Barrett qida borusu xroniki qastroezofageal reflüks fonunda distal qida borusunun yastı epitelinin intestinal tipli sütunvari epitel ilə əvəzlənməsidir və adenokarsinoma riskini artırır.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Barrett metaplaziyası
- ezofagusun intestinal metaplaziyası
Xəstəlik haqqında
Barrett qida borusu (Barrett metaplaziyası) qastroezofageal reflüks xəstəliyinin (QRX) ciddi ağırlaşmasıdır. Bu zaman qida borusunun aşağı hissəsinin selikli qişasını örtən normal yastı epitel bağırsaq selikli qişasına bənzəyən sütunvari hüceyrələrlə əvəz olunur.
QRX zamanı turşu və ödün qida borusunun selikli qişasına uzunmüddətli təsiri onun xroniki iltihabına və eroziv-xoralı dəyişikliklərinə səbəb olur. Lazımi müalicə olmadıqda selikli qişa bu zədələnməyə uyğunlaşaraq yeni, turşuya daha davamlı hüceyrələr əmələ gətirir – bu proses metaplaziya adlanır. Mədə möhtəviyyatının qida borusuna daimi atılmasında diafraqmanın qida borusu dəliyinin yırtığı mühüm rol oynayır.
Barrett qida borusu əsasən uzun illər reflüks əlamətləri olan orta və ahıl yaşlı insanlarda, daha çox kişilərdə aşkar edilir. Onun əhəmiyyəti ondadır ki, xərçəngönü vəziyyət hesab olunur: əksər pasiyentlərdə xərçəng inkişaf etmir, lakin qida borusu adenokarsinoması riski ümumi əhaliyə nisbətən yüksəkdir. Müntəzəm müşahidə xərçəngönü dəyişiklikləri erkən aşkar etməyə və onları vaxtında aradan qaldırmağa imkan verir.
Səbəbləri
Barrett qida borusunun əsas səbəbi mədə möhtəviyyatının – turşu və ödün – uzun illər ərzində qida borusuna atılmasıdır. Selikli qişa bu daimi zədələnməyə uyğunlaşaraq daha davamlı, bağırsaq tipli hüceyrələrlə əvəz olunur. Lakin QRX olan hər kəsdə bu dəyişiklik yaranmır: riski bir neçə amil birlikdə artırır.
- uzunmüddətli reflüks – illərlə davam edən ürəkyanma və turş gəyirmə, xüsusən gecə əlamətləri;
- diafraqmanın qida borusu dəliyinin yırtığı – mədənin bir hissəsi döş qəfəsinə keçir, qida borusunun aşağı sfinkteri zəifləyir;
- yaş – risk əlli yaşdan sonra artır;
- kişi cinsi – kişilərdə xəstəlik qadınlara nisbətən bir neçə dəfə çox rast gəlinir;
- qarın nahiyəsində piylənmə – qarındaxili təzyiqi artırır və reflüksü gücləndirir;
- siqaret çəkmə – indiki və ya keçmişdə; sfinkteri zəiflədir və selikli qişanın bərpasını ləngidir;
- ailə anamnezi – yaxın qohumlarda Barrett qida borusu və ya qida borusu adenokarsinoması;
- ağır eroziv ezofagit – xüsusən uzun müddət müalicə olunmadıqda.
Bəzən Barrett qida borusu ürəkyanma şikayəti olmayan insanlarda da aşkar edilir, çünki dəyişmiş selikli qişa turşuya daha az həssas olur.
Təsnifat
Barrett qida borusu dəyişmiş sahənin uzunluğuna və hüceyrə dəyişikliklərinin dərəcəsinə görə qiymətləndirilir:
- qısa və uzun seqmentli Barrett qida borusu – metaplaziya sahəsi nə qədər uzundursa, nəzarət bir o qədər diqqətli olmalıdır;
- displaziyasız metaplaziya – hüceyrələr dəyişib, lakin xərçəngönü əlamətlər yoxdur; ən çox rast gəlinən vəziyyət;
- displaziya ilə bağlı qeyri-müəyyən nəticə – adətən iltihab səbəbindən; müalicədən sonra biopsiya təkrarlanır;
- aşağı dərəcəli displaziya – hüceyrələrdə ilkin xərçəngönü dəyişikliklər;
- yüksək dərəcəli displaziya – xərçəngə keçid riski yüksəkdir, aktiv müalicə tələb edir.
Displaziya diaqnozu təcrübəli patomorfoloq tərəfindən, mübahisəli hallarda ikinci mütəxəssis tərəfindən təsdiqlənməlidir.
