Tiroidit qalxanabənzər vəzin müxtəlif səbəblərlə yaranan iltihabi xəstəliklər qrupudur. Autoimmun, yarımkəskin, ağrısız və digər formaları mövcuddur.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Tireoidit
- qalxanabənzər vəzin iltihabı
- thyroiditis
Xəstəlik haqqında
Tireoidit təxirəsalınmaz müalicə tələb edən qalxanabənzər vəzin funksiyasının ciddi pozulmasıdır. Xəstəlik əlamətlərinin müxtəlifliyi ilə seçilir. Bu, daimi zəiflik və yuxululuq hissi, yaxud boyun nahiyəsində kəskin ağrı və bədən temperaturunun yüksəlməsi ola bilər. Gedişindəki fərqlər bir neçə patologiya növünü əhatə edən tireoiditin təsnifatı ilə izah olunur. Xəstəliyin xüsusiyyəti həm də ondan ibarətdir ki, o, tez-tez artıq hormon səviyyəsi ilə şərtlənən simptomlarla başlayır, lakin iltihab yatırıldıqdan sonra hipotireoz dövrü başlayır. Müvafiq olaraq, tireoiditin əlamətləri kökündən fərqlənəcək.
Səbəbləri
Kəskin formalar boğazın və ya ağciyərlərin iltihabından sonra inkişaf edir, infeksiya qana qarışaraq vəziyə düşür. Aseptik iltihab travmalardan və ya radiasiya zədələnməsindən sonra inkişaf edir.
Yarımkəskin tireoidit əsasən aktiv yaşlı qadınlarda (30-50 yaş) qripdən, adenovirus infeksiyasından, qızılcadan bir neçə həftə sonra, burun və udlağın xroniki xəstəlikləri zamanı inkişaf edir. Xəstəliyin gedişi əlverişlidir, əksər hallarda tam sağalma ilə nəticələnir.
Xroniki tireoiditdən daha çox vəzi əməliyyatlarından sonra, şəkərli diabeti, allergiyası, irsi meylliliyi olan 50 yaşdan yuxarı qadınlar əziyyət çəkir.
Təsnifat
Təsnifatın əsasında iltihabi prosesin xarakteri durur, bu əlamətə görə kəskin, yarımkəskin və xroniki formalar ayırd edilir. Xəstəliyin nə qədər mürəkkəb olduğunu aydın göstərmək üçün əsas formaların müxtəlifliyi aşağıda göstərilib. Yalnız ixtisaslı həkim differensial diaqnostika apara, obyektiv diaqnoz qoya və ona uyğun müalicə təyin edə bilər.
Kəskin tireoidit ocaqlı (bir payı zədələyir) və diffuz – bütün vəzi tamamilə zədələnir – olur. Həmçinin bakterial invaziyanın aktivliyindən asılı olaraq iltihab irinli və patogen mikrobların iştirakı olmadan gedən aseptik ola bilər.
Yarımkəskin qranulomatoz tireoidit (de Kerven tireoiditi) adətən virus infeksiyasından sonra inkişaf edir. Bu forma yarımkəskin adlandırılır, çünki klinik təzahürlər kəskin tireoidit zamanı olduğundan daha uzun müddət saxlanılır və intensivliyinə görə xroniki formanın təzahürlərini üstələyir.
Əsas morfoloji əlamət qranulomaların formalaşmasıdır. Virusun təsiri altında qalxanabənzər vəzinin hüceyrələrində (tireositlərdə) atipik quruluşlu zülalların istehsalı başlayır. İmmun sistem belə zülalları yad kimi tanıyır və onları məhv etməyə çalışır ki, bu da uzunmüddətli inadcıl iltihabın başlanğıcını qoyur. Zədələnmiş hüceyrələrdə makrofaqlar toplanır ki, bu da nəhəng hüceyrəli qranulomaların formalaşmasına gətirib çıxarır.
Xroniki tireoiditin ən çox rast gəlinən forması autoimmun tireoiditdir (Haşimoto tireoiditi). Nadir hallarda vərəm, sifilis və göbələk infeksiyaları zamanı spesifik xroniki tireoidit, həmçinin Ridel zobu (birləşdirici toxumanın çoxalması) inkişaf edir.
İstənilən tireoidit qalxanabənzər vəzi hormonlarının istehsalının pozulması ilə müşayiət olunur. Erkən mərhələlərdə hormonların sintezi adətən yüksəlmiş olur (hipertireoz), yarımkəskin və xroniki proseslərdə isə xəstəliyin başlanğıcından bir neçə il sonra tükənmə mərhələsi başlayır və hipotireoz (vəzinin funksional aktivliyinin azalması) inkişaf edir.
