Açıq arterial axacaq doğuşdan sonra bağlanmalı olan, aorta ilə ağciyər arteriyasını birləşdirən damarın açıq qalmasıdır. Vaxtından əvvəl doğulmuş körpələrdə daha çox rast gəlinir. Kiçik axacaq əlamət verməyə bilər, böyük axacaq isə dərmanla və ya kateter vasitəsilə bağlanır.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Botallo axacağı
- açıq Botallo axacağı
- arterial axacağın bağlanmaması
Xəstəlik haqqında
Arterial axacaq aorta ilə ağciyər arteriyasını birləşdirən qısa damardır. Bətndaxili dövrdə döl ağciyərləri ilə nəfəs almır, oksigeni anadan, cift vasitəsilə alır. Bu zaman axacaq qanın böyük hissəsini işləməyən ağciyərlərdən yan keçirərək birbaşa aortaya ötürür. Doğuşdan sonra körpə nəfəs almağa başlayır, qanda oksigen artır və axacaq daralaraq adətən ilk günlərdə funksional, sonrakı həftələrdə isə tam bağlanır.
Axacaq bağlanmadıqda qan yüksək təzyiqli aortadan ağciyər arteriyasına axır. Nəticədə ağciyərlərə normadan çox qan gəlir, ürəyin sol qulaqcığı və sol mədəciyi artıq həcmlə işləyir. Kiçik axacaq illərlə heç bir narahatlıq yaratmaya bilər, böyük axacaq isə körpəlikdə ürək çatışmazlığına, sonralar isə ağciyər hipertenziyasına səbəb ola bilər.
Vaxtından əvvəl doğulmuş körpələrdə axacaq tez-tez açıq qalır və bu, onların toxumalarının yetişməməsi ilə bağlıdır. Vaxtında doğulmuş uşaqlarda və böyüklərdə açıq qalan axacaq anadangəlmə ürək qüsuru kimi qiymətləndirilir və öz-özünə bağlanması gözlənilmir. Qızlarda bu qüsur oğlanlara nisbətən daha çox rast gəlinir. Vaxtında aşkarlanan axacağın müalicəsinin nəticələri, bir qayda olaraq, yaxşıdır.
Səbəbləri
Axacağın bağlanmaması çox vaxt bir neçə amilin birgə təsiri ilə bağlıdır. Əksər hallarda konkret səbəbi müəyyən etmək mümkün olmur, lakin riski artıran vəziyyətlər yaxşı məlumdur:
- vaxtından əvvəl doğuş və aşağı doğum çəkisi – axacağın divarı hələ yetişməyib, onu daraldan mexanizmlər zəif işləyir; körpə nə qədər tez doğulubsa, risk bir o qədər yüksəkdir;
- yenidoğulmuşun tənəffüs pozğunluqları – qanda oksigenin azlığı axacağın daralmasına mane olur;
- hamiləlikdə məxmərək infeksiyası – xüsusən hamiləliyin ilk aylarında keçirildikdə ürək qüsurları, o cümlədən açıq axacaq riskini artırır;
- genetik sindromlar – Daun sindromu və bəzi digər xromosom kənaraçıxmaları ürək qüsurları ilə birlikdə rast gəlinir;
- yüksək dağlıq ərazidə doğulma – havada oksigenin az olması axacağın bağlanmasını ləngidə bilər;
- ailədə anadangəlmə ürək qüsurları – valideynlərdə və ya bacı-qardaşda qüsurun olması irsi meyli göstərə bilər;
- hamiləlikdə əlverişsiz amillər – alkoqol, siqaret, həkimlə razılaşdırılmamış dərman qəbulu dölün ürəyinin inkişafına mənfi təsir edə bilər.
Təsnifat
Həkimlər axacağı ölçüsünə və ürəyə yaratdığı yükə görə qiymətləndirir:
- «səssiz» axacaq – çox kiçikdir, küy vermir, təsadüfən exokardioqrafiya zamanı tapılır və adətən müalicə tələb etmir;
- kiçik axacaq – xarakterik küy eşidilir, lakin ürək kameraları böyümür, əlamət yoxdur;
- orta ölçülü axacaq – sol ürək şöbələrinin yüklənməsi, fiziki yükə dözümün azalması ilə müşayiət oluna bilər;
- böyük, hemodinamik əhəmiyyətli axacaq – ürək çatışmazlığına və ağciyər hipertenziyasına gətirib çıxarır, bağlanma tələb edir.
