Yumurtalıq sistoması yumurtalıq epitelindən inkişaf edən həqiqi kistik neoplazmanı ifadə edən termindir. Funksional kistadan fərqli olaraq spontan geriləməyə meylli deyil və histoloji tipinə görə xoşxassəli, sərhəd və ya bədxassəli potensial daşıya bilər.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Yumurtalıq kistoması
- kistadenoma
- kistoma
Xəstəlik haqqında
Yumurtalıq kistoması (sistoma) yumurtalığın epitelindən inkişaf edən, maye ilə dolu boşluğu olan həqiqi şişdir. Onu funksional kistalardan — follikulyar kistadan və sarı cisim kistasından — fərqləndirmək vacibdir. Funksional kista menstrual dövrlə bağlı yaranır və çox vaxt bir neçə dövr ərzində özbaşına sorulur. Kistoma isə hüceyrələrin çoxalması nəticəsində böyüyür, özbaşına yox olmur və hormon müalicəsinə cavab vermir.
Kistomalar qadınlarda ən çox rast gəlinən yumurtalıq törəmələrindəndir. Onlar istənilən yaşda, lakin daha çox reproduktiv yaşın ikinci yarısında və menopauzadan sonra aşkar edilir. Əksər kistomalar xoşxassəlidir, lakin bir hissəsi sərhəd (aşağı bədxassəlilik potensiallı) və ya bədxassəli ola bilər. Törəmə çox vaxt yumurtalıqla ayaqcıq vasitəsilə birləşir; bu ayaqcıqdan damarlar və sinirlər keçir. Kistoma uzun müddət əlamətsiz qala bilər, buna görə də müntəzəm ginekoloji müayinə və vaxtında aparılan USM onu erkən aşkar etməyə imkan verir.
Səbəbləri
Kistomaların əmələ gəlməsinin dəqiq səbəbi məlum deyil. Güman edilir ki, yumurtalığın səthi epitelində və ya uşaqlıq borusunun epitelindən yumurtalığa keçən hüceyrələrdə baş verən genetik dəyişikliklər onların nəzarətsiz çoxalmasına səbəb olur. Xəstəliyin yaranma ehtimalını artıran amillər bunlardır:
- Yaş — risk yaşla artır, xüsusilə premenopauza və postmenopauza dövründə;
- İrsi meyllilik — yaxın qohumlarda yumurtalıq, süd vəzisi və ya bağırsaq xərçənginin olması; BRCA genlərinin mutasiyaları bədxassəli epitelial şişlərin riskini artırır;
- Hormonal pozğunluqlar — yumurtalıqların funksiyasının və ovulyasiyanın uzunmüddətli pozulması;
- Hamiləliklərin olmaması və sonsuzluq — fasiləsiz ovulyasiya dövrləri yumurtalıq epitelinin təkrar-təkrar zədələnməsi və bərpası ilə müşayiət olunur;
- Erkən menarxe və gec menopauza — ovulyasiya dövrlərinin ümumi sayı artır;
- Endometrioz — endometrioid və bəzi digər epitelial törəmələrin inkişafı ilə əlaqələndirilir;
- Kiçik çanaq orqanlarının xroniki iltihabi xəstəlikləri — ehtimal olunan amil kimi göstərilir, lakin onların rolu tam sübut olunmayıb;
- Siqaret çəkmə — musinoz törəmələrin riskinin artması ilə əlaqələndirilir;
- Artıq bədən çəkisi — hormonal balansa təsir edir.
Bu amillərin olması mütləq xəstəliyin yaranacağı demək deyil, lakin belə qadınlar üçün müntəzəm müayinə xüsusilə vacibdir.
Təsnifat
Yumurtalıq kistomalarının bir neçə təsnifatı mövcuddur:
- bioloji xarakterinə görə: xoşxassəli, sərhəd (proliferasiyaedici) və bədxassəli;
- epitelin növünə və tərkibinə görə: seroz (şəffaf, sulu maye ilə dolu) və musinoz (qatı selikli tərkibli) kistomalar ən çox rast gəlinən formalardır; endometrioid, şəffafhüceyrəli və Brenner şişləri daha nadirdir;
- daxili səthin quruluşuna görə: hamardivarlı və papilyar (daxili səthində məməciklər şəklində çıxıntılar olan) kistomalar;
- boşluqların sayına görə: birkameralı və çoxkameralı;
- yerləşməsinə görə: birtərəfli və ikitərəfli.
