Endometrioz — quruluşuna və xassələrinə görə uşaqlığın daxili qişasına (endometriyə) bənzəyən toxumanın bu orqandan kənarda yayılmasıdır. Patoloji ocaqlar uşaqlıq daxilində yerləşib onun əzələ qatını əhatə edirsə, daxili endometriozdan danışılır.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Pelvik endometrioz
Xəstəlik haqqında
Endometrioz — quruluşuna və xassələrinə görə uşaqlığın daxili qişasına (endometriyə) bənzəyən toxumanın bu orqandan kənarda yayılmasıdır. Patoloji ocaqlar uşaqlıq daxilində yerləşib onun əzələ qatını əhatə edirsə, daxili endometriozdan danışılır. Endometri hissəcikləri digər qadın reproduktiv orqanlarında aşkarlanarsa, bu, xarici genital endometriozdur. Patoloji ocaqlar uşaqlıq borularında, yumurtalıqlarda, servikal kanalın səthində, uşaqlıq yolunun divarlarında və qarın pərdəsinin qatlarında yerləşə bilər.
Endometri funksional aktiv və hormonasılı toxumadır. Qadın cinsi hormonlarının səviyyəsinin dövri dəyişməsi zamanı endometri qopur, yenidən artır, yetişir, sonra yenə qopur. Adətən bu proses yalnız uşaqlıq boşluğunda baş verir və dövri qanaxmalarla — menstruasiya ilə müşayiət olunur. Endometrioid toxumanın başqa yerlərdə olması zamanı da cüzi qanaxmalar müşahidə edilir. Belə halda endometrinin nekrozlaşmış hissəcikləri və qan olmamalı olduqları nahiyələrə düşür və bu, iltihabi dəyişikliklərə səbəb olur.
Səbəbləri
Endometriozun inkişaf mexanizmi tam öyrənilməyib. Xəstəliyin provokasiyaedici amilləri hesab olunur:
- irsi meyillik;
- hormonal pozulmalar;
- reproduktiv sistemin struktur anomaliyaları;
- travmalar (uşaqlıqdaxili müdaxilələr);
- iltihabi təbiətli xəstəliklər;
- immunoloji pozulmalar.
Təsnifat
Xarici (genital) endometriozda endometriuma bənzər toxuma uşaqlıq boşluğundan kənarda — kiçik çanaq orqanlarında yerləşir. Ocaqların yerləşməsinə və xarakterinə görə xəstəliyin üç əsas növü ayırd edilir:
- peritoneal (səthi) endometrioz – kiçik çanağın qarın pərdəsinin (peritonun), uşaqlıq bağlarının və yumurtalıqların səthində yerləşən kiçik səthi ocaqlar; ən çox rast gəlinən formadır;
- yumurtalıq endometriozu – yumurtalıqda qatı, tünd qəhvəyi məzmunlu endometrioid kistaların («şokolad kistalarının») əmələ gəlməsi; kista bir və ya hər iki yumurtalıqda ola bilər;
- dərin infiltrativ endometrioz – ocaqlar peritonun altına 5 mm-dən dərinə nüfuz edir və uşaqlıq-düz bağırsaq nahiyəsinə, vaginanın divarlarına, düz bağırsağa, sidik kisəsinə və ya sidik axarlarına keçə bilər; adətən ən güclü ağrılarla müşayiət olunur.
Bu növlər çox vaxt bir-biri ilə birləşir. Nadir hallarda endometrioz ocaqları kiçik çanaqdan kənarda — əməliyyat çapığında, göbək nahiyəsində, diafraqmada və ya ağciyərlərdə — aşkar edilir (ekstragenital endometrioz). Ocaqların sayı, dərinliyi və bitişmələrin yayılmasına görə xəstəliyin ağırlığı ayrıca, mərhələlər üzrə qiymətləndirilir.
Mərhələlər
Xarici endometriozun yayılma dərəcəsini qiymətləndirmək üçün ən çox Amerika Reproduktiv Tibb Cəmiyyətinin təsnifatından (rASRM) istifadə olunur. Həkim laparoskopiya zamanı ocaqların sayını, ölçüsünü və dərinliyini, yumurtalıqlarda endometrioid kistaların olub-olmamasını və bitişmələrin (yapışmaların) yayılmasını ballarla qiymətləndirir. Balların cəminə görə dörd mərhələdən biri müəyyən edilir.
- I mərhələ (minimal) — tək-tük səthi ocaqlar, bitişmələr yoxdur və ya çox azdır.
- II mərhələ (yüngül) — ocaqlar daha çoxdur və bir qədər dərinə yayılıb, bitişmələr cüzidir.