Klinik mənzərə
Barrett qida borusunun özünə xas əlamətləri yoxdur – şikayətlər əsasən onu yaradan reflüks xəstəliyi ilə bağlıdır:
- ürəkyanma – döş sümüyü arxasında yanma hissi, xüsusən yeməkdən sonra, əyiləndə və uzananda;
- turş gəyirmə, mədə möhtəviyyatının ağıza qayıtması;
- ağızda acılıq və turşluq, xüsusən səhərlər;
- döş sümüyü arxasında ağrı – ürək ağrısından fərqləndirilməlidir;
- gecə öskürəyi, boğazda göynəmə, səsin xırıldaması – turşunun yuxarı tənəffüs yollarına çatması ilə;
- simptomsuz gediş – xeyli hissəsində heç bir şikayət olmur və dəyişiklik təsadüfən, endoskopiya zamanı aşkarlanır.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər bərk qidanın udulması çətinləşir və ya qida döş sümüyü arxasında «ilişir», udma ağrılıdır, səbəbsiz arıqlama, zəiflik və anemiya yaranır. Qan qusma, qəhvə çöküntüsünə bənzər qusuntu, qara, qatranabənzər nəcis və ya güclü zəifliklə baş gicəllənməsi olarsa, dərhal 103-ə zəng edin. Döş qəfəsində sıxıcı ağrı nəfəs darlığı, soyuq tər və ya sol qola yayılma ilə müşayiət olunursa, bu, ürək tutması ola bilər – 103-ə zəng etmək lazımdır.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Qastroenteroloq şikayətlərin müddətini, ürəkyanmanın tezliyini, qəbul edilən dərmanları və risk amillərini dəqiqləşdirir. Diaqnozu yalnız endoskopiya və biopsiya ilə qoymaq mümkündür – əlamətlərə və ya analizlərə əsasən Barrett qida borusunu təsdiqləmək və ya istisna etmək olmaz.
- ezofaqoqastroduodenoskopiya – həkim qida borusunun selikli qişasını görür, dəyişmiş sahənin uzunluğunu ölçür, yırtıq və ezofagit əlamətlərini qiymətləndirir. Müasir aparatlarda xüsusi işıq rejimləri və xromoendoskopiya şübhəli sahələri daha yaxşı görməyə imkan verir;
- çoxsahəli biopsiya – dəyişmiş selikli qişanın müxtəlif nöqtələrindən toxuma nümunələri götürülür;
- histoloji müayinə – diaqnozu təsdiqləyir, bağırsaq tipli metaplaziyanı və displaziyanın olub-olmamasını, dərəcəsini müəyyən edir;
- endoskopik ultrasəs müayinəsi – şübhəli düyün və ya erkən şiş aşkar edildikdə dərinliyin qiymətləndirilməsi üçün;
- pH-metriya və manometriya – reflüksün dərəcəsini və qida borusunun hərəkət funksiyasını qiymətləndirir, xüsusən əməliyyat planlaşdırılarkən;
- ümumi qan analizi – gizli qanaxma ilə bağlı anemiyanı aşkar etmək üçün.
Biopsiya güclü iltihab fonunda götürülərsə, nəticə qeyri-dəqiq ola bilər, ona görə bəzən əvvəlcə turşuluğu azaldan müalicə aparılır, sonra endoskopiya təkrarlanır. Differensial diaqnostika eroziv ezofagit, mədənin kardial hissəsinin metaplaziyası, eozinofil ezofagit və qida borusu şişləri ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
Barrett qida borusunun əsas təhlükəsi hüceyrə dəyişikliklərinin mərhələli şəkildə irəliləmə ehtimalıdır: metaplaziya – aşağı dərəcəli displaziya – yüksək dərəcəli displaziya – adenokarsinoma. Əksər pasiyentlərdə bu proses irəliləmir, lakin displaziya, xüsusən yüksək dərəcəli displaziya aşkarlandıqda xərçəng riski əhəmiyyətli dərəcədə artır.
- qida borusu adenokarsinoması – ən ciddi ağırlaşma; piylənmə və siqaret riski əlavə artırır;
- qida borusunun xorası və ondan qanaxma;
- qida borusunun daralması (striktura) – udmanın çətinləşməsi;
- xroniki gizli qanaxma ilə dəmir çatışmazlığı anemiyası.
Müalicə
Müalicə iki məqsədə yönəlir: reflüksə nəzarət etmək və qida borusu xərçənginin qarşısını almaq. Taktika hüceyrə dəyişikliklərinin dərəcəsindən asılıdır və qastroenteroloq tərəfindən fərdi seçilir.
