Qırtlaq xərçəngi qırtlaq toxumalarından, ən çox yastı epiteldən inkişaf edən bədxassəli şişdir. Uzunmüddətli səs batıqlığı mühüm erkən əlamətlərdən biridir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Laringeal xərçəng
- larinks karsinoması
Xəstəlik haqqında
Yastı epitel hüceyrələrindən inkişaf edən qırtlaq karsinoması bir çox Qərb ölkələrində baş və boyun nahiyəsinin ən çox yayılmış bədxassəli törəməsi olaraq qalmaqdadır.
Qırtlaq xərçənginin simptomları əsasən şişin yerləşməsi və yayılma dərəcəsi ilə müəyyən edilir. Törəmə qırtlağın səs telləri üzərindəki yuxarı hissəsində yerləşdikdə udma zamanı ağrılı hisslər və yad cisim hissi müşahidə olunur. Qırtlağın tel hissəsinin zədələnməsinin erkən əlaməti səsin batmasıdır. Şiş qırtlağın altel hissəsində traxeobronxial ağaca yayılmaqla inkişaf etdikdə xəstələri tənəffüs çətinliyi və səsin batması narahat edir.
Qırtlaq xərçənginin diaqnostikası birbaşa və dolayı laringoskopiya və fibrolaringoskopiya ilə birlikdə klinik-anamnestik üsula əsaslanır. Patoloji prosesin lokalizasiyasını və yayılmasını müəyyən etmək üçün lazımi məlumatı şüa vizualizasiyası (rentgen-skanlama, KT, MRT) təmin edir. Yekun diaqnoz çıxarılmış bioptatın morfoloji tədqiqatı əsasında qoyulur.
Qırtlaq lokalizasiyalı bədxassəli proseslərin müalicəsində həm konservativ, həm də cərrahi üsullardan istifadə olunur. T1-2 mərhələli, bəzilərində isə hətta T3 mərhələli xəstələrin terapiyasında şüa və kimyaşüa müalicəsi, endolaringeal lazer cərrahiyyəsi, fotodinamik terapiya və funksiyanın qənaətlə saxlanmasına yönəlmiş açıq əməliyyatlar tətbiq olunur.
Səbəbləri
Əsas risk amilləri siqaret çəkmə və alkoqol qəbuludur. Bundan başqa, asbest təsiri, sənaye çirklənməsi, birinci dərəcəli qohumlarda qırtlaq xərçənginin olması və təzə meyvə və tərəvəzlərdə olan antioksidantların qeyri-kafi qəbulu etioloji rol oynayır.
Xəstələrin əksəriyyətinin yaşı 40-dan yuxarıdır, bu zaman kişilər qadınlara nisbətən daha çox xəstələnirlər.
Qırtlaq xərçənginin bilavasitə səbəbləri hüceyrələrdə mutasiyaların yaranması ilə bağlıdır, nəticədə onların nəzarətsiz çoxalması başlayır. Belə şəraitdə onlar diferensiasiya olunmağa macal tapmırlar ki, bu da bədxassəli proses üçün xarakterikdir.
Təsnifat
Orqanda şişin yerləşməsinə görə səs tellərinə münasibətdə 3 variant ayırd edilir. Ən çox qırtlağın üsttel hissəsi zədələnir – 50-70%, tel hissəsi 30-40% hallarda, altel hissəsi isə ən az – xəstələrin 3-5%-də zədələnir.
Histoloji əlamətə görə qırtlaq xərçənginin 2 növü var:
- Yastı hüceyrəli xərçəng – bu ən tez-tez rast gəlinən histoloji variantdır. Hallarin 95-98%-də diaqnoz qoyulur. Bu tip bədxassəli şiş buynuzlaşan və buynuzlaşmayan hüceyrələrdən ibarət ola bilər.