- III mərhələ (orta) — çoxsaylı, o cümlədən dərin ocaqlar, yumurtalıqda kiçik endometrioid kista, boruların və yumurtalıqların ətrafında nazik bitişmələr.
- IV mərhələ (ağır) — çoxsaylı dərin ocaqlar, çox vaxt hər iki yumurtalıqda iri kistalar, kiçik çanaq orqanlarını bir-birinə birləşdirən sıx bitişmələr.
Mərhələ ağrının şiddətini əks etdirmir: I–II mərhələdə güclü ağrılar ola bildiyi kimi, IV mərhələ də az əlamətlə keçə bilər. Mərhələni həkim müayinə nəticələrinə əsasən müəyyən edir və o, müalicənin seçiminə təsir göstərir.
Klinik mənzərə
Xarici genital endometriozun əlamətləri qarının aşağı hissəsində davamlı ağrılı hisslərdir, bunlar üçün aşağıdakılar xarakterikdir:
- dövrilik (ağrılar tsiklin istənilən fazasında qısa müddətə meydana çıxır);
- aybaşı zamanı güclənmə;
- qasığa, oma sümüyünə, belə, aralığa irradiasiya (yayılma).
Xəstələr cinsi əlaqənin ağrılı olmasından şikayətlənirlər. Ocaqların cücərməsi zamanı sidik ifrazı və ya defekasiya zamanı diskomfort hissi mümkündür. Tez-tez ağrılar fiziki yüklənmədən sonra yaranır. Xoşagəlməz hisslərin uzunmüddətli mövcudluğu səbəbindən çox vaxt xroniki çanaq ağrısı sindromu inkişaf edir.
Endometriozun əhəmiyyətinə görə ikinci əlaməti sonsuzluqdur. Mayalanma qabiliyyətinin olmaması daha çox yapışqanların əmələ gəlməsi və boruların keçiriciliyinin pozulması ilə şərtlənir, ağır hallarda yumurtalıqlar «hörülür». Mövcud pozulmalar həmçinin immun və endokrin balanssızlıqla əlaqədardır.
Endometriozu olan qadınlar tez yorulma, iş qabiliyyətinin azalması, vegetativ pozulmalara, ipoxondriyaya və ya isteriyaya meyillik qeyd edirlər.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Patologiya xəstənin şikayətləri, anamnez məlumatları, həmçinin instrumental müayinə nəticələri əsasında diaqnostika olunur. Reproduktiv orqanların vəziyyətinin kompleks qiymətləndirilməsi məqsədilə USM diaqnostikası aparılır, lakin ultrasəs həmişə endometrioid ocaqları müəyyən etmir. Xəstəliyin diaqnostikası baxımından kiçik çanaq orqanlarının laparoskopik müayinəsi, kontrast preparatların tətbiqi ilə maqnit-rezonans skanlaması daha informativdir.
Kompleks qiymətləndirmədə uşaqlıq boşluğu mütləq, çox vaxt histeroskopiya vasitəsilə tədqiq olunur. Uşaqlıq və borularda yapışma prosesinə şübhə olduqda histerosalpingoqrafiya (rentgenkontrast müayinə) aparılır. Müalicənin düzgün seçilməsi üçün cinsi hormonlara analizlər təyin olunur.
Müalicə
Müalicə üsulları
Endometrioz kompleks şəkildə müalicə olunur. Ocaqların yayılmasının və böyüməsinin qarşısını almaq məqsədilə medikamentoz terapiya təyin edilir. Dərmanların köməyi ilə xəstəliyin proqressivləşməsini yavaşlatmaq mümkündür, lakin artıq mövcud olan törəmələrdən xilas olmaq mümkün deyil. Onları aradan qaldırmaq üçün az travmatik cərrahi müdaxilələr aparılır, bu zaman endometrioz sahələri sağlam toxumaları zədələməmək üçün mümkün qədər qənaətcil şəkildə çıxarılır.
Konservativ müalicə
Endometriozun hormonal terapiyası cərrahi müdaxilədən sonra aparılır. Müalicə kursu analizlərin nəticələrinə, qadının reproduktiv statusuna və planlarına, əməliyyat zamanı alınmış toxumaların tədqiqat nəticələrinə əsasən seçilir. Müalicə çoxmərhələli ola bilər. Çox vaxt hormonal preparatların köməyi ilə xəstənin orqanizmi hamiləliyin başlanmasına hazırlanır.
