Sidik kisəsi xərçəngi sidik kisəsinin selikli qişasından inkişaf edən bədxassəli şişdir və ən çox urotelial karsinoma tipində olur. Ağrısız hematuriya tipik xəbərdaredici əlamətdir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Sidik qovuğu xərçəngi
- urotelial karsinoma
Xəstəlik haqqında
Sidik kisəsi xərçəngi kişilərdə aşkarlanma tezliyinə görə 7-ci, qadınlarda isə 17-ci yerdə qərarlaşır. Xəstəlik yavaş inkişaf edir və çox hallarda yaxşı proqnozla xarakterizə olunur. Sidik kisəsi şişlərinin skrininq diaqnostikasında sadə və əlçatan üsul kimi USM-ə xüsusi yer ayrılır. Ancaq diaqnozun son olaraq təsdiqlənməsi üçün biopsiya ilə sistoskopiyanın aparılması tələb olunur.
Müalicə yeni törəmənin cərrahi yolla çıxarılmasından ibarətdir, irəliləmiş hallarda isə sidik kisəsinin tam çıxarılması tələb oluna bilər. Residivin qarşısını almaq üçün kimyəvi və immunoterapiya, BSJ-vaksininin sidik kisəsinə yeridilməsi, şüa terapiyası və digər üsullardan istifadə oluna bilər.
Səbəbləri
Sidik kisəsində bədxassəli şiş riskini artıran amillər aşağıdakılar ola bilər:
- müəyyən onkogenlərin aktivliyi ilə əlaqəli ağırlaşmış irsiyyət;
- siqaret çəkmək – sidik kisəsi xərçənginin demək olar ki, hər ikinci halı bu amillə bağlıdır (tütün tüstüsündə sübut edilmiş kanserogenlər – aromatik aminlər və polisiklik aromatik karbohidrogenlər mövcuddur);
- boya-lak məhsulları istehsalı, neft məhsullarının emalı və metal istehsalı ilə məşğul olan müəssisələrdə işləmək;
- xlorlanmış su istifadəsi;
- ionlaşdırıcı radiasiyanın təsiri;
- şistosomoz (parazitar xəstəlik), xüsusilə təkrarlanan yoluxma halları;
- xroniki sistit və uretral kateterin sidik kisəsində uzun müddət qalması.
Təsnifat
Dünya təbabətində qəbul edilmiş TNM təsnifatı birincili şişin ölçülərini və invaziya dərəcəsini, limfatik sistemin regionar (ən yaxın) düyünlərinin vəziyyətini və uzaqda yerləşən metastatik ocaqların olub-olmamasını nəzərə alır. Bu 3 əlamətin hər birinə mənsubiyyətinə uyğun olaraq sidik kisəsində onkoloji prosesin 0-dan IV-ə qədər mərhələləri ayırd edilir:
- Birinci mərhələ – törəmə selikli qişanın altındakı birləşdirici toxuma qatına keçib, bu zaman əzələ qişası zədələnmir və limfa düyünlərinin iştirakı yoxdur, yəni şiş birincili ocağın hüdudlarından kənara yayılmağa macal tapmayıb (yalnız selikli qişanın səthində yerləşən şişlər sıfır mərhələyə aid edilir).
- İkinci mərhələ – şiş hüceyrələri kisənin əzələ qatına nüfuz edib, lakin hələ də limfa düyünlərinə və uzaq orqanlara yayılmayıb.
- Üçüncü mərhələ – şiş kisə divarından ətraf piy toxumasına və ya qonşu orqanlara (prostat, uşaqlıq, uşaqlıq yolu) yayılır, yaxud kiçik çanağın limfa düyünlərində metastazlar mövcuddur.
- Dördüncü mərhələ – şiş çanaq və ya qarın divarına keçir, yaxud birincili ocaqdan uzaqda yerləşən limfoid strukturlarda və ya digər orqanlarda (çox vaxt ağciyərlərdə) metastazlar mövcuddur.