Klinik mənzərə
Əlamətlər axacağın ölçüsündən, uşağın yaşından və vaxtında doğulub-doğulmamasından asılıdır. Kiçik axacaq adətən heç bir şikayət yaratmır, həkim yalnız davamlı, «maşın» səsini xatırladan küy eşidir.
Böyük axacaqda körpələrdə və uşaqlarda:
- tez nəfəs alma, nəfəs darlığı, nəfəs zamanı qabırğaarası nahiyələrin içəri çəkilməsi;
- əmmə zamanı tez yorulma, fasilələr vermə, alında və başda tərləmə;
- çəki artımının ləngiməsi, fiziki inkişafdan geri qalma;
- tez-tez təkrarlanan bronxit və pnevmoniyalar;
- ürəkdöyünmə, güclü, «sıçrayan» periferik nəbz;
- vaxtından əvvəl doğulmuşlarda – tənəffüs dəstəyinə ehtiyacın artması, nəfəs fasilələri, qarın şişkinliyi.
Böyük uşaqlarda və yetkinlərdə orta ölçülü axacaq uzun müddət gizli qala bilər və fiziki yükdə tez yorulma, nəfəs darlığı, ürək ritminin pozulması ilə özünü göstərir. Hamiləlik dövründə qan həcminin artması ürəyə əlavə yük yaradır, buna görə axacağı olan qadının hamiləliyi kardioloqla planlaşdırılmalıdır.
Təcili həkimə müraciət etmək və ya 103-ə zəng etmək lazımdır, əgər körpənin dodaqları, dili və ya dırnaqları göyərirsə, nəfəs darlığı sürətlə artırsa, uşaq əmməkdən imtina edirsə, çox süst və yuxuludursa, böyüklərdə isə ayaqlarda göyərmə, huşun itirilməsi və ya qanhayxırma yaranırsa.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnostika anamnezlə başlayır: həkim hamiləliyin gedişini, körpənin hamiləliyin neçənci həftəsində doğulduğunu, körpənin qidalanmasını və çəki artımını soruşur. Müayinə zamanı nəbz, nəfəs sayı, dərinin rəngi qiymətləndirilir və ürək dinlənilir. Sonra instrumental müayinələr təyin olunur:
- auskultasiya – sol körpücükaltı nahiyədə xarakterik fasiləsiz küy diaqnozu şübhələndirməyə imkan verir;
- doppler ilə exokardioqrafiya – əsas müayinədir: axacağın ölçüsünü, qan axınının istiqamətini, ürək kameralarının böyüməsini və ağciyər arteriyasında təzyiqi göstərir;
- pulsoksimetriya – qanın oksigenlə doymasını ölçür; əl və ayaqda fərqli göstəricilər ağciyər hipertenziyasına işarə edə bilər;
- EKQ – sol mədəciyin yüklənməsi və ritm pozuntularının əlamətlərini aşkarlayır;
- döş qəfəsinin rentgeni – ürəyin ölçüsünü və ağciyərlərdə qan dolğunluğunu qiymətləndirir;
- KT angioqrafiya və ya ürək kateterizasiyası – mürəkkəb hallarda, bağlanmanın planlaşdırılması və ağciyər təzyiqinin dəqiq ölçülməsi üçün.
Differensial diaqnostika mədəciklərarası çəpər defekti, aorto-pulmonal pəncərə, koronar fistula və uşaqlarda zərərsiz venoz küylə aparılır.
Ağırlaşmalar
- ürək çatışmazlığı – böyük axacaqda körpəlik dövründə inkişaf edə bilər;
- ağciyər hipertenziyası – uzun müddət bağlanmamış böyük axacaqda; gec mərhələdə Eyzenmenger sindromu yaranır və qan axını əks istiqamətə dönür;
- infeksion endarteriit/endokardit – axacağın divarında və ya ürək qapaqlarında infeksion iltihab;
- ritm pozuntuları – xüsusən böyüklərdə qulaqcıqların genişlənməsi fonunda;
- vaxtından əvvəl doğulmuşlarda – bronxopulmonar displaziya, nekrotik enterokolit, beynə qansızma riskinin artması;
- nadir hallarda – axacağın anevrizması.