Musinoz kistomalar çox vaxt çoxkameralı olur və böyük ölçülərə çata bilər. Papilyar seroz kistomalar daha diqqətli yanaşma tələb edir, çünki sərhəd və bədxassəli formalar bu qrupda daha çox rast gəlinir. Törəmənin dəqiq növü yalnız əməliyyatdan sonra histoloji müayinə ilə müəyyən edilir.
Klinik mənzərə
Kiçik kistoma çox vaxt heç bir əlamət vermir və başqa səbəbdən aparılan USM zamanı təsadüfən aşkar olunur. Törəmə böyüdükcə qonşu orqanları sıxır və aşağıdakı simptomlar yaranır:
- qarnın aşağı hissəsində, bir tərəfdə küt, sızıltılı ağrılar; ağrı bel və ya qasıq nahiyəsinə yayıla bilər;
- qarında ağırlıq, dolğunluq və gərginlik hissi, qarnın həcminin böyüməsi;
- sidik kisəsinin sıxılması nəticəsində tez-tez sidiyə getmə;
- düz bağırsağa təzyiq zamanı qəbizlik, defekasiya zamanı narahatlıq;
- cinsi əlaqə zamanı ağrı;
- menstrual dövrün pozulması — nadir hallarda, xüsusilə hormon fəallığı olan törəmələrdə;
- böyük törəmələrdə ayaqlarda ödem, nəfəs darlığı, tez doyma;
- bədxassəli proses şübhəsini artıran əlamətlər: səbəbsiz arıqlama, zəiflik, qarında maye toplanması (assit), qarnın sürətlə böyüməsi.
Hamiləlik zamanı kistoma ilk dəfə planlı USM-də aşkar oluna bilər; belə hallarda taktika hamiləlik müddəti nəzərə alınmaqla ginekoloq tərəfindən fərdi müəyyən edilir. Postmenopauza dövründə yumurtalıqda yeni aşkar olunmuş istənilən törəmə mütləq ətraflı müayinə tələb edir.
Kistomanın ayaqcığının burulması və ya kapsulunun partlaması kəskin vəziyyətdir. Təcili olaraq 103 nömrəsinə zəng etmək lazımdır, əgər qarnın aşağı hissəsində qəfil kəskin ağrı başlayıbsa, ağrı ilə birlikdə ürəkbulanma, qusma, temperatur yüksəlməsi, soyuq tər, başgicəllənmə, huşun itirilməsi və ya güclü zəiflik varsa. Belə vəziyyətdə evdə gözləmək, qarnı qızdırmaq və ağrıkəsici qəbul edərək ağrını «boğmaq» olmaz.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Müayinə şikayətlərin və anamnezin toplanması ilə başlayır: menstrual dövrün xüsusiyyətləri, hamiləliklər və doğuşlar, keçirilmiş ginekoloji xəstəliklər və əməliyyatlar, ailədə şiş xəstəliklərinin olması dəqiqləşdirilir. Ginekoloji kresloda baxış və ikiəlli (bimanual) müayinə zamanı həkim uşaqlıq artımları nahiyəsində dəyirmi, hərəkətli törəməni əlləyə bilər.
- Kiçik çanaq orqanlarının USM-i (transvaginal və qarın üzərindən) — əsas müayinədir; törəmənin ölçüsünü, divarının qalınlığını, kameraların sayını, daxili papilyar çıxıntıları, tərkibin xarakterini göstərir. Doppler müayinəsi törəmədə qan axınını qiymətləndirir;
- Şiş markerləri (CA-125, HE4 və digərləri) — diaqnozu qoymur, lakin digər məlumatlarla birlikdə bədxassəlilik riskini qiymətləndirməyə kömək edir;
- MRT və ya KT — mürəkkəb hallarda törəmənin quruluşunu, qonşu orqanlarla əlaqəsini, limfa düyünlərinin və qarın boşluğunun vəziyyətini dəqiqləşdirir;
- Ümumi klinik analizlər — əməliyyata hazırlıq üçün;
- Mədə və bağırsağın endoskopik müayinəsi — göstəriş olduqda, yumurtalığa metastatik zədələnməni istisna etmək üçün;
- Laparoskopiya — həm diaqnostik, həm də müalicəvi məqsədlə; yekun diaqnoz çıxarılmış toxumanın histoloji müayinəsi ilə qoyulur.