- Adenokistoz xərçəng. Vəzilərin çıxarıcı kanallarını döşəyən epitel toxumasının hüceyrələrindən əmələ gəlir. Adenokistoz xərçəng yavaş böyümə, hüceyrələrin sinir lifləri boyunca invaziyası və uzaq metastazlaşma (daha çox ağciyərlərə) ilə xarakterizə olunur. Bu bədxassəli törəmənin inkişaf səbəbləri genetik meyllilik, kanserogen amillər və fon proseslərdir.
Patoloji prosesin mərhələsi ilkin şişin (T) kəmiyyət və keyfiyyət xüsusiyyətləri, yaxın limfa düyünlərinin cəlb olunması (N) və metastazların olması (M) ilə müəyyən edilir.
Mərhələlər
Qırtlaq xərçənginin mərhələsi TNM sistemi üzrə müəyyən edilir. T kateqoriyası şişin qırtlağın neçə hissəsini tutduğunu, səs tellərinin hərəkətliliyini və qığırdağa keçib-keçmədiyini əks etdirir.
- 0 mərhələ — atipik hüceyrələr yalnız selikli qişanın səthi qatındadır.
- I mərhələ — şiş qırtlağın bir hissəsi ilə, məsələn, bir səs teli ilə məhdudlaşır, telin hərəkətliliyi normaldır. Şüa terapiyası və ya orqanqoruyucu endoskopik lazer əməliyyatı aparılır, səs adətən qorunur.
- II mərhələ — şiş qonşu hissəyə keçib və ya səs telinin hərəkətliliyi azalıb, limfa düyünləri təmizdir. Müalicə I mərhələyə yaxındır.
- III mərhələ — səs teli hərəkətsizdir və ya şiş qırtlaq daxilində dərin toxumalara keçib, yaxud bir limfa düyünü zədələnib. Qırtlağı qorumaq məqsədilə kimyəvi-şüa terapiyası və ya əməliyyat müzakirə olunur.
- IVA–IVB mərhələlər — şiş qalxanabənzər qığırdağı keçib qırtlaqdan kənara yayılıb və ya çoxlu limfa düyünləri zədələnib. Çox vaxt qırtlağın tam çıxarılması və sonrakı şüa terapiyası tələb olunur.
- IVC mərhələ — uzaq metastazlar var. Sistem dərman müalicəsi aparılır.
Mərhələni həkim müayinənin nəticələrinə əsasən müəyyən edir və bu, müalicənin seçiminə təsir göstərir.
Klinik mənzərə
Qırtlağı zədələyən bədxassəli şişin erkən simptomu səsin batmasıdır, bu zaman, bir qayda olaraq, metastazlaşma olmur. Digər tərəfdən, ilkin şiş üstqırtlaq boşluğunda yerləşdikdə o, klinik simptomlar meydana çıxana qədər əhəmiyyətli ölçülərə çata bilər və adətən bu lokalizasiyada kollektor limfa düyünlərinə metastazlar müşahidə olunur, buna görə də onlar daha çox gec mərhələlərdə rast gəlinir.
Simptomatika bədxassəli prosesin qırtlağın hansı hissəsində (səs tellərinə münasibətdə) inkişaf etməsindən asılıdır.
- Ən əlverişli proqnoz səs telləri nahiyəsindəki (tel şöbəsindəki) şişlərdə olur. Metastazlaşma ehtimalı – 5-10%. Lakin qalxanabənzər və üzükvari qığırdaqlar arasındakı limfa damarlarının prosesə cəlb olunması ilə ön komissuranın zədələnməsi zamanı metastazlaşma daha sürətli baş verir. Klinik simptomların, xüsusən səsin batmasının erkən meydana çıxması tel hissəsinin zədələnməsini daha erkən müddətlərdə aşkar etməyə imkan verir.
- Limfa damarlarının çoxluğu ilə əlaqədar olaraq üsttel (vestibulyar) şöbədə proses daha bədxassəli gedir. Bu zaman xəstəliyin ilkin mərhələləri simptomsuz keçir. Çox vaxt yalnız iri şiş formalaşdıqda boğulma, udma zamanı ağrı, qulaqların tıxanması hissi meydana çıxır.
