Qaraciyər kistası qaraciyər parenximasında maye tərkibli boşluqdur. Sadə kistalar çox vaxt simptomsuz və xoşxassəli olur, lakin parazitar və neoplastik kistik törəmələrdən fərqləndirilməlidir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Hepatik kista
- qaraciyərin kistoz törəməsi
Xəstəlik haqqında
Qaraciyər kistası qaraciyər toxumasında divarla əhatələnmiş, içərisi maye ilə dolu boşluqdur. Ən çox sadə (soliter) kistalar rast gəlinir – onlar anadangəlmə xarakter daşıyır, xoşxassəlidir və əksər hallarda heç bir əlamət vermir. Belə kistalar adətən qarın boşluğunun USM, KT və ya MRT müayinəsi zamanı təsadüfən aşkarlanır. Onların ölçüləri bir neçə millimetrdən on santimetrdən böyük ölçülərə qədər dəyişə bilər.
Kistalar qadınlarda kişilərə nisbətən daha çox, əsasən orta və ahıl yaşda aşkar edilir. Bəzən çoxsaylı kistalar irsi polikistoz xəstəliyinin – qaraciyərin və ya böyrəklərin polikistozunun təzahürü olur. Kistalar öd daşı xəstəliyi və digər daxili orqan xəstəlikləri ilə yanaşı da tapıla bilər.
“Qaraciyər kistası” anlayışı altında mənşəyi və təhlükə dərəcəsi tamamilə fərqli olan törəmələr birləşir. Sadə kista çox vaxt yalnız nəzarət tələb edir, halbuki exinokokk (parazitar) kistası, kistoz şişlər və ya abses xüsusi müalicə tələb edir. Exinokokkoz heyvandarlıqla bağlı bölgələrdə hələ də rast gəlinir, buna görə hər bir kistanın təbiəti həkim tərəfindən dəqiqləşdirilməlidir.
Səbəbləri
Sadə kistaların dəqiq səbəbi məlum deyil. Güman edilir ki, onlar bətndaxili inkişaf zamanı ümumi öd yollarına birləşməyən kiçik öd axacaqlarından formalaşır: bu axacaqların daxili örtüyü (epiteli) maye ifraz etməyə davam edir və boşluq tədricən genişlənir. Kistaların yaranmasında rolu olan amillər:
- Anadangəlmə inkişaf xüsusiyyətləri – sadə soliter kistaların əsas mənbəyi.
- İrsiyyət – qaraciyərin və böyrəklərin irsi polikistozu zamanı qaraciyərdə çoxsaylı kistalar yaranır; ailə üzvlərində oxşar tapıntılar diqqət tələb edir.
- Exinokokkoz – itlərin bağırsağında yaşayan exinokokk qurdunun yumurtaları çirkli əllər, yaxşı yuyulmamış tərəvəz və göyərti, çirkli su vasitəsilə insana keçir; qaraciyərdə sürfə illər ərzində böyüyən kistaya çevrilir. İtlərlə sıx təmas və heyvandarlıq əsas risk amilləridir.
- Travma və əməliyyatlar – qaraciyərdə qansızma və ya öd sızması nəticəsində divarında epitel olmayan yalançı kistalar yarana bilər.
- İltihabi proseslər – nadir hallarda keçirilmiş abses və ya mədəaltı vəzinin iltihabından sonra maye toplanmaları qalır.
- Şiş prosesləri – nadir hallarda kistoz törəmə sistadenoma və ya sistadenokarsinoma olur; kistanın daxilində arakəsmələr, divarın qalınlaşması və düyünlər bu barədə düşünməyə əsas verir.
- Hormonal amillər – estrogenlər polikistoz zamanı kistaların böyüməsinə təsir edə bilər; bu, xəstəliyin qadınlarda daha çox rast gəlinməsini qismən izah edir.
Təsnifat
- Həqiqi (epitelial) kistalar – daxildən epitellə örtülüdür: sadə soliter kista, polikistoz zamanı kistalar, kistoz şişlər (sistadenoma, sistadenokarsinoma).
- Yalançı kistalar – divarında epitel yoxdur; travma, qansızma, iltihab və ya əməliyyatdan sonra yaranır.
