Disfagiya — normal udma aktının pozulmasını bildirən tibbi termindir; bu zaman insanda qidanın və ya mayenin ağız boşluğundan qida borusuna və daha sonra mədəyə keçməsində çətinlik yaranır.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Udma çətinliyi
Tarixi məlumatlar
Udma pozğunluqları hələ antik həkimlərin əsərlərində təsvir olunmuşdur. Hippokrat baş və boyun xəstəliklərindən sonra xəstələrin qidanı normal uda bilmədiyi halları qeyd edirdi. Lakin uzun müddət disfagiya yalnız digər xəstəliklərin ikinci dərəcəli təzahürü kimi nəzərdən keçirilmiş, müstəqil klinik əhəmiyyəti olmamışdır.
XVII–XVIII əsrlərdə anatomiya və fiziologiyanın inkişafı ilə udma prosesinin mürəkkəb, koordinasiyalı bir akt olduğu aydın oldu; bu prosesdə ağız, udlaq, qida borusu əzələləri və mərkəzi sinir sistemi iştirak edir. XIX əsrdə laringoskopiyanın və rentgenoloji diaqnostika metodlarının tətbiqindən sonra həkimlər qida bolusunun keçişinin məhz necə pozulduğunu müşahidə etmək imkanı əldə etdilər. Bu, disfagiya sindromunun anlaşılmasında dönüş nöqtəsi oldu.
XX əsrdə nevrologiya və qastroenterologiyanın inkişafı ilə udma pozğunluğunun müxtəlif formaları ayrıldı, onların səbəbləri müəyyən edildi və ilk təsnifatlar irəli sürüldü. Müasir klinik tövsiyələr disfagiyanı otorinolarinqologiya, nevrologiya, onkologiya və qastroenterologiyanın kəsişməsində yerləşən multidissiplinar problem kimi nəzərdən keçirir. Bu gün disfagiya mexanizmlərinin öyrənilməsi, xüsusilə əhalinin qocalması və insultlardan və əməliyyatlardan sonra pasiyentlərin sayının artması kontekstində, fəal şəkildə davam etdirilir.
Səbəbləri
Disfagiya udmanı təmin edən orqanların uzlaşmış fəaliyyətini pozan proseslərin əksi kimi formalaşır. Bəzən belə dəyişikliklər qısamüddətli xarakter daşıyır, lakin çox vaxt çətin udma məqsədyönlü müalicə tələb edən ciddi xəstəliyin ilk siqnalı olur.
Disfagiyanın inkişafının ən çox rast gəlinən səbəbləri:
- Nevroloji xəstəliklər: insult, Parkinson xəstəliyi, dağınıq skleroz, amiotrofik lateral skleroz.
- Qida borusunun daralması: peptik striktura, udlağın və qida borusunun şişləri.
- Qastroezofageal reflyuks xəstəliyi və ezofagit, o cümlədən eozinofil ezofagit.
- Qida borusunun motorikasının pozulmaları: axalaziya, distal ezofagospazm.
- Sinir-əzələ və əzələ xəstəlikləri: miasteniya, miozitlər.
- Qida borusunun xaricdən sıxılması: böyümüş qalxanabənzər vəz (ur), şişlər, böyümüş limfa düyünləri.
Disfagiyanın inkişaf mexanizmi əzələlər ilə sinir tənzimi arasında uzlaşmanın itirilməsi ilə bağlıdır. Normalda udma çoxmərhələli bir prosesdir, burada hər struktur ciddi müəyyən edilmiş anda işə qoşulur. Qida əvvəlcə ağız boşluğunda işlənir, sonra udlaq vasitəsilə qida borusuna yönəldilir, bundan sonra dalğavari yığılmalar onu mədəyə doğru irəlilədər. Bu səviyyələrdən hər hansı birində pozuntu bütün sistemin işində nasazlığa gətirib çıxarır.
Fiziki maneə olduqda qida daralmış sahə ilə rastlaşır və sərbəst şəkildə irəliləyə bilmir. Əgər səbəb sinir nəzarətinin pozulmasındadırsa, əzələ yığılmaları xaotik və ya zəif olur. Nəticədə qida bolusu ləngiyir, yad cisim hissi yaranır, bəzi hallarda isə möhtəviyyatın geri hərəkəti meydana çıxır. Səbəblərin müxtəlifliyinə baxmayaraq, disfagiyanın nəticəsi həmişə eynidir — qidanın keçməsinin təbii yolu pozulur.