Proqnozu müəyyən etmək üçün TNM mərhələ dərəcələndirməsindən başqa morfoloji təsnifat da əhəmiyyətlidir. Belə ki, bədxassəli hüceyrələrin diferensasiya dərəcəsinə görə yüksək, orta və aşağı diferensiasiyalı şişlər ayırd edilir. Hüceyrələr nə qədər yetkin (diferensiasiyalı) olarsa, şiş müalicəyə bir o qədər yaxşı cavab verir və xəstəliyin residiv riski bir o qədər az olur. Ən çox rast gəlinən histoloji növ uroteliyal (keçid hüceyrəli) karsinomadır – o, sidik kisəsinin daxili səthini örtən uroteliyal epitelin hüceyrələrindən inkişaf edir. Yastıhüceyrəli xərçəngə (çoxqatlı yastı epitel hüceyrələrindən inkişaf edir) və adenokarsinomaya (vəzili hüceyrələrdən əmələ gəlir) isə xeyli az rast gəlinir.
Görünüşünə görə törəmələr yastı ocaqlı (selikli qişa boyunca yayılır) və papilyar (kisənin lümeninə doğru çıxan törəmə şəklində) ola bilər.
Mərhələlər
Sidik kisəsi xərçənginin mərhələləri TNM sistemi üzrə müəyyən edilir. Müalicə baxımından ən vacib sual şişin kisənin əzələ qatına keçib-keçmədiyidir: əzələyə qədər olan şişlər «qeyri-invaziv», əzələyə keçənlər isə «əzələ-invaziv» xərçəng adlanır.
- 0 mərhələ — şiş yalnız selikli qişanın səthindədir: kisənin boşluğuna doğru böyüyən papilyar şiş (0a) və ya yastı in situ xərçəng (0is).
- I mərhələ — şiş selikli qişanın altındakı birləşdirici toxuma qatına keçib, lakin əzələyə çatmayıb.
- II mərhələ — şiş kisənin əzələ qatına nüfuz edib, limfa düyünləri zədələnməyib.
- III mərhələ — şiş kisə divarından ətraf piy toxumasına, prostata, uşaqlığa və ya uşaqlıq yoluna keçib, yaxud kiçik çanağın limfa düyünləri zədələnib.
- IV mərhələ — şiş çanaq və ya qarın divarına keçib, uzaq limfa düyünləri zədələnib, yaxud ağciyər, qaraciyər, sümüklərdə metastazlar var.
Mərhələni həkim sistoskopiya, transuretral rezeksiya zamanı götürülmüş toxumanın histoloji tədqiqi, KT və MRT nəticələrinə əsasən müəyyən edir. Mərhələ kisədaxili müalicə ilə kifayətlənməyin mümkün olub-olmadığını, yaxud sistektomiya, kimya- və şüa terapiyasının zəruriliyini müəyyən edir.
Klinik mənzərə
Qadınlarda və kişilərdə sidik kisəsi xərçənginin simptomları aşağıdakılar ola bilər:
- hematuriya (sidikdə qırmızı qan hüceyrələrinin olması) – bu ən tez-tez rast gəlinən klinik əlamətlərdən biridir;
- qasıqüstü nahiyədə ağrılı hislər;
- sidik ifrazının xarakterinin və ritminin dəyişməsi – tezləşmə, ağrılılıq, saxlanılmaz sidik hissləri.
Vesica urinae-nin bədxassəli şişinin olma ehtimalı standart medikamentoz terapiyaya zəif tabe olan residivləşən sistitlər zamanı artır.
Xəstəlik irəlilədikcə və yayıldıqca sidik kisəsi xərçənginin simptomlarına aşağıdakı təzahürlər əlavə olunur:
- belin proyeksiyasında ağrılı hislər – sidik axarı dəliklərinin bloklanması və böyrəkdən sidik axınının pozulması ilə bağlıdır;
- sümüklərdə ağrılı hislər – şiş hüceyrələrinin sümük toxumasına nüfuz etməsi ilə şərtlənir;
- zəiflik, cüzi işdən belə ifadəli yorulma, sürətlə inkişaf edən arıqlama, pis iştaha.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Sidik kisəsi xərçənginin obyektiv diaqnostikası ilk növbədə vizuallaşdırma üsullarını əhatə edir:
- ultrasəs skanlaması – adətən sidik sisteminin vəziyyətinin qiymətləndirilməsinin ilk üsuludur;
- venadaxili uroqrafiya – venaya kontrastın yeridilməsi, sonra isə sidik-ifrazat sisteminin müxtəlif hissələri (böyrəklər, sidik axarları, sidik kisəsi) səviyyəsində dolma defektlərini aşkar etməyə kömək edən bir sıra rentgen şəkillərinin çəkilməsi;
- kontrastlaşdırma ilə kompüter tomoqrafiyası – regionar limfa düyünlərinin vəziyyətini qiymətləndirməyə də imkan verən ən informativ diaqnostika üsulu;
- kiçik çanaq orqanlarının maqnit-rezonans tomoqrafiyası – yüksək informativliyə malik şüasız diaqnostika üsulu;
- pozitron-emissiya kompüter tomoqrafiyası, limfa düyünlərinin və digər orqanların şiş prosesi ilə zədələnməsi faktını dəqiq aşkar etməyə imkan verir.
