Trixinelloz Trichinella cinsli dəyirmi qurdların sürfələri ilə yoluxmuş ətin – əsasən donuz və vəhşi heyvan ətinin – çiy və ya yaxşı bişirilməmiş halda yeyilməsi ilə yaranan parazitar xəstəlikdir. Hərarət, əzələ ağrıları, göz qapaqlarının və üzün şişməsi ilə gedir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Trichinella invaziyası
- trixinoz
Xəstəlik haqqında
Trixinelloz Trichinella cinsli kiçik dəyirmi qurdların (nematodların) törətdiyi parazitar xəstəlikdir. İnsan sürfələrlə yoluxmuş ətin – əsasən donuz, qaban, ayı və digər vəhşi heyvan ətinin – çiy və ya kifayət qədər bişirilməmiş halda yeyilməsi ilə yoluxur. Ətdəki sürfələr mədədə kapsuldan azad olur, nazik bağırsaqda bir neçə gün ərzində yetkin qurda çevrilir. Dişi qurdlar yeni sürfələr doğur, onlar limfa və qan vasitəsilə bütün orqanizmə yayılır və skelet əzələlərində kapsullaşır. Ən çox fəal işləyən, qanla zəngin təchiz olunan əzələlər – diafraqma, çeynəmə, göz, dil, boyun və baldır əzələləri – zədələnir.
Xəstəlik çox vaxt eyni ətdən və ya ət məhsulundan yeyən insanlar arasında – ailədə, ov yoldaşları arasında, ümumi süfrədən sonra – qrup halları şəklində baş verir. Ağırlıq udulan sürfələrin miqdarından və insanın immun cavabından asılıdır: az sayda sürfə ilə yoluxma əlamətsiz və ya yüngül keçə bilər, çox sayda sürfə isə ürək, ağciyər və sinir sisteminin zədələnməsi ilə ağır gedişə səbəb olur. Vaxtında qoyulan diaqnoz və başlanan müalicə ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir, ona görə ət yedikdən sonra yaranan qızdırma və üz şişkinliyi diqqətsiz qalmamalıdır.
Səbəbləri
Xəstəliyin yeganə səbəbi Trichinella sürfələri olan ətin yeyilməsidir. Sürfələr ətin içərisində kapsulda yaşayır, gözlə görünmür və ətin dadını, iyini, görünüşünü dəyişmir. Yoluxma riskini artıran amillər:
- Baytar nəzarətindən keçməmiş ət – evdə kəsilmiş donuz, eləcə də qaban, ayı, porsuq və digər ov heyvanlarının əti xüsusilə təhlükəlidir;
- Çiy və ya az bişirilmiş ət – içərisi çəhrayı qalmış kabab, qanlı biftek, az qızardılmış qiymə məmulatları;
- Ev şəraitində hazırlanmış ət məhsulları – qurudulmuş, hisə verilmiş, duza qoyulmuş ət, ev kolbasası; bu emal üsulları sürfələri etibarlı şəkildə məhv etmir;
- Dondurulmuş vəhşi heyvan əti – bəzi Trichinella növləri soyuğa davamlıdır, ona görə dondurma ov ətini təhlükəsiz etmir;
- Qarışıq qiymə – yoxlanılmamış ət başqa ətlə qarışdırıldıqda bütün məhsul yoluxucu ola bilər;
- Ovçuluq və evdə heyvan kəsimi – ovçular, onların ailə üzvləri və ev təsərrüfatında heyvan kəsən insanlar daha çox risk altındadır.
Trixinelloz insandan insana keçmir, xəstə ilə ünsiyyət və ya ümumi qab-qacaq vasitəsilə ötürülmür. Təbiətdə parazit yırtıcı heyvanların bir-birini və gəmiriciləri yeməsi, donuzlara çiy ət tullantılarının verilməsi ilə dövr edir.