- Parazitar kistalar – əsasən exinokokk (hidatid) kistası.
- Sayına görə – tək (soliter) və çoxsaylı; çoxsaylı kistalar polikistoz xəstəliyinin əlaməti ola bilər.
Bu bölgü praktik əhəmiyyət daşıyır: müalicənin lazım olub-olmaması və onun üsulu məhz kistanın növündən asılıdır.
Klinik mənzərə
Kiçik kistaların böyük əksəriyyəti heç bir əlamət vermir və insanın həyat keyfiyyətinə təsir etmir. Şikayətlər adətən kista böyük ölçüyə çatdıqda və ya ağırlaşma yarandıqda meydana çıxır:
- sağ qabırğaaltı nahiyədə və ya qarnın yuxarı hissəsində küt, sızıldayan ağrı, ağırlıq hissi;
- az miqdarda yeməkdən sonra tez doyma, qarında doluluq və köp;
- mədənin sıxılması nəticəsində ürəkbulanma, bəzən qusma;
- sağ çiyinə yayılan ağrı;
- qarnın sağ yuxarı hissəsində əllə hiss olunan törəmə və ya qarnın həcminin böyüməsi (xüsusilə polikistoz zamanı);
- öd yolları sıxıldıqda dərinin və gözlərin saralması, sidiyin tündləşməsi, dəri qaşınması.
Exinokokk kistası illər boyu əlamətsiz böyüyə bilər; bəzən dəri qaşınması və övrə kimi allergik reaksiyalar müşahidə olunur. Uşaqlarda kistalar nadirdir və çox vaxt anadangəlmə və ya parazitar mənşəli olur. Hamiləlik dövründə hormonal dəyişikliklər fonunda polikistoz zamanı kistalar böyüyə bilər.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər qarnın sağ yuxarı hissəsində qəfil, kəskin ağrı, yüksək hərarət və üşütmə, sarılıq, qəfil zəiflik, başgicəllənmə və ya huşun itməsi yaranırsa – bu, kistanın partlamasını, ona qanaxmanı və ya irinləməni göstərə bilər. Exinokokk kistası olan pasiyentdə qəfil səpgi, təngnəfəslik və təzyiqin düşməsi anafilaktik reaksiya əlaməti ola bilər və dərhal 103 nömrəsinə zəng etməyi tələb edir.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnostika həkimin şikayətləri, yaşayış şəraitini, heyvanlarla təması, ailədə polikistoz hallarını soruşması ilə başlayır. Qarnın palpasiyası zamanı iri kistada qaraciyərin böyüməsi və ya törəmə əllə hiss oluna bilər.
- Qarın boşluğu orqanlarının USM-i – əsas ilkin üsuldur; sadə kistanı nazik divarlı, daxili strukturları olmayan, homogen maye ilə dolu boşluq kimi göstərir.
- Kontrastlı KT və ya MRT – kistanın daxili quruluşunu, arakəsmələri, divarın qalınlaşmasını, kalsinatları, öd yolları ilə əlaqəsini dəqiqləşdirir; şiş və ya parazitar kistanı sadə kistadan fərqləndirməyə kömək edir.
- Exinokokka qarşı anticisimlərin təyini – parazitar kista şübhəsində aparılan seroloji müayinə.
- Qaraciyər funksiya göstəriciləri – bilirubin, transaminazalar, qələvi fosfataza; öd yollarının sıxılmasını və ya iltihabı aşkar edir.
- Ümumi qan analizi – iltihab zamanı leykositoz, parazitar invaziyada eozinofiliya ola bilər.
- Şiş markerləri – kistoz şiş şübhəsində əlavə məlumat verə bilər.
Kistanın diaqnostik punksiyası yalnız exinokokkoz istisna edildikdən sonra və ciddi göstərişlər olduqda aparılır. Differensial diaqnostika exinokokk kistası, abses, hemangioma, kistoz şişlər, metastazlar və Karoli xəstəliyi ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
- kistaya qanaxma – qəfil ağrı ilə özünü göstərir;
- kistanın irinləməsi – yüksək hərarət, üşütmə, ağrı;
- kistanın partlaması və qarın boşluğuna açılması, peritonit; exinokokk kistasının partlaması zamanı anafilaktik şok və parazitin yayılması;
- öd yollarının sıxılması və mexaniki sarılıq;
- nadir hallarda qapı venasının sıxılması;
- polikistozda qaraciyərin həddindən artıq böyüməsi və qidalanmanın pozulması.
