Xroniki hemorroy anal kanalın hemorroidal damar yastıqcıqlarının böyüməsi və simptomatik hala gəlməsi ilə əlaqəli xəstəlikdir. Qanama, prolaps, qaşınma və diskomfort yarada bilər.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Babasil
Tarixi məlumatlar
Hemorroya ilə bağlı problemlər bəşəriyyətə bir neçə min il ərzində məlumdur. Düz bağırsaq nahiyəsindən ağrılı düyünlər və qanaxmalar haqqında qeydlərə Qədim Misir, Hindistan və Çinin tibbi traktatlarında rast gəlinir. Hippokratın əsərlərində xəstəliyin simptomları ətraflı təsvir olunmuş və onun cərrahi müalicəsi, o cümlədən dəyişikliyə uğramış damarların bağlanması üzrə ilk cəhdlər edilmişdir.
Orta əsrlərdə patologiyaya maraq itmirdi, lakin yanaşmalar əsasən empirik xarakter daşıyırdı. Yalnız Yeni dövrdə anatomiya və damar fiziologiyasının inkişafı ilə hemorroyun əvvəllər hesab edildiyi kimi «qanın artıqlığı» ilə deyil, anal kanalın venoz kələflərindəki dəyişikliklərlə bağlı olduğu aydın oldu. Anorektal nahiyənin ətraflı anatomik-funksional xüsusiyyətlərinin təsvir edildiyi XIX–XX əsr tədqiqatları xəstəliyin mexanizminin başa düşülməsinə əhəmiyyətli töhfə vermişdir.
Xroniki hemorroy haqqında müasir təsəvvür nisbətən yaxınlarda formalaşmışdır. Klinik tövsiyələrə mərhələlərin dəqiq meyarları daxil edilmiş, az invaziv müalicə üsulları işlənib hazırlanmış və diaqnostika yanaşmaları standartlaşdırılmışdır. Bu gün xəstəlik damar və mexaniki pozğunluqların birləşməsinə əsaslanan çoxfaktorlu proses kimi nəzərdən keçirilir.
Səbəbləri
Xəstəlik anal kanalın damarlarına və onları əhatə edən strukturlara uzunmüddətli əlverişsiz təsirin nəticəsidir. Əsas tetikleyici amil düz bağırsaq nahiyəsindən venoz axının sistemli çətinləşməsidir. Daimi təzyiq şəraitində qan hemorroidal kələflərdə ləngiyir, damarlar isə tədricən normal yığılma və boşalma qabiliyyətini itirir.
Xəstəliyin inkişafına ən çox səbəb olan amillərə aiddir:
- xroniki qəbizlik və defekasiya zamanı uzunmüddətli gərginləşmə;
- tez-tez təkrarlanan diareya;
- oturaq həyat tərzi və uzun müddət oturaq və ya ayaq üstə vəziyyətdə qalma;
- qida liflərinin az olduğu qidalanma və kifayət qədər maye qəbul edilməməsi;
- hamiləlik və doğuş;
- ağır fiziki yük və ağırlıq qaldırma ilə bağlı iş.
Xroniki hemorroyun inkişaf mexanizmini kifayət qədər sadə izah etmək olar. Sadalanan səbəblərin təsiri altında qan hemorroidal düyünlərdə durğunlaşmağa başlayır. Damar divarları həddindən artıq gərilir, elastikliyini itirir, düyünləri anal kanal daxilində saxlayan tutucu aparat isə tədricən zəifləyir. Nəticədə düyünlər böyüyür, yerini dəyişir və zaman keçdikcə xaricə çıxır. Eyni zamanda selikli qişanın qidalanması pozulur. O nazikləşir, nəcis kütlələrinin keçidi zamanı asanlıqla zədələnir, iltihablaşır. Beləliklə, venoz durğunluğun toxumaların zədələnməsini gücləndirdiyi, zədələnmənin isə öz növbəsində xəstəliyin sonrakı inkişafını dəstəklədiyi davamlı patoloji dövrə formalaşır.
