Vaxtından əvvəl doğulanların retinopatiyası erkən doğulmuş körpələrdə tor qişa damarlarının qeyri-normal inkişafıdır. Əksər hallarda öz-özünə geriləyir, lakin ağır formalar tor qişanın qopmasına və korluğa səbəb ola bilər. Vaxtında skrininq və müalicə görməni qoruyur.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Erkən doğulanların retinopatiyası
- vaxtından əvvəl doğulmuş körpələrin retinopatiyası
- retrolental fibroplaziya
Xəstəlik haqqında
Vaxtından əvvəl doğulanların retinopatiyası gözün işığı qəbul edən daxili qişasının – tor qişanın – damarlarının inkişafının pozulmasıdır. Tor qişanın damarları bətndaxili inkişafın son aylarında mərkəzdən kənarlara doğru tədricən böyüyür və adətən doğuş vaxtına qədər formalaşmasını tamamlayır. Uşaq vaxtından əvvəl doğulduqda bu proses yarımçıq qalır. Doğuşdan sonra yeni şəraitdə – oksigen səviyyəsinin dəyişməsi və ümumi xəstəliklər fonunda – damarların normal böyüməsi dayana bilər, sonra isə qeyri-normal, kövrək yeni damarlar və çapıq toxuması əmələ gəlir. Çapıq toxuması tor qişanı dartaraq onun qopmasına səbəb ola bilər.
Xəstəlik nə qədər erkən doğulma və nə qədər aşağı doğuş çəkisi olarsa, bir o qədər tez-tez və ağır rast gəlinir. Əksər körpələrdə dəyişikliklər yüngül olur və damarların inkişafı tamamlandıqca öz-özünə geriləyir. Lakin az bir hissədə xəstəlik sürətlə irəliləyir və vaxtında müalicə olunmazsa, görmənin ağır itirilməsinə gətirib çıxarır. Bu xəstəlik uşaqlarda qarşısı alına bilən korluğun mühüm səbəblərindən biri sayılır.
Neonatal reanimasiyanın inkişafı ilə getdikcə daha kiçik körpələrin həyatı xilas olunur, ona görə göz dibinin planlı skrininqi neonatal xidmətin ayrılmaz hissəsidir. Erkən mərhələlərdə xəstəlik heç bir görünən əlamət vermir – onu yalnız oftalmoloq aşkar edə bilər.
Səbəbləri
Əsas səbəb tor qişa damarlarının yetişməməsidir; xəstəliyin yaranma ehtimalını və ağırlığını isə bir sıra amillər artırır:
- Vaxtından əvvəl doğulma – hamiləliyin müddəti nə qədər qısa olarsa, tor qişanın damarsız qalan hissəsi bir o qədər böyük olur.
- Aşağı doğuş çəkisi – xüsusilə çox aşağı və son dərəcə aşağı çəki ilə doğulan körpələrdə risk yüksəkdir.
- Oksigen terapiyası – uzunmüddətli, nəzarətsiz oksigen verilməsi və qanda oksigen səviyyəsinin kəskin dəyişmələri damarların böyüməsini pozur. Oksigen erkən doğulmuş körpənin həyatı üçün çox vaxt zəruridir; məsələ onun verilməsində deyil, səviyyəsinin dəqiq nəzarətindədir.
- Ağır ümumi xəstəliklər – sepsis, tənəffüs çatışmazlığı, beynə qansızmalar, nekrotik enterokolit.
- Qanköçürmələr – çoxsaylı qanköçürmələr əlavə risk amili kimi qeyd olunur.
- Doğuşdan sonra zəif çəki artımı – ilk həftələrdə yavaş böyümə damar inkişafının ləngiməsi ilə əlaqəlidir.
- Çoxdöllü hamiləlik və hamiləliyin ağırlaşmaları – vaxtından əvvəl doğuş ehtimalını artırdığı üçün dolayı yolla rol oynayır.
Mərhələlər
Xəstəliyin ağırlığı beynəlxalq təsnifata görə mərhələ, zona və damar dəyişiklikləri əsasında qiymətləndirilir.
