Qastroparez mədədə mexaniki maneə olmadan qidanın bağırsağa gec keçməsidir. Ürəkbulanma, qusma, erkən doyma və köp ilə gedir. Ən çox şəkərli diabet fonunda, əməliyyatlardan və virus infeksiyalarından sonra yaranır. Müalicə pəhriz, dərmanlar və əsas xəstəliyin nəzarətinə əsaslanır.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Mədənin boşalmasının ləngiməsi
- mədə parezi
- Gastroparesis
Xəstəlik haqqında
Sağlam insanda mədə qidanı əzələ yığılmaları ilə qarışdırır, xırdalayır və hissə-hissə onikibarmaq bağırsağa ötürür. Mədənin boşalması sinir və əzələ hüceyrələrinin, xüsusən azan sinirin koordinasiyalı işi ilə təmin olunur. Bu sistem zədələndikdə mədənin hərəki funksiyası zəifləyir və qida mədədə uzun müddət qalır, halbuki çıxışda heç bir daralma, xora və ya şiş yoxdur.
Diabetik qastroparez uzunmüddətli yüksək qan şəkərinin azan siniri və mədə divarındakı sinir hüceyrələrini zədələməsi ilə bağlıdır. Xəstəlik daha çox qadınlarda rast gəlinir, uzun illər diabeti olan insanlarda isə ehtimal xeyli artır.
Qastroparez həm qidalanmaya, həm də diabetdə qan şəkərinin nəzarətinə təsir edir: qida gec sorulduğu üçün qlükoza səviyyəsi gözlənilməz dəyişir, insulinin təsiri ilə qidanın sorulması üst-üstə düşmür. Xroniki ürəkbulanma və qusma həyat keyfiyyətini ciddi azaldır, ona görə vəziyyət vaxtında tanınmalı və müalicə edilməlidir.
Səbəbləri
Qastroparez mədənin sinir tənziminin və ya əzələ qatının zədələnməsi nəticəsində yaranır. Əsas səbəblər və risk amilləri:
- Şəkərli diabet – xüsusən uzunmüddətli və pis nəzarət olunan; çox vaxt diabetin digər ağırlaşmaları – neyropatiya, retinopatiya, nefropatiya ilə birlikdə olur.
- İdiopatik qastroparez – səbəb aşkar edilmir; bəzən virus infeksiyasından, məsələn, kəskin bağırsaq infeksiyasından sonra başlayır.
- Əməliyyatlardan sonra – mədə, qida borusu, ağciyər və ürək əməliyyatları zamanı azan sinirin zədələnməsi.
- Dərmanlar – opioid ağrıkəsicilər, antixolinergik vasitələr, bəzi antidepressantlar, GLP-1 reseptor aqonistləri; dərman dayandırıldıqda vəziyyət çox vaxt yaxşılaşır.
- Endokrin və nevroloji xəstəliklər – hipotireoz, Parkinson xəstəliyi, dağınıq skleroz.
- Sistem xəstəlikləri – sklerodermiya, amiloidoz, birləşdirici toxumanın digər xəstəlikləri.
- Yemək pozuntuları – anoreksiya, bulimiya.
- Elektrolit pozuntuları – kalium və maqnezium çatışmazlığı mədənin hərəki funksiyasını zəiflədə bilər.
Bir pasiyentdə bir neçə səbəb eyni vaxtda ola bilər, məsələn, diabet və mədəni ləngidən dərman qəbulu.
Növləri
- Diabetik qastroparez – birinci və ikinci tip diabetin ağırlaşması.
- İdiopatik qastroparez – səbəbi məlum olmayan, o cümlədən infeksiyadan sonrakı forma; çox vaxt zamanla yaxşılaşır.
- Əməliyyatdan sonrakı qastroparez – əməliyyatlardan sonra inkişaf edən forma.
- Dərman mənşəli qastroparez – mədənin hərəkətini ləngidən dərmanlarla bağlı forma.
Klinik mənzərə
Əlamətlərin şiddəti yüngül narahatlıqdan qidalanmanın tam pozulmasına qədər dəyişə bilər. Tipik əlamətlər:
- ürəkbulanma, xüsusən yeməkdən sonra;
- bir neçə saat əvvəl yeyilmiş həzm olunmamış qidanın qusulması;
- erkən doyma – bir neçə tikədən sonra mədənin dolu olması hissi;
- qarnın yuxarı hissəsində köp, ağırlıq, ağrı və ya narahatlıq;
- gəyirmə, ürəkyanma;
- iştahsızlıq, arıqlama;
- diabetdə – qan şəkərinin qeyri-sabitliyi, yeməkdən sonra gözlənilməz hipoqlikemiyalar və sonradan hiperqlikemiya.
