Postmenopauza son menstruasiyadan sonra başlayan və qadının həyatının qalan hissəsini əhatə edən fizioloji dövrdür. Estrogen azalması sümük, ürək-damar və urogenital sağlamlığa təsir göstərə bilər.
Yayımlanma tarixi:
Xəstəlik haqqında
Postmenopauza qadın orqanizminin yaşa bağlı qocalmasını ifadə edir. Xəstələrin əksəriyyətində həyat keyfiyyəti pisləşir və sağlamlıq səviyyəsi aşağı düşür. Buna görə də menstruasiyanın dayanmasından sonra qadınlar müntəzəm monitorinqə ehtiyac duyur və zərurət olduqda korreksiyaedici terapiyanın, o cümlədən hormonal terapiyanın aparılmasını tələb edirlər.
Postmenopauzanın əlamətləri reproduktiv dövrdə yumurtalıqlarda sintez olunan və qadın orqanizminin əsas müdafiəçiləri rolunu oynayan estrogen hormonlarının çatışmazlığı ilə bağlıdır. Menstruasiyanın davamlı dayanmasından sonra böyrəküstü vəzin qişasında az miqdarda estrogenlər sintez olunur, lakin bu, sağlamlığı əvvəlki səviyyədə saxlamaq üçün kifayət etmir. Adətən menopauzal keçidin əvvəlində estrogen çatışmazlığının subyektiv simptomları (istilik dalğaları, isti hiss, tərləmə, iş qabiliyyətinin azalması, yaddaş və diqqətin pisləşməsi) meydana gəlir, sonra isə (postmenopauzanın bir neçə ilindən sonra) onlara hədəf orqanların zədələnmə əlamətləri qoşulur.
Normada qadınlarda postmenopauza 50 yaşdan sonra baş verir. Lakin aybaşının 40 yaşına qədər dayana biləcəyi vaxtından əvvəl ovarial çatışmazlığı olan xəstələr kateqoriyası var. Bu qadınlar estrogenlərin optimal konsentrasiyasından asılı olan sümük toxumasının, ürəyin, damarların və digər orqanların ikincili zədələnmə risklərini azaltmağa imkan verəcək əvəzedici hormon terapiyasının aparılmasına ehtiyac duyurlar.
Vaxtında baş vermiş menopauzanın müalicəsi xoşagəlməz simptomatikanın aradan qaldırılmasına, fəal həyat tərzinin saxlanmasına və orqanizmin ümumi sağlamlaşdırılmasına yönəlmişdir. Postmenopauzada qadınlar müntəzəm müşahidəyə, osteoporoz, genitourinar atrofiya və erkən diaqnostikada uğurla müalicə olunan digər ağırlaşmaların riskinin qiymətləndirilməsinə ehtiyac duyurlar.
Səbəbləri
Qadının yumurtalıqlarında sayı hələ dölyanı həyat mərhələsində formalaşan follikullar olur. Onların bir hissəsi pubertata (cinsi yetişkənliyə) qədər əks inkişafa məruz qalır. Qalan follikullar qadın orqanizmini estrogenlərlə təmin edir. Bu hormonlar follikulun qranuloza hüceyrələrində sintez olunur. Hər menstrual tsikllə follikulların sayı azalır. Onların populyasiyası tamamilə tükəndikdə yumurtalıqların işi dayanır ki, bu da menopauzanın başlanğıcını bildirir. Yumurtalıqların funksional fəallığına və follikulyar ehtiyatlarına təsir edən amillər bunlardır:
- genetik xüsusiyyətlər – bəzi genlər proqramlaşdırılmış hüceyrə ölümünü sürətləndirə bilər;
- virus infeksiyaları;
- kiçik çanaq orqanlarında cərrahi müdaxilələr;
- cinsiyyət orqanlarının iltihabi prosesləri;
- autoimmun xəstəliklər və s.
Bu amillər follikullara mənfi təsir göstərir və menopauzanın daha erkən başlamasına şərait yarada bilər.