- Altel boşluğunun xərçəngi gec aşkar edilir, çünki başlanğıc mərhələdə səs telləri patoloji prosesə cəlb olunmur. Həkimə müraciət üçün adətən şişin əhəmiyyətli ölçülərində meydana çıxan tənəffüs çətinliyi səbəb olur.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnostik proqram anamnez məlumatlarına, xəstənin müayinəsinə, boyunun palpasiyasına, fibrolaringotraxeo- və ezofaqoqastroskopiyaya, qırtlağın, traxeyanın, ağciyərlərin, qida borusunun kompüter-tomoqrafik skanlanmasına, boyun, qalxanabənzər vəzi, pre-, paratraxeal zonaların, qarın boşluğunun, kiçik çanağın ultrasəs müayinəsinə (USM), habelə ilkin prosesin və metastatik ocaqların morfoloji tədqiqatına əsaslanır. Bundan əlavə, göstərişlərə əsasən KT ilə birləşdirilmiş pozitron emissiya tomoqrafiyası (PET/KT) və skelet sümüklərinin ssintiqrafiyası yerinə yetirilir. Bu müayinələr şiş hüceyrələrinin uzaq yayılma zonalarını aşkar etməyə imkan verir.
Qırtlaq xərçənginin necə göründüyünə görə xəstəliyin 3 forması ayırd edilir:
- ekzofit formalar – şiş orqanın lümeninə doğru böyüyür
- endofit formalar – şiş orqanın divarını zədələyir, praktiki olaraq onun lümeninə çıxıntı vermir;
- qarışıq formalar – şiş həm lümenə doğru, həm də divar daxilinə böyüyür.
Müalicə
Qırtlaq xərçənginin əsas müalicə üsulları şüa və kimyəvi-şüa terapiyası, həmçinin cərrahi müdaxilədir. Müalicə proqramının seçimi bədxassəli prosesin yayılma dərəcəsindən asılıdır.
- Şüa terapiyası xəstəliyin birinci-ikinci mərhələdə aşkarlanması zamanı ən yüksək effektivliyə malikdir, cərrahi müdaxilədən qaçınmağa imkan verir.
- Kimyəvi-şüa müalicəsində müxtəlif sxemlərdən istifadə olunur. Lakin distant γ-terapiya kursunun keçirilməsi ilə birlikdə platin preparatlarına (sisplatin) üstünlük verilir.
Cərrahi müalicə
Klinik tövsiyələrə əsasən, qırtlaq xərçəngi zamanı əməliyyatların 2 əsas variantı mümkündür:
- Orqansaxlayıcı əməliyyatlar 2 istiqamətdə inkişaf edir: lazer və mikrocərrahi alətlərdən istifadə etməklə endolaringeal cərrahiyyə və açıq əməliyyatlar. Qırtlağın konservativ cərrahiyyəsi (endoskopik lazer və ya robot-assistə edilən cərrahiyyə, qismən laringektomiya) qırtlaq xərçənginin erkən mərhələli xəstələri üçün əla seçimdir, yaxşı onkoloji nəzarəti təmin edir və qırtlağın funksiyasını əhəmiyyətli dərəcədə pozmur.
- Laringektomiya (qırtlağın tam çıxarılması) əla lokal nəzarət təmin edir. Əməliyyat əhəmiyyətli funksional və psixoloji nəticələrlə bağlıdır. Əksər hallarda şüa və ya kimyaşüa terapiyası T3 kateqoriyalı şişi olan əksər xəstələr üçün seçim üsuludur. Qırtlağın çıxarılması qığırdaq toxumasının dağılması ilə müşayiət olunan yayılmış şişlərdə, habelə şüa terapiyasından və ya kimyaşüa müalicəsindən sonra şişin residivi zamanı aparılır.