Uşaqlarda qastroparez nadirdir və çox vaxt virus infeksiyasından sonra, qusma, qarın ağrısı və çəki artımının dayanması ilə özünü göstərir. Hamiləlikdə ürəkbulanma və qusma başqa səbəblərlə də bağlı ola bilər, ona görə diaqnoz ginekoloq və qastroenteroloq tərəfindən birlikdə qiymətləndirilir.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər qusma dayanmırsa və maye qəbul etmək mümkün deyilsə, susuzlaşma əlamətləri (ağız quruluğu, sidiyin azalması, başgicəllənmə) varsa, qusuntuda qan və ya «qəhvə çöküntüsü» görünürsə, qarında güclü ağrı yaranıbsa, diabeti olan insanda qan şəkəri çox yüksəlib və ya təkrarlanan ağır hipoqlikemiya baş veribsə – belə hallarda 103 nömrəsinə zəng edin.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Həkim şikayətlərin müddətini, qusmanın xarakterini, diabetin gedişini, qəbul edilən dərmanları və keçirilmiş əməliyyatları soruşur. Baxış zamanı qarnın palpasiyası, çəki, susuzlaşma əlamətləri qiymətləndirilir. Diaqnoz üçün iki şərt vacibdir: mexaniki maneənin istisnası və mədənin boşalmasının ləngiməsinin obyektiv təsdiqi.
- Qastroskopiya – mexaniki maneənin (xora, şiş, mədə çıxışının daralması) istisna edilməsi; bəzən mədədə qalmış qida və ya bezoar görünür.
- Mədənin boşalmasının sintiqrafiyası – nişanlanmış standart yeməkdən sonra mədənin bir neçə saat ərzində nə qədər boşaldığını ölçür; «qızıl standart» sayılır.
- Nəfəs testi və ya simsiz motorika kapsulu – alternativ üsullar.
- Qan analizləri – qlükoza, qlikləşmiş hemoqlobin, qalxanabənzər vəzin hormonları, elektrolitlər, böyrək funksiyası.
- Qarın boşluğunun USM-i və ya KT-si – göstərişə görə, digər orqanların xəstəliklərini və bağırsaq keçməzliyini istisna etmək üçün.
Müayinədən əvvəl həkim mədənin hərəkətini dəyişən dərmanları müvəqqəti dayandırmağı tövsiyə edə bilər, diabetdə isə qan şəkəri müayinə günü mümkün qədər normal həddə saxlanılmalıdır – əks halda nəticə yanlış ola bilər.
Differensial diaqnostika mədə çıxışının mexaniki daralması, funksional dispepsiya, siklik qusma sindromu, öd daşı xəstəliyi və dərmanların yan təsirləri ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
- susuzlaşma, elektrolit pozuntuları;
- qidalanma çatışmazlığı, vitamin və mineral defisiti, arıqlama;
- bezoarlar – mədədə bərk qida kütlələri, mədə çıxışını tıxaya bilər;
- diabetin nəzarətinin pozulması, ağır hipo- və hiperqlikemiyalar;
- qusma zamanı qida borusunun selikli qişasının zədələnməsi;
- həyat keyfiyyətinin ciddi azalması, narahatlıq və depressiv əhval.
Ağırlaşmaların qarşısını almaq üçün çəki, qan şəkəri və elektrolitlər müntəzəm izlənilməli, qusma güclənəndə həkimə vaxtında müraciət edilməlidir.
Müalicə
Qastroparezin müalicəsi kompleksdir və mərhələli aparılır: pəhriz, əsas xəstəliyin nəzarəti, dərmanlar, ağır hallarda isə xüsusi prosedurlar. Məqsəd əlamətləri azaltmaq, qidalanmanı və maye balansını təmin etməkdir.
- Pəhriz – az-az və tez-tez, kiçik porsiyalarla yemək, az yağlı və az lifli qida, yumşaq və püre şəklində qidalar, qidanı yaxşı çeynəmək, yeməkdən sonra bir neçə saat uzanmamaq; ağır hallarda maye və ya xüsusi tibbi qidalanma qarışıqları.
- Qan şəkərinin nəzarəti – diabetik qastroparezdə əsas tədbir; insulin rejiminin endokrinoloq tərəfindən qidanın gec sorulmasına uyğunlaşdırılması.
- Prokinetiklər – mədənin hərəkətini gücləndirən dərman qrupu; bəzilərinin ciddi yan təsirləri olduğu üçün yalnız həkim təyinatı ilə və məhdud müddətə istifadə edilir.
- Ürəkbulanma və qusma əleyhinə preparatlar – əlamətləri yüngülləşdirmək üçün.
- Tətikləyici dərmanların həkim tərəfindən nəzərdən keçirilməsi və mümkünsə əvəz edilməsi.
- Ağır hallarda – venadaxili maye və elektrolit yeridilməsi, nazik bağırsağa qoyulan zondla qidalanma, mədənin elektrik stimulyasiyası, mədə çıxışı əzələsinin endoskopik kəsilməsi (endoskopik piloromiotomiya).
Evdə pasiyent qida gündəliyi apara, hansı qidaların daha yaxşı keçirildiyini qeyd edə, maye qəbulunu artıra və diabetdə qan şəkərini tez-tez ölçə bilər. Prokinetikləri, ürəkbulanma əleyhinə və ağrıkəsici dərmanları özbaşına qəbul etmək olmaz: bəzi ağrıkəsicilər, xüsusən opioidlər, mədənin boşalmasını daha da ləngidir.
