Mədə bezoarı mədədə həzm olunmayan qida lifləri, saç, dərman və digər maddələrdən əmələ gələn sıx kütlədir. Kiçik bezoarlar uzun müddət əlamət vermir, böyükləri isə qarında ağrıya, ağırlıq hissinə, qusmaya və keçməzliyə səbəb ola bilər.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Mədə daşı
- mədə konkrementi
- qastrobezoar
Xəstəlik haqqında
Mədə bezoarı mədədə toplanan və həzm olunmayan maddələrdən – bitki lifləri, meyvə qabığı və çəyirdəkləri, saç, bəzi dərmanlar və s. – əmələ gələn sıx kütlədir. «Bezoar» sözü fars mənşəlidir; qədimdə heyvanların mədəsində tapılan belə daşlara zəhərə qarşı vasitə kimi baxılırdı.
Bezoar tədricən formalaşır: həzm olunmayan hissəciklər seliklə birləşir, yeni qatlar əlavə olunur və kütlə illər ərzində böyüyə bilər. Mədənin hərəkət funksiyası zəifləmiş, mədə üzərində əməliyyat keçirmiş, şəkərli diabeti olan insanlarda bezoar daha tez-tez yaranır. Uşaqlarda və gənc qızlarda saç udma vərdişi ilə əlaqəli bezoarlar rast gəlinir.
Kiçik bezoarlar çox vaxt heç bir əlamət vermir və mədənin endoskopik müayinəsi zamanı təsadüfən tapılır. Böyük bezoarlar mədədən çıxışı və ya bağırsağı bağlaya, selikli qişada yara, qanaxma və nadir hallarda mədə divarının deşilməsi kimi ciddi ağırlaşmalar yarada bilər. Diaqnoz əsasən endoskopiya ilə qoyulur. Müalicə bezoarın tərkibindən və ölçüsündən asılıdır: kimyəvi həll etmə, endoskopik parçalama və çıxarma, bəzən cərrahi əməliyyat tətbiq olunur.
Səbəbləri
Bezoar həzm olunmayan maddələrin mədəyə daxil olması ilə mədənin onları vaxtında bağırsağa ötürə bilməməsinin birləşməsi nəticəsində yaranır. Risk amilləri:
- Mədə üzərində keçirilmiş əməliyyatlar – vaqotomiya, mədənin rezeksiyası, piloroplastika, bəzi arıqlama əməliyyatları; mədənin hərəkəti və turşuluğu azalır, qida parçaları zəif xırdalanır;
- Mədənin boşalmasının ləngiməsi (qastroparez) – çox vaxt şəkərli diabet, hipotireoz və bəzi nevroloji xəstəliklər fonunda;
- Qida vərdişləri – çoxlu lifli qidanın (xurma, ərik, armud, əncir qabığı, sitrus pərdələri, kərəviz) yaxşı çeynənmədən yeyilməsi, çəyirdəklərin udulması;
- Diş problemləri – dişlərin olmaması və ya pis çeynəmə, xüsusən ahıl yaşda;
- Saç udma vərdişi (trixofagiya) – çox vaxt saç yolma (trixotillomaniya) ilə birlikdə olur, uşaqlarda, yeniyetmələrdə və gənc qadınlarda;
- Bəzi dərmanlar – bağlayıcı xüsusiyyəti olan, mədənin hərəkətini zəiflədən və ya bərk qabıqlı preparatlar; uzun müddət yüksək miqdarda qəbul olunduqda dərman bezoarı yarada bilər;
- Kifayət qədər maye qəbul edilməməsi, susuzlaşma;
- Psixi və inkişaf pozğunluqları – yeyilməyən əşyaların udulmasına meyil;
- Körpələrdə – süd qarışığının düzgün hazırlanmaması, xüsusən vaxtından əvvəl doğulmuş uşaqlarda süd bezoarı yarana bilər.
