hamarlaşır. Bu mərhələdə hərəkətlər demək olar ki, mümkünsüz olur və ifadəli ağrı ilə müşayiət olunur.
Bexterev xəstəliyi ilkin olaraq yalnız onurğa və onurğaətrafı toxumaların xəstəliyi hesab olunsa da, sonradan müəyyən edilib ki, autoimmun proses iri oynaqları da, xüsusilə bud-çanaq və çiyin oynağını, bəzən isə xırda periferik oynaqları da zədələyə bilər. Bu birləşmələrin cəlb olunması da tədricən inkişaf edir və son mərhələdə oynağın əmələ gəlməsində iştirak edən sümük uclarının bir-birinə qaynaması ilə (ankilozlaşma) nəticələnir. Bexterev xəstəliyində iri oynaqların zədələnməsi həmişə ikitərəflidir ki, bu da autoimmun zədələnmələrin sistemliyini vurğulayır.
Ankilozlaşdırıcı spondiloartrit üçün entezopatiyalar da xarakterikdir. Bu, vətər dəstələrinin iltihabi zədələnməsidir. Ən çox prosesə Axilles vətəri və dabanaltı aponevroz cəlb olunur. Klinik olaraq bu, ayaqla tam söykənmə zamanı güclənən gəzərkən ağrılarla özünü göstərir.
Bexterev xəstəliyi müxtəlif klinik simptomlara malikdir. Sümük-oynaq təzahürlərindən əlavə aşağıdakı vəziyyətlər mümkündür:
- Gözün strukturlarının iltihabi zədələnməsi – uveit (damar qişasının iltihabı) xəstəliyin ilk təzahürü ola bilər, iris və kirpik cismi də iltihablanmış ola bilər;
- Ürək ritmi aritmiyalarının, ürək nahiyəsində ağrıların, ödemlərin inkişafı ilə miokard və/və ya perikardın iltihabi zədələnməsi;
- Öskürək və nəfəs darlığı ilə müşayiət olunan ağciyər toxumasının iltihabi zədələnməsi;
- Amiloid zülalın çökməsinə gətirib çıxaran (böyrəklərin amiloidozu) böyrəklərin autoimmun zədələnməsi.
Şəkillərdə əlamətlər
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Bexterev xəstəliyinin diaqnostikası təkcə sümük-əzələ zədələnməsinin qiymətləndirilməsinə deyil, iltihabi prosesin aktivlik dərəcəsinin müəyyən edilməsinə də yönəlib. Müayinə proqramına aşağıdakı üsullar daxil ola bilər:
- Sakroiliak birləşmə və onurğa oynaqlarının rentgenoloji qiymətləndirilməsi;
- Eritrositlərin çökmə sürətini qiymətləndirmək üçün Ümumklinik qan analizi;
- Qan plazmasında C-reaktiv zülal səviyyəsinin təyini;
- Qanda dövr edən immun komplekslərin konsentrasiyasının laborator təyini.
Rentgenoqrafiya xəstəliyi sakroiliak oynaqların zədələndiyi mərhələdə aşkar etməyə imkan verir. Buna görə, Bexterev xəstəliyi üzrə klinik tövsiyələrə əsasən, patoloji prosesin ilkin mərhələləri rentgenoqrammalarda müəyyən edilmir. Erkən diaqnostika üçün ən informativ maqnit-rezonans tomoqrafiyasıdır. O, təkcə sakroiliak birləşmələrdə deyil, bud-çanaq oynaqlarında da patoloji dəyişiklikləri aşkar etməyə imkan verir.
Xəstəliyin differensial diaqnostikası psoriatik və reaktiv artritlərlə, erkən mərhələdə isə radikulopatiya ilə aparılır.
Müalicə
Müalicə üsulları
Bexterev xəstəliyinin müalicə üsulları xəstəliyin erkən mərhələlərində daha məqbul olan konservativ, sümük deformasiyalarının inkişafında isə göstəriş olan cərrahi üsullara bölünür.
Konservativ müalicənin əsas vəzifələri:
- Ağrı sindromunun tam aradan qaldırılması və ya intensivliyinin əhəmiyyətli dərəcədə azaldılması;
- Onurğada hərəkətliliyin yaxşılaşdırılması;
- Əzələ yorğunluğunun ifadəliliyinin azaldılması;
- Onurğanın funksional imkanlarının artırılması;
- Struktur dəyişikliklərinin yavaşladılması.
Bexterev xəstəliyinin müalicəsində konservativ yanaşmanın əsas istiqamətləri:
- Kinezioteypləmə. Düzgün yapışdırılmış teyplər onurğaya yükü azaltmağa və diafraqma ilə tənəffüsü aktivləşdirməyə imkan verir.
- Müalicəvi fiziki kültür. Məşqlər kompleksi MFK həkimi tərəfindən hazırlanır. Mütəxəssis dozalanmış yüklə hamar hərəkətlərin yerinə yetirilməsini nəzərdə tutan qüvvəsiz məşqlər tərtib edir. Onurğanın vəziyyətinə xüsusilə yaxşı üzgüçülük təsir edir.
- Medikamentoz terapiya. Preparatların birinci sırası ağrını aradan qaldırmağa imkan verən qeyri-steroidlərdir (proiltihab prostaqlandinləri bloklayır). Terapiya effektsiz olduqda kortikosteroidlər təyin olunur. Ağır hallarda sitostatik preparatlar, interleykin 17 inhibitorları, alfa tipli şiş nekroz faktoru göstəriş ola bilər. Əzələ spazmını azaltmaq üçün əzələ boşaldıcı vasitələr tətbiq olunur.