Müalicə
Müalicə taktikası kistanın növündən, ölçüsündən, əlamətlərin olub-olmamasından və ağırlaşmalardan asılıdır.
- Müşahidə. Şikayət yaratmayan sadə kistalar müalicə tələb etmir. Həkim lazım bildikdə dövri USM nəzarəti təyin edə bilər. Kistanı “əritmək” üçün dərman və ya pəhriz yoxdur.
- Laparoskopik fenestrasiya. Əlamət verən sadə kistalarda ən çox istifadə olunan üsuldur: kistanın qaraciyər səthinə çıxan divarı kəsilib götürülür, maye qarın boşluğuna axaraq sorulur. Müdaxilə kiçik kəsiklərlə aparılır, bərpa dövrü qısadır, residiv riski aşağıdır.
- Punksiya və skleroterapiya. USM nəzarəti altında iynə ilə kistanın maye tərkibi çıxarılır və boşluğa divarları yapışdıran maddə yeridilir. Yalnız aspirasiya (sklerozlaşdırma olmadan) müvəqqəti effekt verir, çünki kista tez-tez yenidən dolur.
- Kistanın tam çıxarılması və ya qaraciyərin rezeksiyası. Kistoz şiş şübhəsində və mürəkkəb quruluşlu kistalarda tətbiq edilir.
- Exinokokk kistası. Müalicə antiparazitar preparatlarla birlikdə aparılır; kistanın ölçüsündən və mərhələsindən asılı olaraq cərrahi çıxarılma, xüsusi texnika ilə perkutan müdaxilə (punksiya, parazitləri məhv edən maddənin yeridilməsi və təkrar aspirasiya) və ya yalnız nəzarət seçilir.
- Polikistoz. Əlamət verən hallarda fenestrasiya, qaraciyərin rezeksiyası, çox nadir ağır hallarda qaraciyər transplantasiyası nəzərdən keçirilir. Polikistozlu qadınlara estrogen tərkibli preparatlar barədə həkimlə məsləhətləşmək tövsiyə edilir.
Əməliyyatdan sonra ilk həftələrdə ağır fiziki yükdən çəkinmək, yüngül və balanslaşdırılmış qidalanmaya riayət etmək, spirtli içkilərdən imtina etmək tövsiyə olunur; dəqiq rejimi cərrah müəyyən edir. Xalq vasitələri, “qaraciyəri təmizləyən” bitki qarışıqları və özbaşına qəbul edilən dərmanlar kistanı aradan qaldırmır və qaraciyərə əlavə yük yarada bilər.
Profilaktika
Anadangəlmə və irsi kistaların qarşısını almaq mümkün deyil. Lakin parazitar və qazanılmış kistaların riskini azaltmaq olar:
- yeməkdən əvvəl, heyvanlarla və torpaqla təmasdan sonra əlləri sabunla yumaq;
- tərəvəz, meyvə və göyərtini axar su altında yaxşıca yumaq;
- yoxlanılmamış mənbələrdən su içməmək;
- itləri baytar həkimin tövsiyəsi ilə müntəzəm olaraq qurdsalıcı preparatlarla müalicə etdirmək, onlara mal-qara kəsimindən qalan çiy daxili orqanları verməmək;
- qarın travmalarından qorunmaq, avtomobildə təhlükəsizlik kəmərindən istifadə etmək;
- ailədə polikistoz hallarında həkimlə məsləhətləşmək və lazım olduqda USM müayinəsindən keçmək;
- aşkarlanmış kista üzrə həkimin təyin etdiyi nəzarət müayinələrini buraxmamaq.
Hansı həkimə müraciət etməli
Qastroenteroloqa və ya hepatoloqa; cərrahi müalicə tələb olunduqda – hepatobiliar cərraha. Parazitar kista şübhəsində müalicəyə infeksionist də qoşulur.
Yadda saxla!