Profilaktika
- diabetdə qan şəkərinin yaxşı nəzarəti və endokrinoloqa müntəzəm müraciət;
- opioidlərin və digər mədə motorikasını ləngidən dərmanların əsassız istifadəsindən çəkinmək;
- arıqlamaq üçün dərmanları yalnız həkim nəzarəti ilə qəbul etmək;
- qidalanma rejiminə əməl etmək – kiçik porsiyalar, yağlı və ağır qidaların məhdudlaşdırılması;
- siqaretdən və alkoqoldan imtina;
- qalxanabənzər vəzin və digər xroniki xəstəliklərin vaxtında müalicəsi.
Diabeti uzun illər davam edən insanlarda ürəkbulanma, erkən doyma və qan şəkərinin izahedilməz dəyişkənliyi barədə həkimə vaxtında məlumat vermək vacibdir. Erkən aşkar edilmiş qastroparez pəhriz və qan şəkərinin nəzarəti ilə daha asan idarə olunur, ağır ağırlaşmaların riski azalır.
Hansı həkimə müraciət etməli
Qastroparez şübhəsində qastroenteroloqa müraciət edin. Diabeti olan pasiyentlər endokrinoloqla birlikdə müalicə olunur; qidalanma pozulduqda dietoloqun məsləhəti faydalıdır.
Yadda saxla!
Diabeti olan insanda ürəkbulanma, erkən doyma və qan şəkərinin qeyri-sabitliyi qastroparez əlaməti ola bilər.
- Qastroenteroloq və endokrinoloqa müraciət edin.
- Az-az, tez-tez və yumşaq qida yeyin.
- Prokinetikləri yalnız həkim nəzarəti ilə qəbul edin.
- Dayanmayan qusma və susuzlaşma əlamətlərində 103-ə zəng edin.
Suallar və cavablar
Virus infeksiyasından sonrakı qastroparez tez-tez zamanla yaxşılaşır. Diabetik qastroparez xroniki ola bilər, lakin qan şəkərinin nəzarəti, pəhriz və dərmanlarla əlamətlər əhəmiyyətli dərəcədə azalır.
Yağlı, qızardılmış qidalar, çiy və lifli tərəvəzlər, meyvə qabıqları, bərk ət, qazlı içkilər mədənin boşalmasını ləngidir. Şorbalar, püre, yumşaq bişmiş qidalar daha yaxşı keçirilir.
GLP-1 reseptor aqonistləri mədənin boşalmasını ləngidir və bəzi insanlarda qastroparezə bənzər əlamətlər verə bilər. Belə əlamətlər yaranarsa, preparatı təyin edən həkimə məlumat verin.
Əlamətlər oxşar ola bilər, lakin qastroparezdə əsas problem mədənin gec boşalmasıdır: saatlarla əvvəl yeyilmiş qidanın qusulması və erkən doyma xarakterikdir. Dəqiq diaqnoz qastroskopiya və mədənin boşalmasını ölçən müayinə ilə qoyulur.
Bəli, mayelər mədədən bərk qidaya nisbətən daha asan keçir. Ağır hallarda həkim qidanın bir hissəsini maye formada – şorba, püre halına salınmış içkilər və ya xüsusi qidalanma qarışıqları şəklində qəbul etməyi tövsiyə edə bilər.
Qida mədədə gecikdiyi üçün insulin artıq təsir göstərdiyi vaxt qlükoza hələ sorulmur və hipoqlikemiya yarana bilər; sonra isə şəkər gözlənilmədən yüksəlir. Ona görə insulin rejimi endokrinoloqla birlikdə fərdi qaydada uyğunlaşdırılmalıdır.
Mövzu üzrə məqalələr
Barrett qida borusu: bu nədir və biz necə kömək edə bilərik?
Barrett qida borusu – qastroezofageal reflyuksun (QÖRX) yaratdığı xroniki qıcıqlanma səbəbindən qida borusunun aşağı şöbəsinin selikli qişasının dəyişdiyi…
İstiqamət: Qastroenterologiya
Öd kisəsi xəstəlikləri
Xəstənin öd sancıları ilə bağlı həkimə ilk müraciəti hələ onda kəskin prosesin olması demək deyil. Diqqətli müayinə zamanı…
İstiqamət: Qastroenterologiya
Qıcıqlanmış bağırsaq sindromu
Hər bir insan həyatında ən azı bir dəfə qarında ağrı, qarında köp, nəcisin tezləşməsi və ya qəbizlik, nəcislə…
İstiqamət: Qastroenterologiya
Babasilin əməliyyatsız müalicəsi: mif, yoxsa reallıq?
Babasil kimi proktoloji xəstəliklər insana az əzab, ağrı və narahatlıq gətirmir. Lakin həkimə müraciət adətən son ana qədər…
İstiqamət: Proktologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