İnkişaf mexanizmi
Disfagiyanın gedişi böyük ölçüdə onun səbəbindən asılıdır. Funksional formalarda vəziyyət sabit qala bilər və ya provokasiyaedici amillər aradan qaldırıldıqda hətta qismən geriləyə bilər. Lakin orqanik xəstəliklərdə müalicə olmadan udma pozğunluğu adətən proqressivləşir.
Əvvəlcə çətinliklər bərk qidanın qəbulu zamanı yaranır, sonra — yarım maye və maye qida zamanı. Tədricən udma prosesi getdikcə daha da çətinləşir ki, bu da bədən kütləsinin azalmasına və ümumi vəziyyətin pisləşməsinə gətirib çıxarır. Öz-özünə sağalma çox nadir hallarda və yalnız müvəqqəti funksional disfagiya zamanı mümkündür. Əksər hallarda disfagiya tibbi müdaxilə və müşahidə tələb edir, çünki proqressivləşmə ağır ağırlaşmalara səbəb ola bilər.
Təsnifat
Disfagiyanın təzahürləri birbaşa olaraq udma prosesinin hansı mərhələdə pozulmasından və hansı mexanizmlərin prosesə cəlb olunmasından asılıdır. Həkim təcrübəsi göstərir ki, qidanın keçməsində çətinlik həm ağız və udlaq səviyyəsində, həm də qida borusu boyunca irəliləmə zamanı formalaşa bilər, bəzən isə görünən anatomik dəyişikliklərlə müşayiət olunmur. Buna görə də bu vəziyyətin bir neçə klinik variantı fərqləndirilir.
Disfagiyanın əsas növləri:
- Qida yolunun fiziki daralması ilə əlaqədar mexaniki variant;
- Udmanın ilkin mərhələsinin pozulması ilə bağlı orofaringeal forma;
- Struktur maneələrin aşkar edilmədiyi funksional forma;
- Dəmir çatışmazlığı fonunda inkişaf edən sideropenik disfagiya;
- Udma aktının sinir tənzimlənməsinin pozulması ilə əlaqədar neyrogen forma;
- Maye udulduqda çətinliklərin artdığı paradoksal disfagiya.
Belə fərqləndirmə yalnız udma çətinliyinin mahiyyətini daha dəqiq anlamağa deyil, həm də ən əsaslandırılmış diaqnostik yolu və sonrakı müalicə strategiyasını seçməyə imkan verir.
Klinik mənzərə
Disfagiyanın klinik mənzərəsi müxtəlif insanlarda nadir hallarda eyni olur. Bəzi pasiyentlərdə çətinliklər yalnız bərk qida — ət parçaları, çörək, quru məhsullar qəbul edilərkən yaranır. Digər insanlarda isə çətinlik hətta su və ya digər mayeləri udarkən də meydana çıxır. Çox vaxt pozuntu tədricən inkişaf edir: insan yeni hisslərə yavaş-yavaş uyğunlaşır, qidalanma vərdişlərini dəyişir və həkimə müraciəti təxirə salır. Məhz buna görə ilkin siqnallar diqqətdən kənarda qalır.
Disfagiyanın ən xarakterik təzahürlərinə aşağıdakılar daxildir:
- Qidanın sanki boğazda qaldığı və ya döş sümüyü arxasında «dayandığı» hissi;
- Əvvəlcə bərk məhsulların, daha sonra isə maye qidanın udulmasında artan çətinlik;
- Udma aktını həyata keçirməyə cəhd zamanı yad törəmə və ya sıx bir yumru hissi;
- Hər qida qəbulunu xeyli miqdarda maye ilə yumaq vərdişi;
- Qida bolusunun keçidi zamanı ağrı və ya yanma hissinin yaranması;
- Yeməkdən dərhal sonra boğulma, öskürək və ya səs tembrinin dəyişməsi epizodları;
- Qidanın qida borusu boyunca ləng və qeyri-bərabər irəliləməsi;
- Pis həzm olunmuş qalıqların ağız boşluğuna geri qayıtması;
- Sinə qəfəsinin mərkəzi hissəsində təzyiq, ağırlıq və ya dolğunluq hissi;
- Təkrarlanan xoşagəlməz epizodlar səbəbilə narahatlığın formalaşması və yeməkdən qaçınma.