Müalicə
Müalicə taktikası körpənin yaşından, doğuş müddətindən, axacağın ölçüsündən və ürəyə yaratdığı yükdən asılıdır. Qərarı neonatoloq, uşaq kardioloqu və ya kardiocərrah birlikdə verir.
- müşahidə – çox kiçik, hemodinamik əhəmiyyəti olmayan axacaqlarda; vaxtından əvvəl doğulmuşlarda axacaq tez-tez öz-özünə bağlandığı üçün bəzən ilk həftələrdə gözləmə taktikası seçilir;
- dərmanla bağlanma – vaxtından əvvəl doğulmuş körpələrdə prostaqlandinlərin əmələ gəlməsini ləngidən (siklooksigenaza fermentinin inhibitorları) preparatlar tətbiq olunur; müalicə yalnız neonatal intensiv terapiya şöbəsində, böyrək funksiyası və digər göstəricilərin nəzarəti altında aparılır;
- dəstəkləyici müalicə – ürək çatışmazlığında sidikqovucu preparatlar, mayenin məhdudlaşdırılması, yüksək kalorili qidalanma, lazım olduqda tənəffüs dəstəyi;
- kateter vasitəsilə bağlanma – bud damarından keçirilən kateter ilə axacağa xüsusi okklüder və ya spiral yerləşdirilir; uşaqlarda və böyüklərdə əsas üsuldur, açıq əməliyyat tələb etmir;
- cərrahi bağlanma – axacağın bağlanması və ya kəsilib tikilməsi; dərman və kateter üsulları mümkün olmadıqda, çox kiçik çəkili körpələrdə və ya mürəkkəb anatomiyada aparılır.
Ağır, geri dönməz ağciyər hipertenziyası (Eyzenmenger sindromu) inkişaf etdikdə axacağın bağlanması vəziyyəti pisləşdirə bilər, buna görə belə pasiyentlər xüsusi mərkəzlərdə ağciyər hipertenziyasının müalicəsini alır.
Bağlanmadan sonra pasiyent kardioloqun nəzarəti altında qalır, nəzarət exokardioqrafiyası aparılır. Uşaqların əksəriyyəti tezliklə normal həyata qayıdır, fiziki aktivlikdə adətən məhdudiyyət olmur. Ağız boşluğunun gigiyenası və dişlərin vaxtında müalicəsi infeksion endokardit riskini azaldır; diş müdaxilələrindən əvvəl antibiotik profilaktikasının lazım olub-olmadığını kardioloq müəyyən edir.
Körpəyə ağrıkəsici, qızdırmasalan və ya digər dərmanları özbaşına vermək olmaz: bəzi preparatlar ürəyə və böyrəklərə təsir edir, uşaqlara isə aspirin ümumiyyətlə verilmir.
Profilaktika
- hamiləlikdən əvvəl məxmərəyə qarşı immunitetin yoxlanılması və lazım olduqda peyvənd;
- hamiləliyin həkim nəzarətində aparılması, xroniki xəstəliklərin vaxtında müalicəsi;
- hamiləlikdə alkoqol və siqaretdən imtina, dərmanların yalnız həkimlə razılaşdırılaraq qəbulu;
- vaxtından əvvəl doğuş riskinin azaldılması – infeksiyaların, arterial təzyiqin və diabetin nəzarəti;
- yenidoğulmuşlarda pulsoksimetriya skrininqi və ürək küyü aşkarlandıqda exokardioqrafiya;
- diaqnoz qoyulmuş uşağın kardioloq tərəfindən planlı müşahidəsi.
Hansı həkimə müraciət etməli
Körpədə ilk qiymətləndirməni neonatoloq və ya pediatr aparır, diaqnozu uşaq kardioloqu təsdiqləyir. Böyüklərdə kardioloqa müraciət etmək lazımdır, bağlanma prosedurunu intervension kardioloq və ya kardiocərrah həyata keçirir.
Yadda saxla!