- 1-ci mərhələ – damarlı və damarsız tor qişa arasında nazik ağımtıl demarkasiya xətti;
- 2-ci mərhələ – bu xəttin yerində qalxmış qabarıq zolaq (qalxıq);
- 3-cü mərhələ – qabarıq zolaq üzərindən şüşəvari cismə doğru qeyri-normal yeni damarların böyüməsi;
- 4-cü mərhələ – tor qişanın qismən qopması; mərkəzi hissənin (makulanın) qopub-qopmamasından asılı olaraq iki variant fərqləndirilir;
- 5-ci mərhələ – tor qişanın tam qopması.
Bundan başqa, dəyişikliklərin yerləşdiyi zona (gözün mərkəzinə nə qədər yaxın olarsa, bir o qədər təhlükəlidir) və «plus-xəstəlik» – arxa qütbdə damarların genişlənməsi və qıvrımlığı – qiymətləndirilir. Sürətlə irəliləyən aqressiv forma da fərqləndirilir: o, klassik mərhələləri ardıcıl keçmədən qısa müddətdə ağır dəyişikliklərə gətirib çıxara bilər.
Klinik mənzərə
Vaxtından əvvəl doğulanların retinopatiyası erkən və hətta müalicə tələb edən mərhələlərdə heç bir xarici əlamət vermir: göz görünüşcə sağlam olur, körpə narahatlıq göstərmir. Xəstəliyi yalnız oftalmoloq genişləndirilmiş bəbəklə göz dibinə baxaraq aşkar edə bilər. Ona görə «göz normal görünür» düşüncəsi ilə müayinəni təxirə salmaq yolverilməzdir.
Gec mərhələlərdə və sonrakı aylarda aşağıdakı əlamətlər müşahidə oluna bilər:
- bəbəyin ağımtıl və ya bozumtul görünməsi, fotolarda «ağ bəbək» effekti;
- çəpgözlük;
- gözlərin qeyri-iradi, ritmik hərəkətləri (nistaqm);
- körpənin üzə, işığa və oyuncaqlara baxmaması, onları gözü ilə izləməməsi;
- gözləri tez-tez ovuşdurma, göz almalarını barmaqla basma;
- sonrakı yaşlarda – uzağı zəif görmə, kitabı və əşyaları gözə çox yaxın tutma.
Təcili oftalmoloqa müraciət etmək lazımdır, əgər bəbəkdə ağ əks görünürsə, körpə əvvəllər izlədiyi əşyaları izləməyi dayandırıbsa, gözün ölçüsü, rəngi və ya görünüşü dəyişibsə, göz qızarıb ağrılı görünürsə və ya müalicədən sonra uşağın görməsi qəfil pisləşibsə. Ağ bəbək digər ciddi xəstəliklərin, o cümlədən göz şişinin də əlaməti ola bilər.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnostikanın əsasını skrininq təşkil edir: risk qrupuna daxil olan bütün körpələr, heç bir şikayət olmasa belə, planlı şəkildə oftalmoloq tərəfindən müayinə olunur. Hansı körpələrin skrininqə daxil edilməsini neonatoloq doğuş müddətinə, çəkiyə və ümumi vəziyyətə görə müəyyənləşdirir.
- Genişləndirilmiş bəbəklə göz dibinin müayinəsi (binokulyar oftalmoskopiya) – bəbəyi genişləndirən damcılardan sonra həkim tor qişanın kənar hissələrinə qədər baxır, damarların harada bitdiyini, mərhələni, zonanı və plus-xəstəliyin olub-olmamasını qiymətləndirir.
- Rəqəmsal retinal görüntüləmə – göz dibinin geniş bucaqlı fotoqrafiyası; dəyişiklikləri sənədləşdirməyə, dinamikada müqayisə etməyə və uzaqdan məsləhətləşməyə imkan verir.
- Təkrar müayinələr – ilk müayinə adətən doğuşdan bir neçə həftə sonra aparılır; sonra tapıntılardan asılı olaraq həkimin təyin etdiyi aralıqlarla, tor qişanın damarlanması tamamlanana və ya xəstəlik tam gerilənə qədər davam edir.
- Gözün USM-i – göz daxili mühitləri şəffaf olmadıqda və gec mərhələlərdə tor qişanın qopmasını qiymətləndirmək üçün.
Müayinə qısa müddət çəkir, narahatlığı azaltmaq üçün yerli keyləşdirici damcılardan istifadə olunur. Differensial diaqnostika retinoblastoma, irsi vitreoretinopatiyalar və göz daxili iltihablarla aparılır.