İnkişaf mexanizmi
Müalicə aparılmadıqda xroniki hemorroy yavaş, lakin davamlı proqressivləşmə meylinə malikdir. Nisbi rifah dövrləri zaman keçdikcə qısalır, kəskinləşmələr isə daha tez-tez və ağır olur. Düyünlər böyüyür, qanaxmalar güclənir, iltihab və tromboz riski artır.
Xroniki gedişdə özbaşına sağalma mümkün deyil. Simptomlar müvəqqəti zəifləsə belə, hemorroidal venalardakı struktur dəyişikliklər saxlanılır. Terapiyanın olmaması xəstəliyin daha yüksək mərhələlərə keçməsinə səbəb olur ki, bu zaman konservativ üsullar daha az effektiv olur və cərrahi müdaxilənin müalicəvi rolu artır.
Təsnifat
Xəstəliyin ağırlıq dərəcəsini qiymətləndirmək və müalicə taktikasını hədəfli seçmək üçün klinik təcrübədə xəstəliyin proqressivləşmə dərəcəsini əks etdirən təsnifat istifadə olunur.
- I mərhələ — venoz kələflər həcmcə böyüməyə başlayır, lakin anal kanal daxilində qalır və onun sərhədlərindən kənara çıxmır. Bu mərhələdə xəstəlik daha çox defekasiyadan sonra dövri qanlı ifrazatla təzahür edir, düyünlərin xaricə çıxması müşahidə olunmur.
- II mərhələ — bağırsağın boşalması anında böyümüş damar düyünləri anal kanaldan çıxışa doğru yerini dəyişir və qısa müddət xaricdə qalır, sonra isə müstəqil şəkildə geri qayıdır. Bu cür gediş xroniki 2-ci dərəcə hemorroy kimi müəyyən edilən vəziyyət üçün ən xarakterikdir.
- III mərhələ — dəyişikliyə uğramış düyünlər artıq müstəqil şəkildə düzgün vəziyyəti tuta bilmir və mexaniki yerinə salınmanı tələb edir. Bu mərhələdə ətraf toxumalarda iltihabi reaksiyalar inkişaf edir, ağrı sindromu isə daimi və daha intensiv olur.
- IV mərhələ — damar törəmələri daim anal kanaldan kənarda qalır, yerinə salına bilmir və tez-tez xəstəliyin gedişini əhəmiyyətli dərəcədə pisləşdirən təkrari ağırlaşmaların mənbəyi olur.
Patoloji prosesin anatomik yerləşməsindən asılı olaraq xroniki daxili hemorroy, əsasən xarici düyünlərin cəlb olunduğu variantlar, həmçinin dəyişikliklərin eyni zamanda 2 venoz kələfi əhatə etdiyi xroniki qarışıq hemorroy fərqləndirilir.
Mərhələlər
Daxili hemorroyun mərhələləri beynəlxalq praktikada Goligher təsnifatı ilə müəyyən edilir; əsas meyar düyünlərin anal kanaldan nə dərəcədə çıxmasıdır. Mərhələ şikayətlərin gücünü deyil, düyünlərin vəziyyətini əks etdirir: I mərhələdə də bol qanaxma ola bilər.
- I mərhələ. Düyünlər anal kanaldan çıxmır. Müalicənin əsasını qidada lifin və mayenin artırılması, qəbizliyin aradan qaldırılması və yerli vasitələr təşkil edir.
- II mərhələ. Düyünlər dartınma zamanı çıxır və öz-özünə geri qayıdır. Pəhriz və dərman müalicəsi kömək etmədikdə az invaziv üsullar — lateks halqa ilə bağlama, skleroterapiya və digərləri tətbiq olunur.
- III mərhələ. Düyünləri əllə geri salmaq lazım gəlir. Az invaziv üsullar bəzi hallarda effektiv olsa da, çox vaxt cərrahi müalicə məsələsinə baxılır.
- IV mərhələ. Düyünlər daim xaricdədir və geri salınmır, tromboz və iltihab riski yüksəkdir. Adətən cərrahi müalicə tövsiyə olunur.