Təsnifat
Yaş dövrünü nəzərə alaraq postmenopauza müxtəlif növlərdə olur:
- vaxtında baş verən, menstruasiya 45-55 yaşda dayandıqda;
- vaxtından əvvəl, aybaşı 40 yaşına qədər gəlməyi dayandırdıqda;
- erkən, yumurtalıqların davamlı söndürülməsi 40-44 yaşda baş verdikdə;
- gecikmiş, qadınlar 55 yaşdan sonra hələ də menstruasiya keçirdikdə (bu halda onkoloji risklər yüksəlir, ona görə də müvafiq skrininq tələb olunur).
Etioloji prinsipə görə postmenopauza 2 növ olur:
- özbaşına – yumurtalıqların işi hər hansı tibbi müdaxilə olmadan dayanır;
- iatrogen – yumurtalıqların «söndürülməsi» cərrahi müdaxilənin (qonadaların çıxarılması), şüa və ya kimyaterapiyanın aparılması ilə bağlıdır.
Klinik mənzərə
Qadında postmenopauza simptomları inkişaf edən estrogen çatışmazlığı ilə əlaqədardır. Yumurtalıqlar tədricən işdən «söndürülür». Menopauzanın başlanmasından bir neçə il əvvəl qeyri-müntəzəm menstrual tsikl qeyd olunur – aybaşı müxtəlif müddətli gecikmələrlə gələ bilər. Tez-tez bu dövrdə istilik dalğaları, isti hissi, artmış tərləmə, yuxu pozğunluqları və həyat tonusunun azalması meydana gəlir.
Aybaşının davamlı dayanmasından bir müddət sonra urogenital atrofiya (menopauzanın genitourinar sindromu) inkişaf edə bilər. Bu vəziyyət üçün aşağıdakı simptomlar xarakterikdir:
- cinsi əlaqə zamanı ağrılılıq;
- vagina və vulvada quruluq hissi;
- tezləşmiş sidik ifraz etmə istəyi;
- qasıqüstü nahiyədə diskomfort;
- şərti-patogen floranın aktivləşməsi ilə bağlı sidik-cinsiyyət traktının aşağı şöbəsinin tez-tez iltihabi prosesləri.
Postmenopauzanın ortamüddətli perspektivində artan estrogen çatışmazlığı aşağıdakı ağırlaşmalara gətirib çıxara bilər:
- osteoporoz – sümük toxumasının mineral sıxlığının azalması, başlanğıcda klinik təzahürlərə malik olmur, lakin sonradan prosesin proqressivləşməsi zamanı patoloji sınıqlarla müşayiət olunur (sümük hətta cüzi yüklənmə təsiri altında da sınır);
- ateroskleroz – arteriyaların daxili qişasında xolesterin ləkələrinin çökməsi (ləkə damarın lümenini özü örtə bilər və ya onun xoralaşması zamanı hər hansı orqana qan axını ilə düşüb onun zədələnməsinə səbəb ola biləcək trombalar əmələ gəlir).
Postmenopauzada ürək-damar və serebrovaskulyar risklər nəzərəçarpacaq dərəcədə yüksəlir, həmçinin qocalıq zəifhafizəliyi (demensiya) riski artır. Buna görə də qadınlar üçün ünvanlı profilaktika aparmaq, çəkiyə nəzarət etmək və piylənməyə yol verməmək, fəal həyat tərzi sürmək, qidalanmaya diqqət yetirmək və həkim tövsiyələrinə riayət etmək vacibdir. Ginekoloq bir çox xəstəliklərin inkişafının qarşısını almağa imkan verən «qadın terapevtinə» çevrilir.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Postmenopauzada olan xəstənin müayinə proqramına aşağıdakı testlər daxil ola bilər:
- uşaqlığın və yumurtalıqların ultrasəs skanlaşdırılması;
- PAP-test – onkoloji prosesi istisna etməyə yönəlmiş, uşaqlıq boynundan götürülmüş yaxmaların sitoloji tədqiqi;
- vaginal ifrazatın mikroskopiyası – infeksion iltihabı aşkar etmək üçün;
- ateroskleroz riskini qiymətləndirmək üçün qanın biokimyəvi analizi və lipidoqramma;
- densitometriya – sümüyün mineral sıxlığının ölçülməsi;
- süd vəzilərinin rentgenoloji müayinəsi olan mammoqrafiya.