Təsnifat
Tərkibinə görə bezoarların əsas növləri:
- Fitobezoar – bitki lifləri, meyvə qabığı və çəyirdəklərdən ibarətdir; böyüklərdə ən çox rast gəlinən növdür. Xurmadan əmələ gələn bezoarlar (diospirobezoar) xüsusilə sərt olur;
- Trixobezoar – udulmuş saçlardan əmələ gəlir, əsasən uşaq və gənc qadınlarda; bəzən mədədən nazik bağırsağa doğru «quyruq» şəklində uzanır;
- Farmakobezoar (dərman bezoarı) – həll olunmayan dərman qabıqları və bağlayıcı preparatlardan formalaşır;
- Laktobezoar – körpələrdə süd və süd qarışığının laxtalanmasından əmələ gəlir;
- Digər növlər – yağlardan (sebobezoar), lak, qatran və saqqız kimi maddələrdən formalaşan nadir bezoarlar.
Klinik mənzərə
Kiçik bezoarlar uzun müddət əlamət verməyə bilər. Kütlə böyüdükcə şikayətlər yaranır və tədricən artır:
- az miqdarda yeməkdən sonra tez doyma, mədədə ağırlıq və təzyiq hissi;
- qarnın yuxarı hissəsində küt və ya sancı şəklində ağrı;
- ürəkbulanma, bəzən yeyilmiş qida ilə qusma;
- iştahsızlıq, səbəbsiz arıqlama;
- pis ağız qoxusu, gəyirmə;
- qarnın yuxarı hissəsində əllənən sıx, hərəkətli törəmə – böyük bezoarlarda;
- selikli qişada yara əmələ gəldikdə – qara rəngli nəcis, zəiflik, solğunluq, qanazlığı əlamətləri.
Uşaqlarda trixobezoar uzun müddət yalnız iştahsızlıq, qarın ağrısı, böyümənin ləngiməsi və qanazlığı ilə özünü göstərə bilər; başda saçın seyrəlmiş sahələri diaqnoz üçün vacib işarədir. Bezoarın əlamətləri çox vaxt qastrit və ya funksional dispepsiya kimi qiymətləndirilir.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər: qarında kəskin, davamlı ağrı və köp var; təkrar qusma olur və heç nə saxlanmır; qaz və nəcis çıxmır; qan və ya «qəhvə çöküntüsü» rəngli kütlə ilə qusma, qara nəcis var; dəri və gözlər saralıb. Bu hallarda 103 nömrəsinə zəng edin.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Həkim şikayətləri, keçirilmiş əməliyyatları, xroniki xəstəlikləri, qəbul olunan dərmanları və qida vərdişlərini soruşur, uşaqlarda saç udma vərdişinə diqqət yetirir, qarnı əlləyir. Müayinələr:
- ezofaqoqastroduodenoskopiya (EQDS) – əsas üsuldur: bezoarı birbaşa görməyə, onun növünü və ölçüsünü qiymətləndirməyə, selikli qişada yara olub-olmadığını aşkar etməyə imkan verir; çox vaxt eyni zamanda müalicə də aparılır;
- qarın boşluğunun USM-i – sadə ilkin müayinədir, böyük bezoarı aşkar edə bilər;
- kontrastlı rentgen müayinəsi – mədədə divara bağlı olmayan dolma defektini göstərir;
- kompüter tomoqrafiyası (KT) – keçməzlik şübhəsində, bezoarın bağırsağa keçib-keçmədiyini və ağırlaşmaları qiymətləndirmək üçün;
- qan analizləri – qanazlığını, iltihabı və su-elektrolit pozğunluqlarını aşkar edir.
Differensial diaqnostika mədə şişləri, mədə xorası, qastroparez və digər səbəblərdən yaranan keçməzliklə aparılır.
Ağırlaşmalar
- mədədən çıxışın və ya nazik bağırsağın keçməzliyi;
- mədə selikli qişasında yara (xora) və qanaxma;
- mədə və ya bağırsaq divarının deşilməsi (perforasiya) və peritonit;
- öd axarlarının sıxılması və sarılıq – nadir hallarda;
- qida maddələrinin sorulmasının pozulması, qanazlığı, arıqlama;
- təkrar qusma nəticəsində susuzlaşma və duz balansının pozulması;
- trixobezoarda – kütlənin nazik bağırsağa uzanması və bir neçə yerdə keçməzlik yaratması.