Xarici hemorroy bu mərhələlərə görə qiymətləndirilmir. Düz bağırsaqdan gələn qanı yalnız hemorroyla izah etməzdən əvvəl həkim yoğun bağırsağın digər xəstəliklərini, o cümlədən şişləri istisna etməlidir.
Mərhələni proktoloq baxış, barmaqla müayinə və anoskopiyanın nəticələrinə əsasən müəyyən edir; mərhələ müalicə üsulunun seçiminə birbaşa təsir göstərir.
Klinik mənzərə
Xroniki hemorroyun simptomları qəflətən meydana çıxmır. Xəstəlik tədricən inkişaf edir, buna görə də ilk dəyişikliklər çox vaxt diqqətdən kənarda qalır və müalicə tələb etməyən müvəqqəti diskomfort kimi qəbul edilir. İlkin mərhələdə xoşagəlməz hisslər vaxtaşırı yaranır və adətən qidalanmada nöqsanlardan, nəcisin gecikməsindən və ya fiziki yükdən sonra güclənir. Xəstəlik inkişaf etdikcə təzahürlər daha davamlı olur və insana kəskin diskomfort yaradır.
Xroniki gediş üçün aşağıdakı əlamətlər xarakterikdir:
- anal kanal nahiyəsində təzyiq, gərginlik və ya yad cismin olması hissi;
- bağırsağın boşalmasından sonra qanın görünməsi — çətin nəzərə çarpan izlərdən tutmuş ifadəli qanlı ifrazata qədər;
- selikli qişanın və ətraf dərinin qıcıqlanması nəticəsində yaranan davamlı qaşınma və yanma hissi;
- hemorroidal düyünlərin xaricə çıxması, bu, dövri ola bilər və ya daimi qalır;
- uzun müddət oturaq vəziyyətdə və defekasiya zamanı güclənən ağrılı hisslər;
- perianal nahiyənin dərisinin yumşalmasına və artmış həssaslığına gətirib çıxaran selik ifrazı.
Kişilərdə və qadınlarda xroniki hemorroyun simptomları ümumilikdə üst-üstə düşür, lakin qadınlarda vəziyyətin pisləşmə dövrləri tez-tez hamiləlik zamanı və doğuşdan sonrakı bərpa dövründə yaranan fizioloji yüklərlə bağlıdır. Bu vəziyyətlər venoz durğunluq üçün əlavə şərait yaradır və müvəqqəti olaraq xəstəliyin simptomlarını gücləndirir.
Xroniki prosesin kəskin prosesdən əsas fərqi təkcə ağrının ifadəliliyində deyil, həm də inkişaf dinamikasındadır. Kəskin hemorroy qəflətən yaranır, intensiv ağrı sindromu və düyünlər daxilində trombların formalaşması ilə müşayiət olunur. Xroniki gediş isə, əksinə, tədricən inkişaf edir: simptomlar bəzən zəifləyir, bəzən yenidən qayıdır, müalicəsiz saxlanılan uzunmüddətli, davamlı vəziyyət formalaşdırır.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Müayinənin vəzifəsi hansı damar strukturlarının prosesə cəlb olunduğunu, dəyişikliklərin nə dərəcədə irəlilədiyini və ağırlaşmaların inkişaf edib-etmədiyini müəyyən etməkdir. Proktoloqun konsultasiyası patologiyanın xarakterik əlamətlərini aşkar etməyə və oxşar şikayətlərlə təzahür edə bilən düz bağırsağın digər xəstəliklərini istisna etməyə imkan verir.
Dəqiq diaqnoz qoymaq üçün dəyişikliklərin xarakteri və ifadəlilik dərəcəsi haqqında tam təsəvvür əldə etməyə imkan verən diaqnostik üsullar toplusu tətbiq olunur.
Klinik tövsiyələrə əsasən, xroniki hemorroy zamanı müayinə proqramına daxil ola bilər:
- anal dəlik ətrafı nahiyənin müayinəsi, xarici düyünləri, dəri dəyişikliklərini və yerli iltihab əlamətlərini aşkar etməyə imkan verir;
- daxili düyünlərin vəziyyətini və qapayıcı aparatın funksiyasını qiymətləndirmək üçün zəruri olan düz bağırsağın əl ilə müayinəsi;
- anal kanalın və düz bağırsağın endoskopik müayinəsi;
- xroniki qan itkisi əlamətlərini aşkar etməyə yönəlmiş laborator qan müayinəsi.