Mərhələləri
Xəstəlik bir-birini əvəz edən mərhələlərlə gedir, lakin onların sərhədləri həmişə aydın olmur:
- Bağırsaq mərhələsi – yoluxmadan sonrakı ilk günlər; qurdlar nazik bağırsaqda yetişir və çoxalır, bəzən həzm pozğunluğu yaranır;
- Yayılma (miqrasiya) mərhələsi – adətən birinci həftənin sonundan başlayır; sürfələr qanla əzələlərə yayılır, qızdırma, üz şişkinliyi, əzələ ağrıları və allergik reaksiyalar ön plana çıxır;
- Kapsullaşma və bərpa mərhələsi – sürfələr əzələlərdə kapsula bürünür, kəskin əlamətlər tədricən sönür, lakin əzələ ağrısı və yorğunluq həftələrlə, bəzən aylarla qala bilər.
Gizli dövrün uzunluğu yoluxma dozasından asılıdır: çox sayda sürfə udulduqda əlamətlər daha tez və daha ağır başlayır.
Klinik mənzərə
Yüngül yoluxma əlamətsiz və ya qısa müddətli halsızlıqla keçə bilər. Orta və ağır formalarda əlamətlər xəstəliyin mərhələsinə uyğun dəyişir.
Bağırsaq mərhələsində (ilk həftə):
- ürəkbulanma, qusma;
- ishal və ya qəbizlik;
- qarında ağrı və narahatlıq hissi, iştahsızlıq.
Əzələ mərhələsində:
- yüksək hərarət, üşütmə, güclü halsızlıq;
- göz qapaqlarının və üzün şişməsi – xəstəlik üçün ən xarakterik əlamətdir;
- əzələ ağrıları, xüsusən çeynəyərkən, udqunarkən, danışarkən, gözləri hərəkət etdirərkən və yeriyərkən;
- əzələ zəifliyi, hərəkətlərin çətinləşməsi;
- gözlərin qızarması, gözün selikli qişasına qansızmalar, işığa həssaslıq;
- dəri səpgisi və qaşınma, dırnaq altında xətti qansızmalar;
- baş ağrısı, yuxusuzluq.
Uşaqlarda xəstəlik çox vaxt daha yüngül keçir, ahıl yaşlı insanlarda və yanaşı xroniki xəstəlikləri olanlarda isə ağırlaşma riski yüksəkdir. Hamiləlikdə yaranan istənilən qızdırma və əzələ ağrısı həkim tərəfindən qiymətləndirilməlidir.
Təcili həkimə müraciət etmək və ya 103 çağırmaq lazımdır, əgər nəfəs darlığı, döş qəfəsində ağrı, güclü ürəkdöyünmə və ya ritm pozulması, şiddətli baş ağrısı, qıcolma, çaşqınlıq və şüurun pozulması, udqunmanın və danışığın kəskin çətinləşməsi yaranarsa.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnozu infeksionist qoyur. Ən mühüm məlumatı epidemioloji anamnez verir: həkim son həftələrdə hansı ətin, harada və necə bişirilərək yeyildiyini, eyni ətdən yeyən başqa insanlarda oxşar əlamətlərin olub-olmadığını soruşur. Müayinə zamanı üz şişkinliyi, əzələlərin ağrılılığı, göz və dəri əlamətləri qiymətləndirilir.
- Ümumi qan analizi – eozinofillərin kəskin artması trixinelloz üçün çox xarakterikdir;
- Biokimyəvi analizlər – kreatinkinaza, laktatdehidrogenaza və digər əzələ fermentlərinin yüksəlməsi əzələ zədələnməsini göstərir;
- Seroloji müayinə – qanda trixinellaya qarşı anticisimlərin təyini; adətən xəstəliyin ikinci-üçüncü həftəsindən müsbət olur, ona görə təkrar müayinə lazım ola bilər;
- Qalmış ət nümunəsinin müayinəsi – yeyilmiş ətdə sürfələrin aşkarlanması diaqnozu təsdiqləyir;
- EKQ və exokardioqrafiya – ürək zədələnməsindən şübhələnildikdə;
- Əzələ biopsiyası – nadir hallarda, diaqnoz digər üsullarla təsdiqlənmədikdə.