Xəstə üçün diaqnostika proqramı fərdi tərtib olunur. Baza və tövsiyə olunan müayinələri əhatə edir.
Müalicə
Postmenopauzanın müalicəsi yalnız konservativ üsullarla aparılır. Terapiya qadının özünü hiss etməsinin yaxşılaşdırılmasına, ikincili xəstəliklərin profilaktikasına və həyat keyfiyyətinin yüksəldilməsinə yönəlmişdir.
Müvafiq göstərişlər olduqda menopauzal hormonoterapiya təyin edilir. Bu preparatlar qadın orqanizminə müsbət təsir göstərən təbii estrogenlərin kiçik dozalarını ehtiva edir. Estradiolun uşaqlığa bioloji təsirlərini tarazlaşdırmaq üçün terapiya eyni zamanda endometriumun artmasının qarşısını almağa kömək edən gestagenlərin qəbulunu da nəzərdə tutur. Əgər hər hansı səbəbdən, endometrioz istisna olmaqla, uşaqlıq çıxarılıbsa, gestagen mühafizəsi aparılmır – qadın yalnız təbii estrogenlər qəbul edir.
Menopauzal hormonoterapiya üçün dərman preparatları müxtəlif formalarda buraxılır:
- daxilə qəbul üçün tablet və kapsullar;
- dəriyə yapışdırılan plastırlar;
- dərmadan yaxşı sorulan krem.
Postmenopauzal pozğunluqların müalicəsi və profilaktikası üçün optimal preparatı seçməkdə ginekoloq kömək edəcək. Qeyd etmək lazımdır ki, göstərişlərə uyğun təyin edilmiş menopauzal hormonoterapiya osteoporoz, ürək-damar xəstəlikləri, şəkərli diabet və qocalıq demensiyası risklərini azaltmağa imkan verir. Bundan əlavə, təbii estrogenlər metabolizmi sürətləndirir, buna görə də postmenopauzada ehtimalı yüksələn piylənmənin qarşısını almağa kömək edir (menstruasiyanın kəsilməsindən sonra hər il ilkin çəkinin 3-5%-i qədər çəki artımı baş verir).
Genitourinar postmenopauzal sindrom mövcud olduqda (vaginada quruluq, qaşınma və ağrılar, ağrılı cinsi əlaqə, tez-tez sidik ifrazı və s.) vaginal supozitoriyalar və ya kremlə lokal estrogen terapiyası tövsiyə olunur. Bu dərman preparatları tətbiq olunduğu yerlərdə təsir göstərən və qan dövranına sorulmayan estriol əsasında hazırlanmışdır. Belə terapiya 2 mərhələdə aparılır – toplanma fazası və saxlama fazası.
Yalnız vazomotor simptomları olan qadınlara fitoterapiya tövsiyə edilə bilər.
Hər bir klinik vəziyyət fərdi yanaşma və ginekologiyanın son nailiyyətlərini nəzərə alan fərdiləşdirilmiş müalicə proqramının hazırlanmasını tələb edir.
Postmenopauzal pozğunluqların cərrahi müalicəsi aparılmır.
Reabilitasiya
Postmenopauza dövründə qadınlara aşağıdakı qaydalara riayət etmək tövsiyə olunur:
- orta dərəcəli fiziki aktivliyi qorumaq – həftədə ən azı 150 dəqiqə aerob yüklənmə (qaçış, aktiv gəzinti, velosiped gəzintiləri);
- mümkün olduqda işləməyə davam etmək, çünki peşə fəaliyyəti koqnitiv imkanları yaxşılaşdırır;
- balanslaşdırılmış qidalanmaq, lakin çəki artımının qarşısını almaq üçün gündəlik rasionu 150-200 kkal azaltmaq;
- rasionda təbii estrogenlər ehtiva edən soya məhsullarının payını artırmaq;
- zərərli vərdişlərdən imtina etmək;
- qəhvə istehlakını azaltmaq.