Əldə edilən məlumatlar xəstəliyin dərəcəsini (məsələn, izolə edilmiş və ya kombinə olunmuş 2-ci dərəcə xroniki hemorroy) kifayət qədər dəqiq müəyyən etməyə və aktual klinik tövsiyələrə uyğun olaraq optimal müalicə strategiyasını seçməyə imkan verir.
Ağırlaşmalar
Xroniki hemorroya müşayiət edə biləcək mənfi dəyişikliklər tədricən yığılır. Bununla belə, tez-tez onlar kəskin pisləşməyə və məcburi, bəzən təcili tibbi yardıma müraciətə səbəb olur.
Ən tez-tez rast gəlinən ağırlaşmalara aiddir:
- daimi qan itkisi — az əhəmiyyətli olsa belə, təkrarlanan qanaxmalar zaman keçdikcə orqanizmdəki dəmir ehtiyatını tükəndirir, anemiyaya, ifadəli yorğunluğa və fiziki dözümlülüyün azalmasına səbəb olur;
- düyünlərdə trombların əmələ gəlməsi — dəyişikliyə uğramış venaların daxilində sıx qan laxtaları formalaşır ki, bu da ağrının kəskin güclənməsinə, düyünlərin həcminin artmasına və ətraf toxumaların aktiv iltihabi reaksiyasına gətirib çıxarır;
- perianal nahiyədə dərinin və selikli qişanın zədələnməsi — qıcıqlandırıcı amillərin daimi təsiri mikroçatlar yaradır, dərini yumşaldır və infeksiyanın inkişafı üçün əlverişli mühit yaradır;
- düşmüş damar törəmələrinin sıxılması — sıxılma normal qan dövranını pozur, ifadəli ağrı ilə müşayiət olunur və toxumalarda davamlı struktur dəyişikliklərin ehtimalını artırır;
- infeksion prosesin qoşulması — selikli qişanın bütövlüyü pozulduqda bakteriyalar toxumaların dərinliyinə nüfuz edə və iltihabı qonşu sahələrə yaya bilər.
Ağırlaşmaların formalaşması xəstəliyin gedişini daha ağır edir, gündəlik aktivlik səviyyəsini azaldır və cərrahi müdaxilə üçün göstərişləri genişləndirir.
Müalicə
Xroniki hemorroyun müalicə taktikası klinik tövsiyələrə əsaslanaraq fərdiləşdirilir. O, xəstəliyin mərhələsi, simptomların intensivliyi və xəstənin ümumi vəziyyəti nəzərə alınmaqla formalaşdırılır. Terapiyanın əsas vəzifəsi xəstəliyin təzahürlərini zəiflətmək, damar düyünlərinin sonrakı dəyişikliklərini yavaşlatmaq və gündəlik həyata təsir edən kəskinləşmələrin sayını azaltmaqdır.
Konservativ müalicə əsasən xəstəliyin ilkin mərhələlərində, həmçinin kəskinləşmə dövründə tətbiq olunur. Bu cür terapiya xəstəliyin inkişafının əsas mexanizmlərinə təsir edir və bir neçə farmakoloji istiqamətin istifadəsini əhatə edir:
- venoz divarın davamlılığını artıran və hemorroidal kələflər nahiyəsində qan dövranını yaxşılaşdıran vasitələr;
- iltihabi reaksiyanı və toxuma ödeminin ifadəliliyini azaldan preparatlar;
- ağrı hisslərini azaltmaq və qaşınmanı aradan qaldırmaq üçün vasitələr;
- zədələnmiş selikli qişanın və dərinin bərpasını sürətləndirən preparatlar;
- qanaxmaya meyllilik zamanı göstəriş olan hemostatik vasitələr.