- Sadə qaraciyər kistası çox vaxt təsadüfi, zərərsiz tapıntıdır və əksər hallarda müalicə tələb etmir.
- Hər bir kistanın növü həkim tərəfindən dəqiqləşdirilməlidir: parazitar kista və kistoz şişlər tamam başqa yanaşma tələb edir.
- Kistanı “əritmək” üçün dərman və ya xalq vasitəsi yoxdur.
- Qəfil kəskin ağrı, yüksək hərarət və ya sarılıq yaranarsa, təcili həkimə müraciət edin.
- Gigiyena qaydaları və itlərin müntəzəm qurdsalıcı müalicəsi exinokokkozun ən etibarlı profilaktikasıdır.
Əlaqəli Xəstəliklər
Suallar və cavablar
Sadə qaraciyər kistası xoşxassəli törəmədir və adətən xərçəngə çevrilmir. Nadir hallarda kistaya oxşayan törəmə əslində kistoz şiş olur, buna görə mürəkkəb quruluşlu kistalar KT və ya MRT ilə dəqiqləşdirilir. Həkimin təyin etdiyi nəzarət müayinələri bu riski vaxtında aşkar etməyə imkan verir.
Xeyr, sadə kistanı əritmək üçün dərman, pəhriz və ya xalq vasitəsi yoxdur. Antiparazitar preparatlar yalnız exinokokk kistasının müalicəsində, həkim təyinatı ilə istifadə olunur. Əlamət verən kistalar cərrahi və ya miniinvaziv üsullarla müalicə edilir.
Bu, kistanın növündən və ölçüsündən asılıdır. Tipik kiçik sadə kista çox vaxt dövri nəzarət tələb etmir, iri və ya qeyri-tipik kistalarda isə həkim nəzarət USM və ya MRT müayinəsinin müddətini fərdi olaraq müəyyən edir.
Kiçik sadə kista adətən fiziki fəallığı məhdudlaşdırmır. İri kista olduqda qarına zərbə riski olan kontakt idman növlərindən və ağır yük qaldırmaqdan çəkinmək məsləhətdir. Konkret məhdudiyyətləri həkimlə müzakirə etmək lazımdır.
Kiçik sadə kista hamiləliyə adətən təsir etmir. Polikistoz və ya iri kista zamanı hormonal dəyişikliklər fonunda kistalar böyüyə bilər, buna görə hamiləliyi planlaşdırarkən həkimə məlumat vermək və onun tövsiyəsi ilə USM nəzarətindən keçmək məqsədəuyğundur.
Exinokokk kistası parazit sürfəsinin qaraciyərdə inkişafı nəticəsində yaranır, adətən daha qalın divarlı olur, daxilində “qız” kistalar və kalsinatlar ola bilər. O, antiparazitar müalicə və xüsusi ehtiyat tədbirləri ilə aparılan müdaxilə tələb edir. Diaqnozu görüntüləmə üsulları və anticisimlərin təyini təsdiqləyir.
Mövzu üzrə məqalələr
Ambulator cərrahiyyə
Hamı hələ bilmir ki, əvvəllər stasionarda uzun müddət qalmağı tələb edən bir çox əməliyyat bu gün bir gün…
İstiqamət: Ümumi cərrahiyyə
Uşaqda appendisit
Appendisitlə qarşılaşan istənilən cərrah təsdiq edər ki, hər bir konkret halda onun diaqnozunu qoymaq heç də asan vəzifə…
İstiqamət: Ümumi cərrahiyyə / Pediatriya
Qadınlarda appendisit: yerləşməsi, səbəbləri, əlamətləri, necə və harada ağrıyır
Qadınlarda appendisit — qarnın sağ aşağı hissəsindəki kiçik bağırsaq çıxıntısı olan appendiksin iltihabıdır. Appendiks mühüm funksiyalar yerinə yetirməsə…
İstiqamət: Ümumi cərrahiyyə
Xroniki hepatitin müalicəsi
Xroniki hepatitlər – keçirilmiş virus hepatitindən, bəzi medikamentlərin qəbulundan sonra, spirtli içkilərdən sui-istifadə zamanı inkişaf edən və iltihabi…
İstiqamət: Hepatologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