Özofageal disfagiyada böyüklərdə simptomlar və müalicə əsasən pozğunluğun ifadə dərəcəsindən asılıdır. Disfagiya sindromu irəlilədikcə iştaha azalır, bədən kütləsi azalır, qida maddələri çatışmazlığının əlamətləri formalaşır. Ağır hallarda udma prosesinin özü pozulur ki, bu da qida qəbulunu təhlükəli edir və təcili tibbi müdaxilə tələb edir.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Disfagiyanın diaqnostikası təkcə udmanın çətinləşməsi faktının təsdiqinə deyil, daha çox onun mənbəyinin aşkar edilməsinə yönəldilir. Həkim pasiyentin şikayətlərini, simptomların yaranma xüsusiyyətlərini, bərk qida və ya maye qəbulu ilə əlaqəsini, həmçinin vəziyyətin dinamikasını qiymətləndirir. Anamnez mühüm əhəmiyyət kəsb edir — keçirilmiş xəstəliklər, əməliyyatlar, nevroloji pozğunluqlar.
Disfagiyanın əsas diaqnostika üsulları:
- Ağız boşluğunun, udlağın və boynun klinik müayinəsi;
- Qida borusunun endoskopik müayinəsi;
- Kontrast maddə ilə rentgenoqrafiya;
- Udma aktının videorentgenoskopiyası;
- Matorikanın qiymətləndirilməsi üçün ezofaqomanometriya;
- Yumşaq toxumaların ultrasəs müayinəsi;
- Kompüter və ya maqnit-rezonans tomoqrafiya;
- Sistem xəstəliklərindən şübhələnildikdə laborator analizlər.
Hər metod öz vəzifəsini həll edir. Endoskopiya selikli qişanın vəziyyətini vizual qiymətləndirməyə və şişləri və ya çapıq dəyişikliklərini aşkar etməyə imkan verir. Kontrast müayinələr qidanın qida borusu ilə irəliləməsinin xüsusiyyətlərini göstərir. Manometriya əzələ yığılmalarının gücü və uzlaşması barədə təsəvvür yaradır. Kompleks yanaşma disfagiyanın funksional pozğunluğun təzahürü, yoxsa üzvi patologiyanın simptomu olduğunu müəyyən etməyə imkan verir ki, bu da müalicənin seçimi üçün prinsipial əhəmiyyət daşıyır.
Ağırlaşmalar
Disfagiyanın təhlükəsi təkcə udmanın çətinləşməsində deyil. Müalicə olmadıqda bu vəziyyət orqanizmin müxtəlif sistemlərini əhatə edən əlverişsiz dəyişikliklər zəncirini başladır. Tədricən tamqidalılıq pozulur, kompensator imkanlar tükənir, xəstənin gündəlik həyatı isə qorxu və diskomforta uyğunlaşmağa başlayır və bu da onun keyfiyyətini əhəmiyyətli dərəcədə azaldır.
Disfagiyanın mümkün nəticələrinə aşağıdakılar aiddir:
- Xüsusilə zəifləmiş və yaşlı insanlarda aspirasiyaya bağlı ağciyər zədələnməsinin inkişafı;
- Kifayət qədər kalori qəbul edilməməsi və kəskin bədən kütləsi azalması;
- Içmənin şüurlu şəkildə məhdudlaşdırılması nəticəsində maye itkisi;
- Vitamin və həyati vacib mikroelementlər çatışmazlığının formalaşması;
- Qidanın psixoloji olaraq rədd edilməsi və sosial izolyasiya;
- Udma pozğunluğuna səbəb olmuş xəstəliyin gedişinin ağırlaşması;
Ən böyük təhlükəni ağız boşluğu məzmununun tənəffüs yollarına gizli düşməsi təşkil edir ki, bu da ifadə olunmuş hissiyyatsız baş verə bilər. Belə vəziyyət çox vaxt ağciyərlərdə ağır iltihabi proseslərə səbəb olur və təxirəsalınmaz tibbi yardım tələb edir. Məhz buna görə disfagiya sindromunu əhəmiyyətsiz və ya müvəqqəti pozğunluq hesab etmək olmaz — o, hər zaman diqqətli yanaşma və peşəkar qiymətləndirmə tələb edir.
Müalicə
Disfagiyanın müalicəsi hər zaman fərdi qaydada seçilir və ilk növbədə udma pozğunluğuna səbəb olmuş amilin aradan qaldırılmasına yönəlir. Hər bir xəstəyə uyğun universal üsul mövcud deyil. Takitika zədələnmə səviyyəsindən, disfagiyanın dərəcəsindən və insanın ümumi vəziyyətindən asılıdır.