Profilaktika
Postmenopauzanın inkişafının qarşısını almaq mümkün deyil, çünki bu, qadın orqanizminin inkişafının qanunauyğun mərhələsidir. Ancaq aktiv uzunömürlülüyü təmin etmək üçün həyat tərzinə nəzarət etmək vacibdir.
Menopauzal hormon terapiyası qəbul edən xəstələr müntəzəm olaraq ginekoloqun nəzarətində olmalı və skrininq müayinələrindən keçməlidirlər. Zaman keçdikcə dozanın yenidən qiymətləndirilməsi və ya preparatın dəyişdirilməsi tələb oluna bilər.
Yadda saxla!
Menopauzal hormonoterapiya estrogen çatışmazlığı ilə bağlı ikincili ağırlaşmaların effektiv profilaktika üsuludur. Lakin maksimum terapevtik effektivliyə nail olmaq üçün müalicəyə mümkün qədər erkən başlamaq lazımdır. Bu, estradiol çatışmazlığı fonunda başlanan hədəf orqanların üzvi dəyişikliklərinin qarşısını almağa imkan verəcək. Tədqiqatlarda göstərilmişdir ki, menopauzanın başlanmasından 8 il sonra başlanan hormonoterapiya effektiv deyil. Beləliklə, postmenopauzal dövrün ilk 5-8 ili qadın orqanizmini möhkəmləndirmək və sağlamlaşdırmaq mümkün olan terapevtik imkanlar pəncərəsidir. Daha sonra bu «pəncərə» bağlanır və hüceyrələr estrogenlərə həssas olmaqdan çıxır.
Əlaqəli Xəstəliklər
- Yumurtalıqların vaxtından əvvəl çatışmazlığı
- Adneksit
- Amenoreya
- Anembrioniya
- Anovulyasiya
- Antifosfolipid sindromu
- Aqalaktiya
- Astenozoospermiya
- Azoospermiya
- Bakterial vaginoz (vajinanın disbakteriozu)
- Bartolin vəzinin kistası
- Bartolinit
- Cinsi və psixoseksual inkişafın ləngiməsi
- Cinsi yolla ötürülən infeksiyalar (CYÖİ)
- Çoxdöllü hamiləlik
Suallar və cavablar
Dəqiq diaqnostika və müalicə taktikası klinik əlamətlər, müayinə nəticələri və fərdi risklər nəzərə alınaraq profil həkim tərəfindən müəyyən edilir.
Mövzu üzrə məqalələr
Mioma aşkarlandı: əməliyyat mütləqdirmi?
Mioma diaqnozu hər zaman əməliyyat demək deyil. Qərar şikayətlərinizə, müayinə nəticələrinə və gələcək hamiləlik planınıza uyğun verilir.
İstiqamət: Ginekologiya
Həkim kolposkopiya təyin edib: sizi nə gözləyir?
Kolposkopiyaya yönləndirilmək xərçəng diaqnozu demək deyil. Müayinə uşaqlıq boynundakı dəyişiklikləri daha yaxından qiymətləndirməyə kömək edir.
İstiqamət: Ginekologiya / Diaqnostika / Onkoginekologiya
Hər ay təkrarlanan ağrı: nə vaxt müayinə lazımdır?
Aybaşı ağrısı geniş yayılsa da, güclü və həyatınızı məhdudlaşdıran ağrını araşdırmaq lazımdır. Ağrının necə dəyişdiyi müayinə üçün vacib…
İstiqamət: Ginekologiya
Aybaşı gecikir: səbəbi yalnız hamiləlikdirmi?
Aybaşının gecikməsi həmişə hamiləliklə bağlı olmur. İlk addım hamiləlik ehtimalını yoxlamaq, sonra gecikmənin təkrarlanmasını və yanaşı əlamətləri qiymətləndirməkdir.
İstiqamət: Ginekoloji endokrinologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