- Turşuluğu azaldan dərmanlar – əsasən proton pompası inhibitorları; ürəkyanmanı aradan qaldırır, ezofagiti sağaldır və selikli qişanı turşunun təsirindən qoruyur. Adətən uzunmüddətli qəbul tələb olunur; dozanı və müddəti həkim müəyyən edir;
- Həyat tərzinin dəyişdirilməsi – artıq çəkinin azaldılması, siqaretdən imtina, spirtli içkilərin məhdudlaşdırılması, kiçik porsiyalarla qidalanma, yatmazdan əvvəl yeməmək, çarpayının baş tərəfinin qaldırılması;
- Endoskopik nəzarət – displaziya olmadıqda həkimin müəyyən etdiyi aralıqlarla nəzarət endoskopiyası və biopsiya; displaziya aşkarlandıqda aralıqlar qısaldılır;
- Endoskopik rezeksiya – görünən düyünlər, yüksək dərəcəli displaziya və ya erkən xərçəng sahələri endoskop vasitəsilə kəsilib çıxarılır və histoloji müayinəyə göndərilir;
- Radiotezlikli ablyasiya – dəyişmiş selikli qişanın radiotezlikli enerji ilə məhv edilməsi; təsdiqlənmiş displaziyada tövsiyə olunur, sonra qida borusunda normal epitel bərpa olunur. Bəzən kriyoablyasiya kimi digər ablyasiya üsulları tətbiq edilir.
Endoskopik müalicədən sonra da turşuluğu azaldan dərmanlar və nəzarət endoskopiyaları davam etdirilir, çünki metaplaziya təkrarlana bilər. Dərmanları özbaşına dayandırmaq, ürəkyanmanı yalnız soda və ya antasidlərlə «söndürmək», nəzarət endoskopiyalarını təxirə salmaq olmaz – bu, dəyişikliklərin gec aşkarlanmasına səbəb ola bilər.
Cərrahi müalicə
Reflüksü dərmanlarla nəzarətdə saxlamaq mümkün olmadıqda və ya böyük diafraqma yırtığı olduqda antireflüks əməliyyatı – fundoplikasiya – aparıla bilər; əməliyyat adətən laparoskopik üsulla icra olunur. Fundoplikasiya reflüksü azaldır, lakin artıq yaranmış metaplaziyanı aradan qaldırmır, ona görə nəzarət davam etdirilir.
Qida borusunun bir hissəsinin çıxarılması (ezofagektomiya) əsasən endoskopik üsullarla aradan qaldırıla bilməyən invaziv xərçəngdə nəzərdən keçirilir. Bu, böyük həcmli əməliyyatdır və qərar onkoloq, cərrah və qastroenteroloqdan ibarət komanda tərəfindən qəbul edilir.
Profilaktika
Barrett qida borusunun xüsusi profilaktikası yoxdur, lakin reflüksə nəzarət selikli qişanın zədələnməsini azaldır, artıq diaqnoz qoyulmuş xəstələrdə isə müntəzəm müşahidə xərçəngin qarşısını almağın əsas yoludur.
- ürəkyanma və turş gəyirmə uzun müddət davam edirsə, həkimə müraciət etmək və təyin olunmuş müalicəni nizamlı qəbul etmək;
- artıq çəkini, xüsusən bel çevrəsini azaltmaq;
- siqareti tərgitmək, spirtli içkiləri məhdudlaşdırmaq;
- yatmazdan 2–3 saat əvvəl yeməmək, çox yeməkdən qaçmaq;
- gecə ürəkyanması olduqda çarpayının baş tərəfini qaldırmaq;
- uzunmüddətli reflüksü və bir neçə risk amili olan insanlara həkimin tövsiyəsi ilə skrininq məqsədilə endoskopiya etdirmək;
- Barrett qida borusu aşkar edilibsə, nəzarət endoskopiyasını və biopsiyanı həkimin təyin etdiyi aralıqlarla vaxtında keçmək.
Hansı həkimə müraciət etməli
Uzunmüddətli ürəkyanma və ya Barrett qida borusu diaqnozu ilə qastroenteroloqa müraciət edin. Əməliyyat məsələsi cərrahla, şiş şübhəsində isə onkoloqla birlikdə həll edilir.
Yadda saxla!
Barrett qida borusu özü adətən narahatlıq yaratmır və əksər xəstələrdə xərçəngə çevrilmir. Buna baxmayaraq, onun təhlükəsi gizli dəyişikliklərdədir, ona görə də planlı endoskopiyaları təxirə salmayın.