Reabilitasiya
İstənilən həcmdə funksional cəhətdən qorunmuş əməliyyatlar həmişə səs funksiyasının pisləşməsi ilə müşayiət olunur və bütün xəstələr qırtlaq xərçəngindən sonra ixtisaslaşdırılmış reabilitasiyaya ehtiyac duyur. O, səsin gücləndirilməsinə və möhkəmləndirilməsinə yönəlmiş loqobərpa məşğələlərindən ibarətdir. Məşğələlərə erkən başlandıqda bərpanın effektivliyi daha yüksək olur, lakin şüa terapiyası aparıldıqda məşğələlərin başlanması daha gec dövrə keçirilir. Məşqlər qırtlağın xarici əzələlərinin aktivləşdirilməsinə, fonasion tənəffüsün təşkilinə, bir sıra ortofonik məşqlərə yönəlmişdir.
Qırtlağın tam çıxarılması əməliyyatlarından sonra səsin bərpası aşağıdakı üsullarla mümkündür: loqopedik üsullar, səsyaradıcı aparatlar və rekonstruktiv əməliyyatların aparılması. Traxeoezofagial şuntlama ilə laringektomiya həm yerli, həm də xarici səs protezlərindən istifadə etməklə yerinə yetirilir.
Profilaktika
Qırtlaq xərçənginin profilaktikası siqaret çəkməkdən imtina və həyat tərzinin dəyişdirilməsinə yönəlmişdir. İnsanda davamlı öskürək, səs yükündən sonra səsin pisləşməsi və səs tutqunluğu şəklində davamlı səs dəyişiklikləri olduqda, xüsusilə 50-59 yaş arası kişilərdə dərin müayinə tələb olunur. Siqaret çəkən xəstələrə ildə ən azı 1 dəfə onkoloji skrininq tövsiyə olunur.
Yadda saxla!
Qırtlaq səsəmələgəlmə, udma, tənəffüs yollarının qorunması və nəfəsalma kimi orqanizmin vacib funksiyalarında əsas rol oynayır. Onkoloji proses nəticəsində bu funksiyalardan hər hansı birinin pozulması xəstəyə ağır psixoemosional və fiziki əzab verə bilər. Buna görə də, şiş xəstəliyinin inkişafına nəzarətə nail olmaqdan başqa, müalicə proqramının əsas məqsədi funksional nəticələrin optimallaşdırılmasıdır. Həkimlər bu vəzifənin öhdəsindən xüsusilə qırtlaq xərçənginin erkən mərhələlərində uğurla gəlirlər, halbuki gec mərhələlərdə onkoloji prosesə eyni zamanda nəzarət etməklə funksiyaların qorunması çətin görünür.
Suallar və cavablar
Diaqnostika və müalicə taktikası şişin histoloji tipi, mərhələsi, molekulyar xüsusiyyətləri, yayılma dərəcəsi və pasiyentin ümumi vəziyyəti nəzərə alınaraq multidissiplinar komanda tərəfindən müəyyən edilir.
Mövzu üzrə məqalələr
Adenoidlər və onların böyüməsinin nəticələri
Adenoidlər – burun-udlağın tağında yerləşən və qoruyucu funksiya daşıyan limfoid toxumadır. Adenoidlərin (əsasən udlaq və damaq badamcıqlarının) həddindən…
İstiqamət: Otolarinqologiya
Süd vəzi onkomarkerləri: niyə “xərçəng yoxlaması” sayılmır?
CA 15-3 və CEA kimi qan göstəriciləri sağlam qadınlarda adi süd vəzi skrininqinin əvəzi deyil. Müalicə biomarkerləri və…
İstiqamət: Mammologiya / Onkologiya
Burun selikli qişasının anemizasiyası
Tələbat olan otorinolarinqoloji prosedurlardan biri burun selikli qişasının anemizasiyasıdır. Bu, burun boşluğunun selikli qişalarının səthinin vazokonstriktorların – qan…
İstiqamət: Otolarinqologiya
Qulağın iltihabı
İsti yay günlərində çoxumuz sərin suya girmək istəyirik. Və hərə bir yerə üz tutur: kimisi yaxınlıqdakı gölməçələrə, çaylara,…
İstiqamət: Otolarinqologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