Dərman müalicəsi çərçivəsində pozğunluğun inkişafının əsas mexanizmlərinə təsir edən müxtəlif dərman qrupları tətbiq olunur. İltihabəleyhinə vasitələr ödemi və selikli qişanın qıcıqlanmasını azaldır. Qida borusunun motorikasına təsir edən preparatlar qidanın daha sinxron irəliləməsinə kömək edir. Reflüks olduqda mədə möhtəviyyatının aqressiv təsirini azaldan vasitələrdən istifadə olunur. Neyrogen formalarda sinir impulslarının ötürülməsini yaxşılaşdıran preparatlar tətbiq oluna bilər. Disfagiya defisit vəziyyətlərlə əlaqədardırsa, mübadilə pozğunluqlarının korreksiyası üçün vasitələr təyin edilir.
Disfagiyası olan xəstələrə qidalanma rasionunu dəyişdirmək, yemək zamanı isə ən rahat bədən vəziyyətini seçmək tövsiyə olunur. Bu tədbirlər aspirasiyanın riskini azaltmağa və qida topasının keçməsini asanlaşdırmağa imkan verir.
Beləliklə, disfagiyanın necə müalicə olunması sualına cavab verərkən vacibdir ki, başa düşülsün: müalicə simptoma deyil, onu törədən xəstəliyə yönəlir.
Cərrahi müalicə
Disfagiyanın cərrahi müalicəsi qidanın irəliləməsi üçün mexaniki maneə aşkar edildiyi hallarda göstərişdir. Bunlar şişlər, ifadə olunmuş çapıqlı daralmalar, qida borusunun kobud anatomik dəyişiklikləri ola bilər. Müdaxilənin həcmi fərdi qaydada müəyyən edilir — mənfəzin genişləndirilməsi üçün endoskopik prosedurlardan daha mürəkkəb rekonstruktiv-plastik əməliyyatlara qədər. Ağır hallarda pasiyentin qidalanma statusunu saxlamağa imkan verən alternativ qidalanma üsullarından müvəqqəti istifadə olunur.
Reabilitasiya
Əsas müalicə mərhələsindən sonra əldə olunmuş nəticənin möhkəmləndirilməsinə və udma pozğunluqlarının təkrarlanmasının qarşısının alınmasına yönəlmiş reabilitasiya mühüm rol oynayır. Reabilitasiya tədbirləri disfagiyanın səbəbi və funksiyaların bərpa dərəcəsi nəzərə alınmaqla seçilir.
Reabilitasiyanın əsas metodları:
- Udmanın düzgün texnikasının öyrədilməsi;
- Udlaq və dil əzələləri üçün xüsusi məşqlər;
- Loqoped və ya udma üzrə mütəxəssislə iş;
- Qida rasionunun və qidanın konsistensiyasının tədricən genişləndirilməsi;
- Qidalanma rejiminin və porsiyaların həcminin korreksiyası;
- Profil üzrə mütəxəssislərin nəzarəti;
- Qida qəbulundan qorxu zamanı psixoloji dəstək.
Reabilitasiya xəstələrə yemək zamanı özünəinamı qaytarmağa, ağırlaşmaların riskini azaltmağa və hətta xəstəliyin xroniki formalarında həyat keyfiyyətini yaxşılaşdırmağa kömək edir.
Profilaktika
Disfagiyanın profilaktikası daha çox simptomun özünün qarşısının alınmasına deyil, udma prosesini poza bilən xəstəliklərin riskinin azaldılmasına yönəldilir. Profilaktik tədbirlər yaşlı insanlar, insultdan, boyun və həzm orqanları üzərində əməliyyatlardan sonra olan xəstələr, eləcə də xroniki xəstəlikləri olan şəxslər üçün xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.
Profilaktikanın əsas tədbirləri:
- Udlaq və qida borusu xəstəliklərinin vaxtında müalicəsi;
- Qastroezofageal reflüksün nəzarətdə saxlanılması və müalicəsi;
- Neyroloji xəstəliklər zamanı müntəzəm tibbi müşahidə;
- Əməliyyatlardan sonra dietik qidalanma prinsiplərinə riayət edilməsi;
- Həzm traktının selikli qişasını qıcıqlandıran vərdişlərdən imtina;
- Kifayət qədər maye qəbulunun təmin edilməsi;
- Dəmir mübadiləsi pozğunluqları da daxil olmaqla, defisit vəziyyətlərinin korreksiyası;
- Tələsmədən, ehtiyatla qida qəbulu;
- Qida borusunun yanıqlarının və travmalarının qarşısının alınması;
- Keçirilmiş xəstəliklərdən sonra həkim tövsiyələrinin yerinə yetirilməsi.