Klinik mənzərə
Tireoiditin bütün formaları müxtəlif şəkildə təzahür edir.
İrinləmə ilə gedən kəskin tireoidit istənilən digər irinli proses kimi gedir – hərarət yüksəlməsi, boyunun ön səthində çənələrə, qulaqlara, dilə, ənsəyə yayılan kəskin ağrı, üşütmə və kəskin zəiflik ilə. Halsızlıq, oynaqlarda və əzələlərdə sızıltı, tərləmə və zəiflik şəklində güclü intoksikasiya xarakterikdir, bunlar sürətlənmiş ürək döyüntüsü ilə müşayiət olunur.
Əl ilə yoxlanıldıqda vəzi böyümüş, sıx olur, üzərindəki dəri isti və ağrılıdır. Toxumalar irinlə əridiyi halda, vəzinin bir hissəsi əl ilə toxunduqda jeleyə bənzəyir.
İrinləməsiz kəskin forma bir qədər daha yüngül gedir. Hormonların sintezi cüzi şəkildə pozulur.
Yarımkəskin forma tədricən başlayır, simptomlar yavaş-yavaş artır. Temperatur 38°C-dən çox olmayaraq yüksəlir, ağrılar daha zəifdir. Başı çevirmək çətindir, bərk qidanı çeynəmək ağrılıdır. Əl ilə yoxlanıldıqda vəzi orta dərəcədə ağrılıdır, limfa düyünlərinin böyüməsi yoxdur.
İlkin mərhələdə həmişə tireotoksikoz təzahürləri olur (ürək döyüntüsü, tərləmə, yuxusuzluq, zəiflik), 1-2 ay sonra isə hipotireoz formalaşır (zəiflik, yuxululuq, üşümə, nitqin ləngiməsi). Sağalmadan sonra hormonların səviyyəsi normaya qayıdır (evtireoz).
Xroniki tireoidit uzun müddət heç bir şəkildə özünü büruzə vermir, sonra isə udmaq mümkün olmayan «kəsək» hissi yaranır. Vəzinin ölçüləri əhəmiyyətli dərəcədə böyüdükdə səsin batması, udma və nəfəs alma çətinlikləri meydana çıxır. Hormonların konsentrasiyası azalır, boyun damarları sıxılır və bununla bağlı sindromlar – qulaqlarda küy, görmənin zəifləməsi meydana çıxır.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnostik axtarış müayinə və klinik mənzərənin təfərrüatlarının aydınlaşdırılması ilə başlayır. Xəstəliyin formasını və ağırlıq dərəcəsini dəqiqləşdirmək üçün aşağıdakı diaqnostik tədqiqatlar aparılır:
- iltihab əlamətlərinin aşkarlandığı ətraflı qan analizi;
- qan analizi qalxanabənzər vəzi hormonlarına – hormonların sintezinin artmasını və ya azalmasını aşkarlayır;
- vəzinin USM-i – ölçü, düyünlər, irinləmə sahələri, fibroz (birləşdirici toxumanın çoxalması) müəyyən edilir;
- hormonal aktiv və qeyri-aktiv düyünləri aşkarlamaq üçün vəzinin radioaktiv yodu toplamaq qabiliyyətinin tədqiqi (sintiqrafiya).
Müalicə
Müalicə əsasən konservativdir, cərrahi yolla yalnız ağır formalar müalicə olunur. Kəskin və yarımkəskin formalar vaxtında müalicə şərti ilə tam sağalma ilə nəticələnir. Əgər irinli proses vəzinin çox miqdarda toxumasını əritmişsə, davamlı hipotireoz formalaşa bilər.
Yüngül formalar dərman vasitəsilə müalicə olunur, qeyri-steroid iltihab əleyhinə vasitələr təyin edilir, ağır hallarda isə qlükokortikoid hormonların az dozaları.
Yarımkəskin formada müalicənin məqsədi iltihabı və ağrını aradan qaldırmaqdır. Autoimmun (Haşimoto) tireoiditdə autoimmun prosesi yatıran müalicə yoxdur; hipotireoz inkişaf etdikdə qalxanabənzər vəzinin sintetik hormonları ilə əvəzedici terapiya aparılır.
Cərrahi müalicə
İrinli formalar cərrahiyyə şöbəsində müalicə olunur. İnfuzion detoksikasiya, antibakterial müalicə aparılır. Əgər irinlik yenə də formalaşıbsa, o açılır və sonra irinli yara kimi müalicə olunur.