Medikamentoz müalicə artıq formalaşmış düyünləri aradan qaldırmır. Bununla belə, simptomları nəzarətdə saxlamağa, iltihabın ifadəliliyini azaltmağa və xəstənin həyat keyfiyyətini əhəmiyyətli dərəcədə yüksəltməyə imkan verir.
Qidalanmanın korreksiyası müalicənin məcburi hissəsidir. Rasion nəcisin normallaşdırılmasına və hemorroidal düyünlərə təzyiqin azaldılmasına yönəlmişdir. Kifayət qədər maye qəbulu, bitki lifinin payının artırılması, düz bağırsaq nahiyəsinə qan axınını gücləndirən və selikli qişanı qıcıqlandıran məhsullardan imtina tövsiyə olunur.
Cərrahi müalicə
Konservativ tədbirlər kömək etmədikdə xroniki hemorroyu necə müalicə etmək olar? Belə yanaşma səmərəsiz olduqda qənaətbəxş müdaxilələr, məsələn, lazer koaqulyasiyası tətbiq olunur. Onların mahiyyəti düyünlərin qan təchizatının dayandırılması və ya onların anal kanalda fiksasiyasından ibarətdir. Bu cür müalicə üsulları ifadəli ağırlaşmalar olmadan xroniki daxili hemorroy və kombinə olunmuş formalarda göstərişdir.
Klassik cərrahi müdaxilə xəstəliyin 3-4-cü mərhələsində tətbiq olunur. Əməliyyat zamanı patoloji dəyişikliyə uğramış düyünlər çıxarılır, bu da problemi radikal həll etməyə imkan verir. Cərrahi müalicə xüsusilə tez-tez kəskinləşən və düyünlərin düşməsi ilə müşayiət olunan xroniki kombinə olunmuş hemorroy zamanı aktualdır.
Reabilitasiya
Reabilitasiya müalicə nəticəsinin möhkəmləndirilməsinə və xəstəliyin təkrar proqressivləşməsinin qarşısının alınmasına yönəlmişdir. O, xüsusilə cərrahi müdaxilələrdən sonra vacibdir.
Bərpa dövründə aşağıdakılar tətbiq olunur:
- həddindən artıq yüklənmə olmadan fiziki aktivliyin tədricən genişləndirilməsi;
- müntəzəm və yumşaq bağırsaq boşalmasının davamlı vərdişlərinin formalaşdırılması;
- qənaətbəxş vasitələrdən istifadə etməklə anal nahiyənin gigiyenasına riayət olunması;
- bədən çəkisinə və qidalanma rejiminə nəzarət;
- qəbizliyin və uzun müddət oturmağın profilaktikası;
- düyünlərin və selikli qişanın vəziyyətini qiymətləndirmək üçün proktoloqda müşahidə.
Reabilitasiyaya kompleks yanaşma təkrar kəskinləşmə riskini azaldır və xəstəliyin sabit gedişini saxlamağa imkan verir.
Profilaktika
Xroniki hemorroyun profilaktikası düz bağırsaq nahiyəsində venoz durğunluğu dəstəkləyən amillərin aradan qaldırılmasına və hemorroidal venaların normal vəziyyətinin saxlanmasına yönəlmişdir.
Əsas profilaktik tədbirlərə aiddir:
- dartınma olmadan müntəzəm defekasiya ritminin formalaşdırılması;
- gün ərzində kifayət qədər maye qəbulu;
- tərəvəz, meyvə və qida lifi ilə zəngin məhsulların üstünlük təşkil etdiyi qidalanma;
- kəskin, yağlı və qıcıqlandırıcı yeməklərin məhdudlaşdırılması;
- xüsusilə sərt səthlərdə uzun müddət oturmaqdan imtina;
- müntəzəm mülayim fiziki aktivlik;
- bədən çəkisinə nəzarət;
- anal nahiyənin gigiyenasına riayət olunması;
- xəstəliyin ilk əlamətlərində vaxtında həkimə müraciət;
- keçirilmiş müalicədən sonra proktoloqun tövsiyələrinin yerinə yetirilməsi.