Differensial diaqnostika qrip və digər kəskin virus infeksiyaları, allergik reaksiyalar, miozitlər, leptospiroz və birləşdirici toxuma xəstəlikləri ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
Ağırlaşmalar əsasən çox sayda sürfə ilə yoluxmada və müalicə gecikdikdə inkişaf edir:
- miokardit, ürək ritminin pozulması, ürək çatışmazlığı – ən ciddi ağırlaşmalardır;
- ensefalit, meningit, beyində ocaqlı zədələnmələr;
- pnevmoniya, tənəffüs əzələlərinin zəifliyi ilə nəfəs çatışmazlığı;
- tromboemboliyalar;
- uzun sürən əzələ ağrıları, zəiflik və yorğunluq.
Müalicə
Müalicəni infeksionist təyin edir; yüngül formalar ambulator, orta və ağır formalar isə stasionarda müalicə olunur. Məqsəd bağırsaqdakı qurdları məhv etmək, yeni sürfələrin yayılmasının qarşısını almaq və iltihabi reaksiyanı azaltmaqdır.
- Antihelmint preparatlar – xəstəliyin erkən, bağırsaq mərhələsində daha effektivdir; əzələlərdə artıq kapsullaşmış sürfələrə təsiri zəifdir, ona görə müalicəni vaxtında başlamaq vacibdir; preparatı və kursu həkim seçir;
- Qlükokortikoidlər – ağır hallarda güclü allergik və iltihabi reaksiyanı azaltmaq üçün; həmişə antihelmint preparatlarla birlikdə və yalnız həkim nəzarəti altında;
- Simptomatik müalicə – hərarət salıcı və ağrıkəsici vasitələr, allergiya əleyhinə preparatlar, kifayət qədər maye qəbulu;
- Stasionar müalicə – ürək, ağciyər və ya sinir sistemi zədələndikdə; burada ürək fəaliyyətinə və tənəffüsə daimi nəzarət edilir;
- Bərpa dövrü – tədricən artan fiziki aktivlik, müalicəvi bədən tərbiyəsi, uzun sürən zəiflikdə reabilitasiya.
Evdə yataq və ya yarıyataq rejimi, yüngül və zülalla zəngin qidalanma, bol maye qəbulu tövsiyə olunur. Antihelmint və xüsusən hormon preparatlarını həkimsiz qəbul etmək olmaz: yanlış seçilmiş müalicə vəziyyəti ağırlaşdıra bilər. Hamiləlikdə və kiçik yaşlı uşaqlarda müalicə taktikasını yalnız həkim müəyyən edir.
Eyni ətdən yeyən, lakin hələ əlamətləri olmayan insanlar da həkimə müraciət etməlidir – onlara erkən profilaktik müalicə təyin oluna bilər. Qalmış ət məhsulunu atmayın: onun müayinəsi diaqnozu sürətləndirir.
Profilaktika
- ətin içərisinin tam bişməsi – kəsikdə çəhrayı rəng və qanlı şirə qalmamalıdır; böyük ət parçaları daha uzun bişirilməlidir;
- yalnız baytar-sanitar ekspertizasından keçmiş ət almaq, yoxlanılmamış əti əldən almamaq;
- ov ətini yeməzdən əvvəl laborator yoxlamadan keçirmək;
- ev şəraitində hazırlanmış çiy hisə verilmiş və qurudulmuş kolbasalardan çəkinmək;
- dondurma, duzlama, hisə vermə və mikrodalğalı sobada qeyri-bərabər qızdırmaya güvənməmək;
- çiy ət doğradıqdan sonra əlləri, bıçağı və taxtanı yaxşı yumaq;
- heyvanlara çiy ət tullantıları verməmək, fermalarda gəmiricilərlə mübarizə aparmaq.