Vəzin bir hissəsinin cərrahi çıxarılması onun fibrozunda, əgər böyümüş birləşdirici toxuma damarları sıxırsa, udmağa və ya nəfəs almağa mane olursa, istifadə olunur.
Reabilitasiya
Operativ müalicə üsullarının seçilməsi halında reabilitasiya dövrünə mühüm əhəmiyyət verilir. İlk növbədə, bu tikişlərin müntəzəm sarğısı, tireoiditin simptomlarını aradan qaldırmaq üçün təyin edilmiş preparatların qəbulu, həmçinin tam bərpaya qədər orqanizmə ümumi yükün azaldılmasıdır. Əməliyyatdan sonra həkimə müraciət etmək və residivin qarşısını almağa yönəlmiş terapiya seçmək son dərəcə vacibdir.
Profilaktika
Xəstəliyin profilaktikası virus və bakterial infeksiyaların vaxtında müalicəsinə, həmçinin ümumi immunitetin artırılmasına əsaslanır. İnsanda nə qədər çox xroniki ocaq (tonzillit, furunkulyoz, qaymorit və s.) varsa, tireoidit və onun nəticələrinin riski bir o qədər yüksəkdir. Patologiyanın yarımkəskin forması olduqda, hormonların dozasına və həkimin göstərişlərinə dəqiq riayət etməyi əhatə edən ikincili profilaktika vacibdir.
Yadda saxla!
Xəstəlik kifayət qədər tez-tez rast gəlinir; ən geniş yayılmış forma autoimmun tireoiditdir (Haşimoto tireoiditi), bakterial (irinli) tireoidit isə nadirdir. Problem ondadır ki, vaxtında başlanmış müalicə zamanı belə patologiya tez-tez hormonal terapiya tələb edən xroniki hipotireoz formasına gətirib çıxarır. Tireoiditin müalicəsi nə qədər gec başlanılarsa, orqanın quruluşundakı dəyişikliklər bir o qədər ifadəli olacaq. Buna görə də iltihab şübhəsi yarandığı ilk andan dərhal həkimlərə müraciət etmək və onların göstərişlərinə dəqiq riayət etmək son dərəcə vacibdir. Bu halda tireoiditin ağırlaşmalarından – tireotoksikoz, mikseldemadan və s. yayınmaq mümkün olacaq.
Əlaqəli Xəstəliklər
- 1-ci tip şəkərli diabet
- 2-ci tip şəkərli diabet
- Addison xəstəliyi
- Adrenogenital sindrom (anadangəlmə böyrəküstü vəz hiperplaziyası)
- Akromegaliya
- Amenoreya
- Autoimmun tireoidit
- Avtoimmun xəstəliklər
- Böyrəküstü vəzi xərçəngi
- Böyrəküstü vəzin çatışmazlığı
- Böyümə hormonu çatışmazlığı
- D vitamini çatışmazlığı
- Diabetik ayaq
- Diabetik ketoasidoz
- Diabetik nefropatiya
Suallar və cavablar
Diaqnostika və müalicə taktikası klinik əlamətlər, müayinə nəticələri, xəstəliyin səbəbi və pasiyentin fərdi xüsusiyyətləri nəzərə alınaraq profil mütəxəssis tərəfindən müəyyən edilir.
Mövzu üzrə məqalələr
Polikistik yumurtalıq sindromu: aybaşıdan hamiləlik planına qədər
PCOS adı ilə tanınan sindrom yalnız yumurtalıqlarla bağlı deyil. Aybaşı, dəri əlamətləri, maddələr mübadiləsi və hamiləlik planı birlikdə…
İstiqamət: Ginekoloji endokrinologiya / Endokrinologiya / Reproduktologiya
Hamiləlikdə şəkər yükləmə testi: necə hazırlaşmalı?
Qlükoza tolerantlıq testi hamiləlikdə şəkər mübadiləsini qiymətləndirmək üçün istifadə olunur. Hazırlıq, məhlul və qan götürmə vaxtı protokola görə…
İstiqamət: Ginekologiya / Endokrinologiya
Qalxanabənzər vəz və hamiləlik: TSH nəticəsini necə qiymətləndirməli?
Qalxanabənzər vəzin hormonları ana və dölün sağlamlığı üçün əhəmiyyətlidir. Hamiləlikdə hormonal dəyişikliklər analizlərə təsir etdiyindən TSH və sərbəst…
İstiqamət: Endokrinologiya / Ginekologiya
Bariatriya və arıqlamaq üçün müasir preparatlar
Piylənmə bütün dünyanın probleminə çevrilmişdir. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatlarına görə, bir milyarddan çox insanın artıq çəkisi var və…
İstiqamət: Bariatrik cərrahiyyə / Endokrinologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