Müalicə
Müalicə bezoarın növündən, ölçüsündən, sıxlığından və ağırlaşmaların olub-olmamasından asılıdır.
Kimyəvi həll etmə. Bəzi fitobezoarları kola tipli qazlı içkilərlə həll etmə (yalnız həkim təyinatı ilə) və ya ferment preparatları ilə yumşaltmaq və hissə-hissə parçalamaq mümkündür; bu üsul çox vaxt endoskopik müalicə ilə birlikdə tətbiq olunur. Trixobezoarlarda və çox sərt xurma bezoarlarında o, adətən effektsizdir. Mədənin hərəkətini gücləndirən vasitələr və mədə turşuluğunu azaldan preparatlar (xüsusən yara aşkar edildikdə) həkim tərəfindən təyin oluna bilər.
Endoskopik müalicə. Bir çox bezoarı endoskop vasitəsilə xüsusi alətlərlə parçalamaq və hissə-hissə çıxarmaq mümkündür. Bəzən prosedur bir neçə dəfə təkrarlanır.
Cərrahi müalicə. Böyük, sərt və ya uzun trixobezoarlarda, eləcə də keçməzlik, deşilmə və ya qanaxma zamanı əməliyyat aparılır – laparoskopik və ya açıq üsulla mədə açılıb bezoar çıxarılır. Bağırsağa keçmiş bezoar da çox vaxt cərrahi yolla çıxarılır.
Səbəbin aradan qaldırılması. Təkrarlanmanın qarşısını almaq üçün diabetə nəzarət, dişlərin müalicəsi, qidalanmanın korreksiyası, dərmanların həkimlə yenidən nəzərdən keçirilməsi vacibdir. Trixobezoarda psixiatr və ya psixoterapevtin köməyi, xüsusən koqnitiv-davranış terapiyası, saç yolma və udma vərdişini aradan qaldırmaq üçün həlledicidir.
Nə etmək olmaz. Qarına masaj etmək, işlədici vasitələr və «təmizləyici» xalq üsulları ilə bezoarı özünüz çıxarmağa cəhd etmək olmaz – bu, kütlənin bağırsağa keçib keçməzlik yaratmasına səbəb ola bilər. Hər hansı içki və ya preparatla həll etmə yalnız həkim təyinatı ilə aparılır.
Reabilitasiya
Endoskopik və ya cərrahi müalicədən sonra həkim mədəni qoruyan qidalanma rejimi tövsiyə edir: kiçik porsiyalarla yemək, qidanı yaxşı çeynəmək, ilk dövrdə çox lifli və sərt qidalardan çəkinmək, kifayət qədər maye qəbul etmək. Təkrarlanma riski yüksək olan pasiyentlərdə həkim vaxtaşırı nəzarət endoskopiyası təklif edə bilər. Əməliyyatdan sonra fiziki yükün bərpası həkimlə razılaşdırılır.
Profilaktika
- qidanı tələsmədən yemək və yaxşı çeynəmək, dişləri vaxtında müalicə etmək;
- mədə əməliyyatı keçirmiş və diabetli insanlarda xurma, sitrus pərdələri, meyvə qabığı kimi çox lifli qidaları məhdudlaşdırmaq;
- meyvə çəyirdəklərini udmamaq;
- kifayət qədər maye qəbul etmək;
- şəkərli diabet və mədənin hərəkət pozğunluqlarını vaxtında müalicə etmək;
- uşaqlarda saç, ip, yun kimi əşyaları udma vərdişinə diqqət yetirmək və mütəxəssisə müraciət etmək;
- dərmanları yalnız həkimin təyin etdiyi kimi qəbul etmək.
Hansı həkimə müraciət etməli
Bezoar şübhəsində qastroenteroloqa və ya endoskopistə müraciət etmək lazımdır. Keçməzlik və digər təcili hallarda cərrah, uşaqlarda pediatr və uşaq cərrahı, saç udma vərdişində isə psixiatr və ya psixoterapevt kömək edir.