Ağırlaşmalar
- tor qişanın qopması, görmənin ağır itirilməsi və korluq;
- yüksək dərəcəli miopiya (uzağı zəif görmə) və astiqmatizm;
- çəpgözlük və ambliopiya («tənbəl göz»);
- qlaukoma və katarakta – həm uşaqlıqda, həm də sonrakı illərdə;
- makulanın yerdəyişməsi və ya qırışması nəticəsində mərkəzi görmənin zəifləməsi;
- yeniyetməlik və yetkin yaşda tor qişanın gec qopması riski;
- görmə pozuntusu ilə əlaqəli inkişaf ləngiməsi və təhsildə çətinliklər.
Müalicə
Müalicə taktikası mərhələdən, zonadan və plus-xəstəliyin olmasından asılıdır. Qərarı uşaq oftalmoloqu neonatoloqla birlikdə qəbul edir.
- Dinamik müşahidə – yüngül formalar çox vaxt öz-özünə geriləyir; bu zaman yalnız müntəzəm müayinələr aparılır.
- Tor qişanın lazer koaqulyasiyası – müalicə tələb edən formalarda tor qişanın damarsız kənar hissəsi lazerlə işlənir. Bu, qeyri-normal damarların böyüməsini təhrik edən maddələrin hasilatını azaldır və xəstəliyin irəliləməsini dayandırır.
- Anti-VEGF preparatlarının göz daxilinə yeridilməsi – damar böyüməsi amilini bloklayan preparatlar; xüsusən mərkəzi zonada yerləşən və aqressiv formalarda tətbiq olunur. Bu üsuldan sonra xəstəliyin gec bərpası mümkün olduğu üçün daha uzun müddətli müşahidə tələb olunur.
- Vitreoretinal cərrahiyyə – tor qişanın qopması mərhələsində: şüşəvari cismin və dartan çapıq toxumasının çıxarılması (vitrektomiya), bəzi hallarda gözün xarici divarına (skleraya) möhkəmləndirici silikon lent tikilməsi.
Müalicə müəyyən «terapevtik pəncərə» daxilində aparılmalıdır: müalicə tələb edən mərhələ aşkar edildikdən sonra prosedur qısa müddətdə həyata keçirilir. Gecikmə görmə proqnozunu kəskin pisləşdirir.
Valideynlərin əsas vəzifəsi təyin olunmuş müayinə və müalicə tarixlərinə ciddi riayət etmək, körpə evə yazıldıqdan sonra da növbəti müayinəni buraxmamaq, prosedurdan sonra həkimin təyin etdiyi göz damcılarını göstərişə uyğun istifadə etməkdir. Gözə özbaşına damcı və ya kompres qoymaq, «vitaminlərlə» və xalq üsulları ilə müalicə xəstəliyin gedişinə təsir etmir və qiymətli vaxtın itirilməsinə səbəb olur.
Reabilitasiya
Retinopatiya keçirmiş, xüsusən müalicə almış uşaqlar uzun illər oftalmoloq nəzarətində olmalıdır:
- refraksiya pozuntularının vaxtında aşkarlanması və eynəklə korreksiyası;
- çəpgözlük və ambliopiyanın müalicəsi – sağlam gözün vaxtaşırı örtülməsi, görmə məşqləri, lazım olduqda cərrahiyyə;
- göz daxili təzyiqin və büllurun vəziyyətinin yoxlanılması;
- zəif görmə zamanı erkən reabilitasiya, xüsusi inkişaf və təhsil proqramları.
Profilaktika
- vaxtından əvvəl doğuşun profilaktikası – hamiləlik dövründə müntəzəm müşahidə, xroniki xəstəliklərin və infeksiyaların vaxtında müalicəsi, siqaretdən imtina;
- vaxtından əvvəl doğuş təhlükəsi olduqda doğuşun lazımi neonatal xidməti olan müəssisədə aparılması;
- neonatal reanimasiyada oksigen terapiyasının pulsoksimetriya ilə ciddi nəzarəti, oksigen səviyyəsinin kəskin dəyişmələrinin qarşısının alınması;
- infeksiyaların profilaktikası, körpənin kifayət qədər qidalanması, mümkün olduqda ana südü ilə qidalandırma;
- risk qrupunda olan bütün körpələrin vaxtında skrininqi və təyin olunmuş təkrar müayinələrin buraxılmaması.