Hansı həkimə müraciət etməli
Trixinelloz şübhəsi olduqda infeksionistə müraciət etmək lazımdır. Ürək zədələnməsində kardioloq, sinir sistemi əlamətlərində nevroloq müalicəyə qoşulur; uşaqlarda ilk müraciət pediatra ola bilər.
Yadda saxla!
Trixinelloz ətin düzgün bişirilməsi ilə tam qarşısı alınan xəstəlikdir.
- Ov ətini və yoxlanılmamış donuz ətini çiy və az bişmiş halda yeməyin.
- Ət yedikdən sonra qızdırma, üz şişməsi və əzələ ağrıları yaranarsa, infeksionistə müraciət edin və bu barədə yemək yoldaşlarınıza xəbər verin.
- Nəfəs darlığı, döş ağrısı və şüurun pozulması təcili vəziyyətdir – 103 çağırın.
- Antihelmint və hormon preparatlarını yalnız həkimin göstərişi ilə qəbul edin.
Suallar və cavablar
Donuz ətinin uzun müddət çox aşağı temperaturda dondurulması sürfələrin bir hissəsini məhv edə bilər, lakin vəhşi heyvan ətindəki bəzi növlər dondurmaya davamlıdır. Ən etibarlı üsul ətin tam bişirilməsidir.
Xeyr, insandan insana keçmir. Yoluxma yalnız sürfələri olan ət yeyildikdə baş verir.
Yüngül formalarda bir neçə həftə, ağır formalarda əzələ ağrıları və yorğunluq aylarla qala bilər. Müalicə və reabilitasiya bərpanı sürətləndirir.
Bağırsaq əlamətləri ilk günlərdə yarana bilər, qızdırma və əzələ ağrıları isə adətən bir-iki həftə sonra başlayır. Çox sayda sürfə udulduqda xəstəlik daha tez və ağır başlayır. Ona görə şübhəli ət yeyildikdən sonra əlamətləri gözləmədən həkimə müraciət etmək daha düzgündür.
Ətin yalnız səthinin qızarması kifayət deyil – sürfələr ətin içərisində yerləşir. Ət kəsikdə bütövlükdə boz-qəhvəyi rəngdə olmalı, çəhrayı hissə və qanlı şirə qalmamalıdır. Qalın parçaları kiçik doğramaq bişməni bərabərləşdirir.
Vaxtında müalicə ilə əksər xəstələr tamamilə bərpa olur. Əzələlərdə kapsullaşmış sürfələr illərlə qala bilər, lakin adətən problem yaratmır. Ağır formalardan sonra bərpa uzun çəkir və həkim nəzarəti tələb edir.
Mövzu üzrə məqalələr
HPV testi müsbətdir: bu nəticə nə deməkdir?
HPV-müsbət nəticə xərçəng diaqnozu deyil və yoluxmanın vaxtını göstərmir. Əsas məsələ testin tipini və sizə uyğun nəzarət planını…
İstiqamət: Ginekologiya / İnfeksion xəstəliklər / Onkoginekologiya
Vaginal qaşınma və ifrazat: hər dəfə kandidozdurmu?
Qaşınma və ifrazat həmişə kandidoz demək deyil. İlk, təkrarlanan və ya müalicəyə cavab verməyən şikayətlərdə səbəbin dəqiqləşdirilməsi vacibdir.
İstiqamət: Ginekologiya / İnfeksion xəstəliklər
“RW” cavabını necə anlamalı: sifilis testləri niyə fərqlənir?
“RW” adı bəzən ümumi işlədilsə də, sifilis testlərinin üsulları fərqlidir. Diaqnoz və nəzarət üçün testin adı, əvvəlki müalicə…
İstiqamət: Venerologiya / İnfeksion xəstəliklər
Cinsi infeksiyalar üçün analiz: hansı nümunə nəyi yoxlayır?
Cinsi yolla keçən bütün infeksiyaları tək bir analiz yoxlamır. Testlər təmasın növünə, vaxtına, əlamətlərə və fərdi riskə uyğun…
İstiqamət: Ginekologiya / Venerologiya / İnfeksion xəstəliklər
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