Qeyd etmək lazımdır ki, vizuallaşdırma müayinə üsulları xəstəliyin ilkin mərhələsini (cancer in situ) aşkar etmək üçün uyğun deyil. Bəzi hallarda vəziyyəti düzəltməyə sidiyin sitoloji analizi kömək edə bilər – tökülmüş xərçəng hüceyrələrinin olmasını müəyyən edir, lakin əgər onlar şişlə sıx bağlıdırsa, üsul az informativdir.
Biopsiya ilə sistoskopiya «qızıl» standart kimi tanınır. Üsul böyütmə altında sidik kisəsinin selikli qişasının vəziyyətini öyrənməyə və histoloji tədqiqat üçün ən çox dəyişikliyə uğramış toxuma nümunəsini götürməyə imkan verir. Morfoloqun rəyi diaqnozu istisna etməyə/təsdiqləməyə imkan verir.
Bəzi hallarda kompleks müayinə çərçivəsində onkomarkerlərə UBC/BTA analizləri faydalı ola bilər. Bununla belə, bu cür diaqnostikanın mənfi nəticəsi sidik kisəsi şişini birmənalı şəkildə istisna etməyə imkan vermir.
Müalicə
Sidik kisəsinin bədxassəli epitel şişlərinin müalicə proqramının əsasını şiş kütləsini çıxarmağa imkan verən cərrahi müdaxilə təşkil edir. Prosesin mərhələsi və yayılma dərəcəsi nəzərə alınmaqla kompleks terapiya çərçivəsində kimyaterapiya (o cümlədən sidik kisəsi daxili), şüalanma və digər üsullar aparıla bilər.
Konservativ müalicə variantları bunlardır:
- BCG vaksininin kurs şəklində tətbiqi – orqanın boşluğuna instilyasiyalar aparılır (6 həftəlik empirik sxem);
- kimyaterapevtik preparatların venadaxili və ya oral yolla sistemli qəbulu;
- immunoterapiya – immun preparatlar şiş hüceyrələrini məhv etməyə imkan verir;
- lokal kimyaterapiya – adətən uroteliial bədxassəli mikroocaqlara təsir etmək üçün sidik kisəsinin transuretral rezeksiyasından sonra aparılır (bu gələcəkdə residiv risklərini azaltmağa kömək edir);
- şüa terapiyası – şişlərin bəzi histoloji növlərində və ya divarların total zədələnməsində tövsiyə olunur (əməliyyatın əks göstəriş olduğu xəstənin ümumi ağır vəziyyətində müstəqil müalicə variantı kimi tətbiq edilir);
- fotodinamik terapiya – əvvəlcə venadaxili fotohəssaslaşdırıcı yeridilir, sonra isə lazer vasitəsilə sidik kisəsinin selikli qişasının işlənməsi aparılır.
Konservativ terapiya çox vaxt cərrahi müdaxiləyə əlavə kimi istifadə olunur. Lakin seçilmiş xəstələrdə şişin transuretral rezeksiyasından sonra sidik kisəsini qoruyan kombinə olunmuş kimya-şüa terapiyası radikal müalicənin müstəqil variantı ola bilər.
Bədxassəli prosesin ilkin mərhələlərində şişin transuretral rezeksiya çərçivəsində çıxarılması mümkündür. Yalnız törəmə deyil, həm də sidik kisəsinin bitişik divarı çıxarılır. Bu, obyektiv histoloji diaqnostika aparmağa və xərçəngin invaziya dərəcəsini müəyyən etməyə imkan verir ki, bu da patoloji prosesin əməliyyatdan sonrakı mərhələləşdirilməsi və sonrakı müalicə proqramının müəyyən edilməsi üçün vacibdir.
Yüksək onkoloji risk qrupundan olan xəstələrə və ya böyük şişlərdə cərrahi müalicənin birinci sırası kimi ən çox sistektomiya – sidik kisəsinin qismən və ya tam çıxarılması göstərişdir. Radikal əməliyyat məsələsi həkim konsiliumunda həll olunur. Cərrahi müdaxilə zamanı PET-KT məlumatlarına görə bədxassəli prosesdən zədələnmiş limfa düyünlərinin çıxarılması mütləq aparılır (əməliyyatın bu mərhələsi çanaq limfodisseksiyası adlanır).