Yadda saxla!
- Mədə əməliyyatı keçirmiş və mədə boşalması ləngiyən (məsələn, diabet fonunda) insanlar bezoar yaranmasına daha meyillidir – qidanı yaxşı çeynəmək vacibdir.
- Uşaqda iştahsızlıq, qarın ağrısı və saçın seyrəlməsi trixobezoara şübhə yaratmalıdır.
- Bezoarı masaj və işlədici vasitələrlə «çıxarmağa» cəhd etmək təhlükəlidir.
- Təkrar qusma, kəskin qarın ağrısı və qara nəcis təcili tibbi yardım tələb edir.
Suallar və cavablar
Bu vəziyyətin müayinəsi və müalicəsi ilə qastroenteroloq və endoskopist, ağırlaşmalar və böyük bezoarlarda isə cərrah məşğul olur. Saç udma vərdişi olan uşaq və böyüklərdə psixiatr və ya psixoterapevtin köməyi də lazımdır.
Bezoar mədədən çıxışı və ya nazik bağırsağı bağlaya, selikli qişada yara və qanaxma yarada bilər. Nadir hallarda mədə və ya bağırsaq divarının deşilməsi baş verir. Bu ağırlaşmalar təcili tibbi yardım tələb edir.
Bəzi kiçik fitobezoarlar həkim nəzarəti altında kimyəvi həll etmə ilə yumşaldılır, bir çoxu isə endoskopla parçalanaraq çıxarılır. Böyük, sərt bezoarlar və ağırlaşmalar zamanı cərrahi əməliyyat tələb oluna bilər. Evdə masaj və işlədici vasitələrlə çıxarmağa cəhd etmək olmaz.
Bəli, xüsusən səbəb aradan qaldırılmadıqda – mədənin hərəkət pozğunluğu, keçirilmiş əməliyyat, qidanın pis çeynənməsi və ya saç udma vərdişi qaldıqda. Ona görə həkimin qidalanma və müalicə tövsiyələrinə əməl etmək vacibdir.
Çox lifli və sərt qabıqlı qidalar – xurma, əncir, armud qabığı, sitrus pərdələri, çəyirdəklər – risk qrupundakı insanlarda bezoar yarada bilər. Sağlam insanlarda bu qidalar yaxşı çeynənərək yeyildikdə adətən problem yaratmır. Mədə əməliyyatı keçirmiş və diabetli insanlar onları məhdudlaşdırmalı və yaxşı çeynəməlidir.
Uşaq tez doyursa, tez-tez qarın ağrısından şikayət edirsə, arıqlayırsa və ya qusursa, həkimə müraciət etmək lazımdır. Saçını yolması, saç və ya ip çeynəməsi, başda seyrəlmiş sahələr trixobezoar ehtimalını artırır. Uşaqlara həkim təyinatı olmadan dərman verməyin.
Mövzu üzrə məqalələr
Barrett qida borusu: bu nədir və biz necə kömək edə bilərik?
Barrett qida borusu – qastroezofageal reflyuksun (QÖRX) yaratdığı xroniki qıcıqlanma səbəbindən qida borusunun aşağı şöbəsinin selikli qişasının dəyişdiyi…
İstiqamət: Qastroenterologiya
Öd kisəsi xəstəlikləri
Xəstənin öd sancıları ilə bağlı həkimə ilk müraciəti hələ onda kəskin prosesin olması demək deyil. Diqqətli müayinə zamanı…
İstiqamət: Qastroenterologiya
Qıcıqlanmış bağırsaq sindromu
Hər bir insan həyatında ən azı bir dəfə qarında ağrı, qarında köp, nəcisin tezləşməsi və ya qəbizlik, nəcislə…
İstiqamət: Qastroenterologiya
Babasilin əməliyyatsız müalicəsi: mif, yoxsa reallıq?
Babasil kimi proktoloji xəstəliklər insana az əzab, ağrı və narahatlıq gətirmir. Lakin həkimə müraciət adətən son ana qədər…
İstiqamət: Proktologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