Differensial diaqnostika funksional kistalar, endometrioid kista, dermoid kista, uşaqlıq miomasının subseroz düyünü, hidrosalpinks və yumurtalığın bədxassəli şişləri ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
- ayaqcığın burulması — törəmənin qidalanması pozulur, toxuma nekrozu inkişaf edir; təcili əməliyyat tələb olunur;
- kapsulun partlaması — tərkibin qarın boşluğuna tökülməsi, qanaxma, peritonit riski;
- törəmənin irinləməsi — temperatur yüksəlməsi və kəskin ağrı ilə gedir;
- bədxassəli çevrilmə — xoşxassəli və sərhəd törəmələrdə müəyyən risk qalır;
- qonşu orqanların sıxılması — sidik ifrazının və bağırsaq fəaliyyətinin pozulması;
- sonsuzluq — yumurtalıq toxumasının zədələnməsi və ya itirilməsi nəticəsində.
Müalicə
Kistoma həqiqi şiş olduğundan özbaşına sorulmur və dərman müalicəsi ilə aradan qaldırılmır. Buna görə əsas müalicə üsulu cərrahi əməliyyatdır. Əməliyyatın həcmi qadının yaşından, uşaq sahibi olmaq planlarından, törəmənin ölçüsündən, növündən və bədxassəlilik riskindən asılı olaraq fərdi seçilir.
- Kistektomiya — sağlam yumurtalıq toxuması saxlanılmaqla yalnız törəmənin çıxarılması; reproduktiv yaşda olan qadınlarda xoşxassəli törəmələrdə üstünlük verilir;
- Adneksektomiya — yumurtalığın uşaqlıq borusu ilə birlikdə çıxarılması; böyük törəmələrdə, sağlam toxumanı saxlamaq mümkün olmadıqda və ya bədxassəlilik şübhəsində;
- Uşaqlığın və artımların çıxarılması — postmenopauza dövründə və ya bədxassəlilik riski yüksək olduqda müzakirə olunur;
- Bədxassəli şiş təsdiqləndikdə — onkoginekoloq tərəfindən daha geniş əməliyyat, lazım olduqda kimyaterapiya.
Əksər əməliyyatlar laparoskopik üsulla — qarın divarında kiçik kəsiklər vasitəsilə aparılır. Bu üsul daha az ağrılıdır, bərpa sürətlə gedir və çapıqlar az nəzərə çarpır. Böyük həcmli törəmələrdə və bədxassəlilik şübhəsində açıq (laparotomik) əməliyyat seçilə bilər. Əməliyyat zamanı törəmənin bütöv çıxarılmasına çalışılır, çünki onun tərkibinin qarın boşluğuna tökülməsi arzuolunmazdır. Çıxarılmış toxuma mütləq histoloji müayinəyə göndərilir.
Əməliyyatdan sonra müəyyən müddət fiziki yükü məhdudlaşdırmaq, ağırlıq qaldırmamaq, hamam və saunadan çəkinmək tövsiyə olunur; bərpa müddətini həkim müəyyən edir. Sonra USM nəzarəti ilə dispanser müşahidə aparılır. Kistomanı «sorulduran» xalq vasitələri, isti prosedurlar və ya hormon preparatlarını özbaşına qəbul etmək təhlükəlidir: bu, vaxt itkisinə və ağırlaşmalara səbəb ola bilər.
Profilaktika
Kistomaların spesifik profilaktikası yoxdur, lakin aşağıdakı tədbirlər risk amillərini azaltmağa və törəməni erkən aşkar etməyə kömək edir:
- ildə bir dəfə ginekoloji müayinədən keçmək, həkimin tövsiyəsi ilə kiçik çanaq orqanlarının USM-ini aparmaq;
- kiçik çanaq orqanlarının iltihabi xəstəliklərini, hormonal pozğunluqları və endometriozu vaxtında müalicə etmək;
- cinsi yolla keçən infeksiyalardan qorunmaq;
- siqareti tərgitmək, normal bədən çəkisini saxlamaq, fiziki fəal olmaq;
- ailədə yumurtalıq və ya süd vəzisi xərçəngi olduqda tibbi-genetik məsləhət almaq;
- qarnın aşağı hissəsində təkrarlanan ağrılar və ya qarnın səbəbsiz böyüməsi zamanı müayinəni təxirə salmamaq.
Hansı həkimə müraciət etməli
Kistoma şübhəsi olduqda ginekoloqa müraciət etmək lazımdır. Bədxassəlilik riski yüksək olduqda müalicəni onkoginekoloq aparır.
Yadda saxla!
- Kistoma funksional kistadan fərqli olaraq özbaşına sorulmur — əlamət verməsə də, həkim nəzarəti və adətən cərrahi müalicə tələb olunur.