- Açıq arterial axacaq vaxtında aşkarlandıqda effektiv və çox vaxt minimal invaziv üsullarla bağlanır.
- Körpədə tez nəfəs, əmmədə çətinlik və çəki artımının ləngiməsi varsa, pediatr və uşaq kardioloquna müraciət edin.
- Uşaqlara dərmanları, o cümlədən ağrıkəsiciləri, yalnız həkim təyinatı ilə verin.
- Göyərmə və ağır nəfəs darlığı zamanı dərhal 103-ə zəng edin.
- Bağlanmadan sonra da kardioloqun planlı müayinələrini buraxmayın.
Əlaqəli Xəstəliklər
Faydalı Məqalələr
Anadangəlmə ürək qüsurları
Anadangəlmə ürək qüsurları - ürəyin (o cümlədən onun qapaqlarının, arakəsmələrinin) və iri damarların bətndaxili inkişaf anomaliyalarıdır. Onların tezliyi…
İstiqamət: Kardiologiya
Suallar və cavablar
Bir çox hallarda bəli – axacaq ilk həftələrdə və ya aylarda öz-özünə bağlanır. Axacaq böyükdürsə və körpənin vəziyyətinə təsir edirsə, neonatoloq dərmanla bağlanma və ya digər üsul barədə qərar verir.
Bu, müasir və az travmatik prosedurdur: okklüder bud damarı vasitəsilə yerləşdirilir, açıq əməliyyat tələb olunmur. Ağırlaşmalar nadirdir və pasiyent adətən qısa müddətdə evə buraxılır.
Kardioloq axacağın ölçüsünü və ürəyə təsirini qiymətləndirir. Hemodinamik əhəmiyyəti olan axacaq, ağciyər hipertenziyası geri dönməz deyilsə, adətən kateterlə bağlanır. Çox kiçik, «səssiz» axacaq çox vaxt yalnız müşahidə tələb edir.
Vaxtında doğulmuş uşaqda axacaq ilk aylardan sonra da açıq qalırsa, onun öz-özünə bağlanması ehtimalı azdır. Bu halda kardioloq axacağın ölçüsünə görə müşahidə və ya planlı bağlanma tövsiyə edir.
Əksər hallarda bəli. Uğurlu bağlanmadan və nəzarət exokardioqrafiyasından sonra uşaq adətən yaşıdları kimi hərəkət edə və idmanla məşğul ola bilər. Ağciyər hipertenziyası və ya ritm pozuntusu qalıbsa, yüklənmə həddini kardioloq müəyyən edir.
Kiçik axacaq və ya uğurla bağlanmış axacaq adətən hamiləliyə mane olmur. Böyük axacaq və xüsusən ağciyər hipertenziyası hamiləlik üçün ciddi risk yaradır, buna görə hamiləliyi əvvəlcədən kardioloq və ginekoloqla planlaşdırmaq lazımdır.
Mövzu üzrə məqalələr
Apqar balı: doğuşdan sonrakı ilk qiymətləndirmə nəyi göstərir?
Doğuşdan sonra valideynlər tez-tez “Apqar neçə oldu?” sualını verirlər. Apqar balı yenidoğulmuşun ilk dəqiqələrdəki vəziyyətini təsvir etmək üçün…
İstiqamət: Pediatriya / Ginekologiya
Uşaqda appendisit
Appendisitlə qarşılaşan istənilən cərrah təsdiq edər ki, hər bir konkret halda onun diaqnozunu qoymaq heç də asan vəzifə…
İstiqamət: Ümumi cərrahiyyə / Pediatriya
Piylənmə zamanı arterial hipertoniya və obstruktiv yuxu apnoesi sindromu
Piylənmə ilə xarici tənəffüs funksiyasının bütöv bir sıra pozğunluqları bağlıdır. Artıq bədən çəkisi olan şəxslərdə ağciyər ventilyasiyasına tələbat…
İstiqamət: Kardiologiya / Somnologiya
Arterial hipertoniya
Arterial hipertoniya (AH) – ürəyin və damarların ən geniş yayılmış xəstəliklərindən biridir. Xəstələrin əksəriyyəti müəyyən vaxta qədər xəstə…
İstiqamət: Kardiologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