- Turşuluğu azaldan dərmanları həkimin təyin etdiyi kimi qəbul edin və özbaşına dayandırmayın.
- Udmanın çətinləşməsi, arıqlama və anemiya gecikmədən həkimə müraciət üçün səbəbdir.
- Qan qusma və ya qara nəcis yaranarsa, dərhal 103-ə zəng edin.
Faydalı Məqalələr
Barrett qida borusu: bu nədir və biz necə kömək edə bilərik?
Barrett qida borusu – qastroezofageal reflyuksun (QÖRX) yaratdığı xroniki qıcıqlanma səbəbindən qida borusunun aşağı şöbəsinin selikli qişasının dəyişdiyi…
İstiqamət: Qastroenterologiya
Suallar və cavablar
Xeyr, Barrett qida borusu yoluxucu xəstəlik deyil. O, mədə möhtəviyyatının qida borusuna uzun müddət geri atılması, yəni reflüks nəticəsində yaranır və insandan insana keçmir. Uzun müddətli reflüks əlamətləri olan yaxınlara isə həkimə müraciət etmək tövsiyə oluna bilər.
Bəli, Barrett qida borusu olan xəstələrə adətən müntəzəm endoskopik nəzarət tövsiyə olunur, çünki selikli qişadakı dəyişikliklər irəliləyə bilər. Nəzarətin tezliyi hüceyrə dəyişikliklərinin dərəcəsindən asılı olaraq həkim tərəfindən fərdi müəyyən edilir. Müntəzəm müşahidə dəyişiklikləri erkən mərhələdə aşkar etməyə imkan verir.
Xeyr, əksər xəstələrdə Barrett qida borusu turşuluğu azaldan dərmanlar, həyat tərzi dəyişiklikləri və nəzarət endoskopiyaları ilə idarə olunur. Endoskopik müalicə əsasən displaziya aşkarlandıqda, açıq əməliyyat isə nadir hallarda tətbiq edilir. Konkret taktika histoloji müayinənin nəticələrinə əsasən müəyyən edilir.
Əksər pasiyentlərdə xərçəng inkişaf etmir. Risk displaziyasız formada aşağıdır, displaziya, xüsusən yüksək dərəcəli displaziya olduqda isə artır. Müntəzəm endoskopiya xərçəngönü dəyişiklikləri vaxtında aşkar edib endoskopik yolla aradan qaldırmağa imkan verir.
Bunu yalnız həkimlə razılaşdırmaq lazımdır. Barrett qida borusunda dəyişmiş selikli qişa turşuya az həssas ola bilər, ona görə şikayətlərin olmaması reflüksün dayandığı demək deyil. Dərmanların müddətini və dozasını qastroenteroloq müəyyən edir.
Xüsusi pəhriz yoxdur, lakin reflüksü artıran qidaları – yağlı və qızardılmış yeməkləri, şokoladı, nanəni, qəhvəni, qazlı içkiləri, spirtli içkiləri, acı ədviyyatları – məhdudlaşdırmaq faydalıdır. Kiçik porsiyalarla yemək və yeməkdən sonra uzanmamaq da vacibdir. Hansı qidaların ürəkyanma yaratdığını müşahidə etmək fərdi pəhrizi seçməyə kömək edir.
Mövzu üzrə məqalələr
Ambulator cərrahiyyə
Hamı hələ bilmir ki, əvvəllər stasionarda uzun müddət qalmağı tələb edən bir çox əməliyyat bu gün bir gün…
İstiqamət: Ümumi cərrahiyyə
Uşaqda appendisit
Appendisitlə qarşılaşan istənilən cərrah təsdiq edər ki, hər bir konkret halda onun diaqnozunu qoymaq heç də asan vəzifə…
İstiqamət: Ümumi cərrahiyyə / Pediatriya
Qadınlarda appendisit: yerləşməsi, səbəbləri, əlamətləri, necə və harada ağrıyır
Qadınlarda appendisit — qarnın sağ aşağı hissəsindəki kiçik bağırsaq çıxıntısı olan appendiksin iltihabıdır. Appendiks mühüm funksiyalar yerinə yetirməsə…
İstiqamət: Ümumi cərrahiyyə
Hospitalizasiya - nə qədər davam edir, növləri və qaydaları
Hospitalizasiya — pasiyentin diaqnostika, terapiya və müşahidə üçün tibb müəssisəsinin stasionarında yerləşdirilməsidir. O, təcili və planlı olur. Növlərin…
İstiqamət: Terapiya / Ümumi cərrahiyyə
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