Hansı həkimə müraciət etməli
Göz dibinin skrininqini və müalicəni uşaq oftalmoloqu aparır. Skrininqə göndərişi və ilk müayinənin vaxtını neonatoloq və ya pediatr müəyyənləşdirir.
Yadda saxla!
Vaxtından əvvəl doğulanların retinopatiyası görünən əlamətlər vermədən inkişaf edir – yeganə etibarlı qoruma vaxtında oftalmoloji skrininqdir.
- Uşağınız vaxtından əvvəl doğulubsa, göz müayinəsinin vaxtını neonatoloqdan dəqiqləşdirin.
- Evə yazıldıqdan sonra da təyin olunmuş müayinələri buraxmayın – müalicə üçün vaxt məhduddur.
- Bəbəkdə ağ əks və ya görmə reaksiyasının zəifliyi görsəniz, dərhal oftalmoloqa müraciət edin.
- Müalicədən sonra da uşaq illərlə oftalmoloq nəzarətində olmalıdır.
Suallar və cavablar
Xeyr. Risk doğuş müddətindən və çəkidən asılıdır. Bir çox uşaqda ya retinopatiya yaranmır, ya da yüngül forma öz-özünə geriləyir. Lakin bunu yalnız müayinə ilə müəyyən etmək olar.
Bəli, əksər hallarda yüngül formalar damarların inkişafı tamamlandıqca öz-özünə geriləyir. Lakin hansı halın geriləyəcəyini, hansının irəliləyəcəyini əvvəlcədən bilmək mümkün deyil – bunu yalnız təkrar müayinələr göstərir.
Müayinə zamanı körpə qısa müddətli narahatlıq hiss edə bilər, ona görə keyləşdirici damcılardan istifadə olunur. Erkən dövrdə müayinə neonatoloqun nəzarəti ilə aparılır və körpənin vəziyyəti izlənilir. Müayinənin faydası mümkün narahatlıqdan qat-qat üstündür.
Prosedur anesteziya və ya sedasiya altında aparılır və uşaq ağrı hiss etmir. Müalicədən sonra qısa müddətli göz qızartısı və göz qapaqlarında şişkinlik ola bilər.
Vaxtında aparılan müalicə əksər hallarda tor qişanın qopmasının qarşısını alır və mərkəzi görməni qoruyur. Lazerlə işlənmiş kənar sahələr görmədə iştirak etmir, lakin bu, adətən gündəlik həyata ciddi təsir göstərmir. Proqnozu konkret halda oftalmoloq qiymətləndirir.
Retinopatiya keçirmiş uşaqlarda miopiya və digər refraksiya pozuntuları daha tez-tez olur. Bir çox uşaq eynəyə ehtiyac duyur, ona görə müntəzəm oftalmoloji nəzarət vacibdir.
Mövzu üzrə məqalələr
Apqar balı: doğuşdan sonrakı ilk qiymətləndirmə nəyi göstərir?
Doğuşdan sonra valideynlər tez-tez “Apqar neçə oldu?” sualını verirlər. Apqar balı yenidoğulmuşun ilk dəqiqələrdəki vəziyyətini təsvir etmək üçün…
İstiqamət: Pediatriya / Ginekologiya
Uşaqda appendisit
Appendisitlə qarşılaşan istənilən cərrah təsdiq edər ki, hər bir konkret halda onun diaqnozunu qoymaq heç də asan vəzifə…
İstiqamət: Ümumi cərrahiyyə / Pediatriya
Gözün diafanoskopiyası
Gözün diafanoskopiyası — göz almasının istiqamətlənmiş, dar konsentrasiyalı işıq dəstəsi ilə şəffaflandırılmasına əsaslanan müayinədir. Eyni zamanda yaxınlıqda yerləşən…
İstiqamət: Oftalmologiya
Uşaqlarda hidronefroz: səbəbləri, dərəcələri və müalicə üsulları
Hidronefroz – piyelouretral seqmentin (ləyən-sidik axarı birləşməsinin) keçiriciliyinin pozulması səbəbindən böyrəyin toplayıcı sisteminin genişlənməsi ilə xarakterizə olunan xəstəlikdir.
İstiqamət: Urologiya / Pediatriya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