Reabilitasiya
Transuretral rezeksiyadan (TUR) sonra bir neçə gün ərzində sidiyin xaricə çıxarılması uretral kateter vasitəsilə həyata keçirilir. Bu müddətdə sidik kisəsinin yuyulmasını təmin etmək və əməliyyat yarasının sağalmasını sürətləndirmək üçün içilən mayenin həcmini artırmaq tövsiyə olunur.
Əgər şişlə mübarizə üçün sistektomiya aparılıbsa, müalicənin ikinci mərhələsində sidiyin xaric edilməsi üsulları ilə bağlı məsələ həll edilir. Bu, stomaların formalaşdırılması ilə xarici axıntı, sidik üçün süni rezervuar yaradılması və ya bağırsağa yönləndirmə ola bilər. Optimal üsul pasiyentin yaşı və aktivliyi nəzərə alınmaqla seçilir.
Profilaktika
Effektiv birincili profilaktika üsulları mövcud deyil. Risk qrupuna aid pasiyentlərə skrininq müayinələrinin aparılması üçün uroloqa müraciət etmək tövsiyə olunur.
Sidik kisəsi xərçənginin radikal müalicəsindən sonra pasiyentlər də mütəxəssisin nəzarəti altında qalmalı və müntəzəm olaraq diaqnostikadan keçməlidirlər. Bu, mümkün residivlərin erkən aşkarlanmasına və sonrakı korreksiyaya yönəlmişdir. Dinamik müşahidə proqramına sistoskopik müayinə, sidiyin mikroskopiyası, kiçik çanaq və qarın boşluğunun ultrasəs skanlaşdırılması, mümkün metastazların aşkarlanması üçün kompüter tomoqrafiyası, kiçik çanağın maqnit-rezonans tomoqrafiyası daxil ola bilər.
Yadda saxla!
Sidik kisəsi xərçənginin ilkin əlamətləri həm kişilərdə, həm də qadınlarda, bir qayda olaraq, az spesifikdir. Ancaq risk amilləri olduqda («Səbəblər» bölməsində göstərilib) ildə 1 dəfə profilaktik müayinə üçün uroloqa müraciət etmək tövsiyə olunur. Mütəxəssis sidik kisəsinin vəziyyətini qiymətləndirməyə və fərdi profilaktika tədbirlərini hazırlamağa imkan verən lazımi skrininq diaqnostikasını aparacaq.
Suallar və cavablar
Diaqnostika və müalicə taktikası şişin histoloji tipi, mərhələsi, molekulyar xüsusiyyətləri, yayılma dərəcəsi və pasiyentin ümumi vəziyyəti nəzərə alınaraq multidissiplinar komanda tərəfindən müəyyən edilir.
Mövzu üzrə məqalələr
Sidik qaçırma gündəlik həyatınıza mane olur?
Öskürəndə və ya qəfil sidiyə getmək ehtiyacı yarananda sidik qaçırma fərqli mexanizmlərlə əlaqəli ola bilər. Düzgün tipin müəyyənləşdirilməsi…
İstiqamət: Urologiya / Ginekologiya
MAR-testi: nəticə təkbaşına sonsuzluğu izah edirmi?
MAR-testi spermatozoidlərlə əlaqəli anticisimləri qiymətləndirə bilər. Lakin o, hər cütlük üçün ilkin müayinə deyil və təkbaşına reproduktiv diaqnoz…
İstiqamət: Reproduktologiya / Andrologiya
Xayadan nümunə götürülməsi: biopsiya ilə sperm axtarışı eynidirmi?
Xaya biopsiyası diaqnostik toxuma qiymətləndirilməsi və ya reproduktiv prosedurla əlaqəli ola bilər. Müdaxilənin məqsədi əvvəlcədən dəqiq izah edilməlidir.
İstiqamət: Andrologiya / Reproduktologiya
Süd vəzi onkomarkerləri: niyə “xərçəng yoxlaması” sayılmır?
CA 15-3 və CEA kimi qan göstəriciləri sağlam qadınlarda adi süd vəzi skrininqinin əvəzi deyil. Müalicə biomarkerləri və…
İstiqamət: Mammologiya / Onkologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