Cərrahi müalicə
Əməliyyat zamanı həkim endometrioz ocaqlarını aşkar edir və onları çıxarır. Manipulyasiyalar video-nəzarət altında həyata keçirilir. Çox vaxt müdaxilə laparoskopik yolla (qarın divarının bir neçə deşilməsi vasitəsilə) aparılır. Manipulyasiyalara daha yaxşı nəzarət etmək üçün həkim endoskop və ya kolposkopdan istifadə edə bilər. Müdaxilə adətən ümumi anesteziya altında aparılır. Əməliyyat adətən 30-60 dəqiqə çəkir. Stasionar müşahidə 1-dən 5 günə qədər davam edir.
Reabilitasiya
Endometriozun cərrahi müalicəsindən sonra qadın bir neçə gün ərzində həkimlərin nəzarəti altında stasionarda qalır. Ona qeyri-steroid preparatlar, vitaminlər, hormonal vasitələr təyin edilə bilər. Çıxışdan sonra (2-3 həftə ərzində) fiziki yüklənmələri, cinsi əlaqələri, sauna və ya hamama getməyi istisna etmək, həmçinin orqanizmin soyuqlamasından qaçmaq lazımdır.
Profilaktika
Endometriozun profilaktikası məqsədilə yaxın qohumları (ana, nənə) bu patologiyadan əziyyət çəkən qızlar aybaşı başladıqdan sonra ginekoloqun nəzarətində olmağa başlamalıdır. Hər il profilaktik müayinələrdən keçmək, menstrual dövrü diqqətlə izləmək və hormonal pozğunluqların ilk əlamətlərində həkimə müraciət etmək zəruridir. İnvaziv diaqnostik prosedurlardan qaçmaq, infeksion və iltihabi xəstəlikləri vaxtında müalicə etmək vacibdir.
Yadda saxla!
Endometrioz istənilən yaşda qadınlarda aşkar edilə bilər, lakin əsas risk qrupuna 25 yaşdan yuxarı qadınlar aid edilir. Bir qayda olaraq, xəstəlik uzun müddət simptomsuz gedir və ginekoloqun yanında profilaktik müayinələrə etinasız yanaşma vəziyyətin ağırlaşmasına səbəb olur. Uzun müddət proqressivləşən endometrioz çanaqdaxili bitişmələrin (yapışmaların) əmələ gəlməsinə gətirib çıxarır ki, bu da sonradan sonsuzluq, hamiləliyin öz-özünə pozulması şəklində özünü göstərir.
Cinsi əlaqə zamanı ağrı hiss edən, aybaşının müddətinin uzandığını (7 gündən artıq), menstruasiyanın əvvəlində və sonunda qəhvəyi ifrazatın olduğunu müşahidə edən qadınlar mütləq ginekoloq müayinəsindən keçməlidir. Endometrioz uzun müddətli və kompleks müalicə tələb edir, lakin doğum funksiyasının və ümumi sağlamlığın qorunması məhz bundan asılıdır.
Əlaqəli Xəstəliklər
- Adneksit
- Amenoreya
- Anembrioniya
- Anovulyasiya
- Antifosfolipid sindromu
- Aqalaktiya
- Astenozoospermiya
- Azoospermiya
- Bakterial vaginoz (vajinanın disbakteriozu)
- Bartolin vəzinin kistası
- Bartolinit
- Cinsi və psixoseksual inkişafın ləngiməsi
- Cinsi yolla ötürülən infeksiyalar (CYÖİ)
- Çoxdöllü hamiləlik
- Diffuz mastopatiya
Mövzu üzrə məqalələr
Mioma aşkarlandı: əməliyyat mütləqdirmi?
Mioma diaqnozu hər zaman əməliyyat demək deyil. Qərar şikayətlərinizə, müayinə nəticələrinə və gələcək hamiləlik planınıza uyğun verilir.
İstiqamət: Ginekologiya
Həkim kolposkopiya təyin edib: sizi nə gözləyir?
Kolposkopiyaya yönləndirilmək xərçəng diaqnozu demək deyil. Müayinə uşaqlıq boynundakı dəyişiklikləri daha yaxından qiymətləndirməyə kömək edir.
İstiqamət: Ginekologiya / Diaqnostika / Onkoginekologiya
Hər ay təkrarlanan ağrı: nə vaxt müayinə lazımdır?
Aybaşı ağrısı geniş yayılsa da, güclü və həyatınızı məhdudlaşdıran ağrını araşdırmaq lazımdır. Ağrının necə dəyişdiyi müayinə üçün vacib…
İstiqamət: Ginekologiya
Aybaşı gecikir: səbəbi yalnız hamiləlikdirmi?
Aybaşının gecikməsi həmişə hamiləliklə bağlı olmur. İlk addım hamiləlik ehtimalını yoxlamaq, sonra gecikmənin təkrarlanmasını və yanaşı əlamətləri qiymətləndirməkdir.
İstiqamət: Ginekoloji endokrinologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