Profilaktikaya kompleks yanaşma disfagiya sindromunun yaranma ehtimalını əhəmiyyətli dərəcədə azaltmağa və ya onu müalicənin ən effektiv olduğu erkən mərhələdə aşkar etməyə imkan verir.
Yadda saxla!
Disfagiya — xəstələrin çox vaxt az qiymətləndirdiyi, udma çətinliklərini yaşla, yemək zamanı tələskənliklə və ya müvəqqəti narahatlıqla əlaqələndirdiyi bir vəziyyətdir. Halbuki klinik praktikada udma pozğunluğu həm funksional pozğunluğun təzahürü, həm də qida borusu, udlaq və ya sinir sisteminin ciddi patologiyasının ilk əlaməti ola bilər. Xüsusilə simptomların artması, mayenin udulmasında çətinliyin yaranması, bədən çəkisinin azalması narahatlıq doğurur. Belə əlamətlərin nəzərə alınmaması təhlükəlidir, çünki vaxtında diaqnostika xəstəliyi erkən mərhələdə aşkar etməyə və ağırlaşmalardan qaçmağa imkan verir. Udma aktının hər hansı davamlı pozğunluqları zamanı həkimə müraciət etmək və müayinədən keçmək tövsiyə olunur.
Əlaqəli Xəstəliklər
Suallar və cavablar
Udma çətinliyi yarandıqda ilk növbədə qastroenteroloqa müraciət etmək məqsədəuyğundur, çünki səbəblərin çoxu qida borusu və mədə ilə bağlıdır. Lakin şikayətin xarakterindən asılı olaraq lor-həkim, nevroloq və ya onkoloq da müayinəyə cəlb oluna bilər, xüsusən nitq, səs dəyişikliyi və ya kəskin arıqlama müşayiət etdikdə. Həkim əvvəlcə şikayətləri qiymətləndirir, sonra əlavə müayinələrin lazım olub-olmadığını müəyyən edir.
Uzun müddət davam edən disfagiya qidanın nəfəs yollarına düşməsinə və nəticədə pnevmoniyaya səbəb ola bilər, həmçinin qidalanmanın çətinləşməsi ilə çəki itkisi və orqanizmin zəifləməsi müşahidə oluna bilər. Mayelərin udulmasında çətinlik xüsusilə təhlükəlidir. Bu əlamətlər aşkar olunduqda müayinəni gecikdirməmək vacibdir, çünki səbəbdən asılı olaraq taktikanı dəyişmək lazım gələ bilər.
Xeyr, disfagiyanın müalicəsi tamamilə səbəbdən asılıdır: iltihabi proseslərdə dərman terapiyası, funksional pozuntularda udma məşqləri kifayət edə bilər, mexaniki maneə, məsələn darlaşma və ya yenitörəmə, olduqda isə cərrahi və ya endoskopik müdaxilə lazım ola bilər. Konkret yanaşmanı yalnız səbəb müəyyən edildikdən sonra qastroenteroloq seçir.
Qastroenterologiya üzrə xəstəliklər
Mövzu üzrə məqalələr
Barrett qida borusu: bu nədir və biz necə kömək edə bilərik?
Barrett qida borusu – qastroezofageal reflyuksun (QÖRX) yaratdığı xroniki qıcıqlanma səbəbindən qida borusunun aşağı şöbəsinin selikli qişasının dəyişdiyi…
İstiqamət: Qastroenterologiya
Öd kisəsi xəstəlikləri
Xəstənin öd sancıları ilə bağlı həkimə ilk müraciəti hələ onda kəskin prosesin olması demək deyil. Diqqətli müayinə zamanı…
İstiqamət: Qastroenterologiya
Qıcıqlanmış bağırsaq sindromu
Hər bir insan həyatında ən azı bir dəfə qarında ağrı, qarında köp, nəcisin tezləşməsi və ya qəbizlik, nəcislə…
İstiqamət: Qastroenterologiya
Babasilin əməliyyatsız müalicəsi: mif, yoxsa reallıq?
Babasil kimi proktoloji xəstəliklər insana az əzab, ağrı və narahatlıq gətirmir. Lakin həkimə müraciət adətən son ana qədər…
İstiqamət: Proktologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