Sistemli profilaktika xroniki hemorroyun inkişaf riskini əhəmiyyətli dərəcədə azaltmağa və residiv ehtimalını azaltmağa imkan verir.
Yadda saxla!
Xəstələr çox vaxt təkcə müalicə ilə deyil, xəstəliyin sosial aspektləri ilə bağlı praktiki suallar verirlər. Ən çox verilən suallardan biri – xroniki hemorroyla orduya götürürlərmi. Diaqnozun özü xidmətdən azad olma üçün əsas deyil. Qərar fərdi qaydada qəbul edilir və xəstəliyin mərhələsindən, kəskinləşmələrin tezliyindən və ağırlaşmaların olmasından asılıdır.
Mövcud yanaşmalara əsasən, düyünlərin düşmə dərəcəsi, qanaxmaların ifadəliliyi və müntəzəm müalicə zərurəti nəzərə alınır. Tez-tez kəskinləşmələr olmadan 2-ci dərəcə xroniki hemorroy zamanı gənc, bir qayda olaraq, müəyyən məhdudiyyətlərlə yararlı hesab edilir. İfadəli simptomlarla müşayiət olunan və tibbi sənədlərlə təsdiqlənən daha ağır formalar möhlət və ya azad olma üçün əsas ola bilər. Yekun rəyi həmişə həkim komissiyası verir.
Əlaqəli Xəstəliklər
Suallar və cavablar
Xayır, hemorroy yoluxucu xəstəlik deyil və başqa insana keçmir. O, düz bağırsaq nahiyəsindəki damarlara uzunmüddətli təzyiq və venoz axının pozulması nəticəsində yaranır, infeksiya ilə bağlı deyil. Gigiyena qaydalarına riayət vacibdir, lakin bu, kimdənsə yoluxmanın qarşısını almaq üçün deyil, sadəcə əlavə qıcıqlanmanın qarşısını almaq məqsədi daşıyır.
Birbaşa irsi ötürülmə sübut olunmayıb, lakin damar divarının və birləşdirici toxumanın zəifliyinə meyillik ailələrdə rast gələ bilər və bu, digər amillərlə (qidalanma, uzun oturma, fiziki yük) birləşərək riski artırır. Yaxın qohumlarınızda bu xəstəlik varsa, qidalanma və həyat tərzinə diqqət etmək profilaktik əhəmiyyət daşıyır.
Hamiləlik zamanı qarındaxili təzyiqin artması və hormonal dəyişikliklər səbəbindən hemorroy tez-tez rast gəlinir. Əksər hallarda qidalanmanın tənzimlənməsi, kifayət qədər maye qəbulu və həkimin təsdiqlədiyi yerli vasitələrlə vəziyyət idarə olunur. Hamiləlik dövründə əməliyyat nadir hallarda tələb olunur və mümkün qədər doğuşdan sonraya saxlanılır. Taktikanı proktoloq ginekoloqla birgə müəyyən edir.
Mövzu üzrə məqalələr
Babasilin əməliyyatsız müalicəsi: mif, yoxsa reallıq?
Babasil kimi proktoloji xəstəliklər insana az əzab, ağrı və narahatlıq gətirmir. Lakin həkimə müraciət adətən son ana qədər…
İstiqamət: Proktologiya
Hamiləlik zamanı babasil
Babasil – düz bağırsağın ətrafında düyünlər əmələ gətirən hemorroidal venaların iltihabı və patoloji genişlənməsi ilə bağlı xəstəlikdir. Bu,…
İstiqamət: Proktologiya
Xroniki hepatitin müalicəsi
Xroniki hepatitlər – keçirilmiş virus hepatitindən, bəzi medikamentlərin qəbulundan sonra, spirtli içkilərdən sui-istifadə zamanı inkişaf edən və iltihabi…
İstiqamət: Hepatologiya
Hepatitlər – qaraciyərin iltihabi xəstəlikləri
Hər il hepatologiya sahəsində qaraciyər xəstəliklərini daha effektiv diaqnostika etməyə və müalicə etməyə imkan verən kəşflər olunur. Xəstəliyin…
İstiqamət: Hepatologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