- Törəmənin dəqiq xarakterini yalnız əməliyyatdan sonra histoloji müayinə müəyyən edir.
- Qarnın aşağı hissəsində qəfil kəskin ağrı, qusma, zəiflik ayaqcığın burulmasının və ya partlamanın əlaməti ola bilər — dərhal 103-ə zəng edin.
- Vaxtında aparılan laparoskopik əməliyyat çox vaxt yumurtalığı saxlamağa imkan verir.
Əlaqəli Xəstəliklər
- Adneksit
- Amenoreya
- Anembrioniya
- Anovulyasiya
- Antifosfolipid sindromu
- Aqalaktiya
- Astenozoospermiya
- Azoospermiya
- Bakterial vaginoz (vajinanın disbakteriozu)
- Bartolin vəzinin kistası
- Bartolinit
- Cinsi və psixoseksual inkişafın ləngiməsi
- Cinsi yolla ötürülən infeksiyalar (CYÖİ)
- Çoxdöllü hamiləlik
- Diffuz mastopatiya
Suallar və cavablar
Funksional kista menstrual dövrlə bağlı yaranır və çox vaxt bir neçə dövr ərzində özbaşına yox olur. Kistoma isə həqiqi şişdir: hüceyrələrin çoxalması hesabına böyüyür və sorulmur. Onları USM və həkimin dinamik müşahidəsi fərqləndirməyə imkan verir.
Əksər kistomalar xoşxassəlidir, lakin bəzi növlər, xüsusilə papilyar seroz törəmələr, sərhəd və ya bədxassəli ola bilər. Buna görə də törəmənin çıxarılması və histoloji müayinəsi tövsiyə olunur. Erkən aşkar edilmə proqnozu xeyli yaxşılaşdırır.
Xeyr. Hormon preparatları və digər dərmanlar həqiqi şişi kiçiltmir və aradan qaldırmır. Kistomanın effektiv müalicəsi cərrahi əməliyyatdır.
Əksər hallarda bəli. Reproduktiv yaşda olan qadınlarda mümkün olduqda yumurtalıq toxumasını saxlayan əməliyyat aparılır. Hətta bir yumurtalıq çıxarıldıqda belə, ikinci yumurtalıq normal işləyirsə, hamiləlik mümkündür.
Taktikanı ginekoloq törəmənin ölçüsünü, quruluşunu və hamiləlik müddətini nəzərə alaraq müəyyən edir. Çox vaxt müşahidə aparılır, əməliyyat lazım gəldikdə isə ən əlverişli dövr seçilir. Qəfil kəskin qarın ağrısı olduqda dərhal 103-ə zəng etmək lazımdır.
Normal şiş markeri təsəlliverici əlamətdir, lakin bədxassəli prosesi tam istisna etmir. Bu göstərici həm də endometrioz, iltihab və menstruasiya zamanı yüksələ bilər. Qərar USM, markerlər və klinik məlumatların birlikdə qiymətləndirilməsi əsasında verilir.
Mövzu üzrə məqalələr
Mioma aşkarlandı: əməliyyat mütləqdirmi?
Mioma diaqnozu hər zaman əməliyyat demək deyil. Qərar şikayətlərinizə, müayinə nəticələrinə və gələcək hamiləlik planınıza uyğun verilir.
İstiqamət: Ginekologiya
Həkim kolposkopiya təyin edib: sizi nə gözləyir?
Kolposkopiyaya yönləndirilmək xərçəng diaqnozu demək deyil. Müayinə uşaqlıq boynundakı dəyişiklikləri daha yaxından qiymətləndirməyə kömək edir.
İstiqamət: Ginekologiya / Diaqnostika / Onkoginekologiya
Hər ay təkrarlanan ağrı: nə vaxt müayinə lazımdır?
Aybaşı ağrısı geniş yayılsa da, güclü və həyatınızı məhdudlaşdıran ağrını araşdırmaq lazımdır. Ağrının necə dəyişdiyi müayinə üçün vacib…
İstiqamət: Ginekologiya
Aybaşı gecikir: səbəbi yalnız hamiləlikdirmi?
Aybaşının gecikməsi həmişə hamiləliklə bağlı olmur. İlk addım hamiləlik ehtimalını yoxlamaq, sonra gecikmənin təkrarlanmasını və yanaşı əlamətləri qiymətləndirməkdir.
İstiqamət: Ginekoloji endokrinologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