Cərrahi müalicə
Bexterev xəstəliyində əməliyyat bud-çanaq oynaqlarının ankiloza doğru inkişaf tendensiyası ilə zədələnməsi zamanı tövsiyə olunur (oynağın funksional çatışmazlığının üçüncü mərhələsi). Cərrahi müdaxilənin həcmi bud-çanaq oynağının protezləşdirilməsindən ibarətdir.
Reabilitasiya
Bexterev xəstəliyində cərrahi müdaxilədən sonra reabilitasiya əməliyyat olunmuş bud-çanaq oynağının funksiyasının vaxtında bərpasına yönəlib. Bunun üçün fizioterapevtik prosedura kursları, masaj və müalicəvi fiziki kültür məşqlərinin yerinə yetirilməsi (MFK mütəxəssisinin nəzarəti altında) tövsiyə olunur.
Əməliyyatdan dərhal sonra bir neçə gün ərzində əməliyyat olunmuş ayağa fiziki yük verilməməlidir. Bu müddətdə qoltuqdəyənəklə gəzmə tövsiyə olunur. Həkimin icazəsindən sonra aşağı ətrafa söykənərək, onun tədrici bərpası ilə gəzmək olar.
Profilaktika
Bexterev xəstəliyinin spesifik profilaktikası işlənib hazırlanmayıb. Xüsusi əhəmiyyəti infeksiyaların vaxtında müalicəsi, hipodinamiya ilə mübarizə, onurğanı möhkəmləndirən məşqlərin müntəzəm yerinə yetirilməsi oynayır.
Yadda saxla!
Bu patologiya ilə üzləşən pasiyentlər Bexterev xəstəliyinin nə demək olduğunu soruşur? Naməlumluqdan ankilozlaşdırıcı spondiloartrit diaqnozu qorxulu səslənir. Patologiyanın risklərini heç də azaltmadan demək istərdim ki, müasir tibb bu xəstəliyin effektiv müalicə üsullarını işləyib hazırlayıb. Terapiya nə qədər tez başlanarsa, cavab bir o qədər nəticəli olar (xüsusilə, xəstəliyin proqressivləşməsi yavaşıyır, ağrı tez aradan qaldırılır və onurğa ilə digər cəlb olunmuş oynaqların vəziyyəti yaxşılaşır). Buna görə mütəxəssisə vizit etməyi gecikdirməmək çox vacibdir. Bexterev xəstəliyi, xüsusilə müasir iltihab əleyhinə terapiyaya yaxşı cavab verdiyi erkən mərhələlərdə, yaxşı korreksiya olunur.
Əlaqəli Xəstəliklər
- Revmatoid artrit
- Psoriatik artrit
- Yuvenil idiopatik artrit
- Ailəvi Aralıq dənizi qızdırması
- Amiloidoz
- Ankiloz
- Antifosfolipid sindromu
- Artrit
- Artropatiya
- Behçet xəstəliyi
- Birləşdirici toxuma displaziyası
- Çiyin oynağının artrozu
- COVID-19-dan sonra revmatoid artrit
- Dermatomiozit
- Dirsək oynağının artrozu
Suallar və cavablar
İlkin mərhələlərin diaqnostikası və müalicəsi ilə revmatoloq məşğul olur. Ağırlaşmalar (deformasiyalar) inkişaf etdikdə ixtisaslaşmış yardımı travmatoloq-ortoped göstərir.
Ankilozlaşdırıcı spondiloartrit onurğa və sakroiliak birləşmə oynaqlarının ankilozlaşmasına (qaynamasına) gətirib çıxara bilər. Bu ağırlaşmalar pasiyentin hərəkətliliyini əhəmiyyətli dərəcədə məhdudlaşdırır və ağır funksional çatışmazlığın inkişafına gətirib çıxarır. Buna görə ilk şübhəli simptomlarda həkimə müraciət etmək və vaxtında müalicəyə başlamaq vacibdir.
Bexterev xəstəliyinin uzunmüddətli mövcudluğu sümüklərin mineral möhkəmliyinin azalması olan osteoporoz kimi nəticə ilə müşayiət olunur. Nəticədə minimal yüklərdə belə sınıqlar yarana bilər. Sümüklər ən qeyri-tipik yerlərdə sına bilər. Belə ki, ən böyük təhlükəni yaradan boyun fəqərələrinin sınıqları rast gəlinə bilər. Belə ki, keçirici yolların sıxılması səbəbindən kvadripleqiyanın – qol və ayaqların hərəkətliliyinin və əzələ yığılmasının pozulması – inkişafı mümkündür.
Bexterev xəstəliyi autoimmun xəstəlik olsa da, digər revmatik patologiyalardan fərqli olaraq tipik hallarda revmatoid faktorun artması müşahidə olunmur.
Hamiləlik üçün fizioloji immunosupressiya xarakterikdir. İmmun sistemin aktivliyinin təbii bloklanması onurğa oynaqları və oynaqətrafı toxumalarda iltihabi prosesi yavaşladır.
Bexterev xəstəliyi genetik patologiya deyil. Lakin irsən xəstəliyə meyllilik ötürülə bilər ki, o da xarici və daxili mühitin əlverişsiz amillərinin təsiri altında reallaşır.
Mövzu üzrə məqalələr
Densitometriya – bu nədir və ona necə hazırlaşmaq lazımdır
Densitometriya — sümük karkasının möhkəmliyi barədə mühakimə yürütməyə və onun quruluşunun zəifləməsinin ilk əlamətlərini görməyə imkan verən diaqnostik…
İstiqamət: Revmatologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
