Aşağı turşuluqlu qastrit – bu, xlorid turşusunun istehsalının azalması ilə müşayiət olunan selikli qişanın iltihabi zədələnməsidir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Hipoasid qastrit
- hipoxlorhidriyalı qastrit
Xəstəlik haqqında
Aşağı turşuluqlu qastrit – bu, xlorid turşusunun istehsalının azalması ilə müşayiət olunan selikli qişanın iltihabi zədələnməsidir.
Turşuluğun azalması ən çox autoimmun iltihab zamanı və ya xelikobakter infeksiyası ilə provokasiya olunmuş atrofik qastritdə müşahidə edilir. Bu proseslərin hər biri üçün sevimli lokalizasiya xarakterikdir. Belə ki, xelikobakter mənşəli atrofik dəyişikliklər ilk növbədə mədənin çıxış hissəsini (antromu) zədələyir, yalnız bundan sonra əks istiqamətdə, yəni dibi istiqamətində yayılır. Autoimmun iltihab zamanı zədələnmələr selikli qişanın turşu əmələ gətirən hissəsi ilə «məhdudlaşır», yəni mədənin dibi və cismi zədələnir. Vizualizasiya diaqnostikası məhz bu topoqrafik xüsusiyyətlərə əsaslanır.
Selikli qişanın atrofiyası fon proses kimi qiymətləndirilə bilər ki, bu da bədxassəli şişlərin inkişaf ehtimalını artırır. Xüsusilə aşağı turşuluqlu autoimmun qastrit təhlükəlidir. Bu xəstəliyin fonunda iki bədxassəli neoplazmanın inkişaf ehtimalı artır: mədənin neyroendokrin şişi (karsinoid) və adenokarsinoma. Birinci və ikinci tip pepsinogenlər, həmçinin qastrin-17 kimi biomarkerlərdən istifadə etməklə aparılan seroloji skrininq şişönü patologiyanın və mədənin erkən xərçənginin etibarlı göstəricisi ola bilər.
Aşağı turşuluqlu qastrit uzun müddət simptomsuz keçə və ya qeyri-spesifik şikayətlərlə – epiqastriumda diskomfort, gəyirmə, qarında köp, qazların çətin çıxması, ishal və qəbizliyin növbələşməsi ilə özünü göstərə bilər. Diferensial diaqnostika laborator və instrumental müayinə nəticələrinə əsaslanır. Müalicə xelikobakter pilorinin eradikasiyasına və inkişaf etmiş çatışmazlığın əvəzedici korreksiyasına yönəldilir. Onkoloji skrininq son dərəcə vacib əhəmiyyət daşıyır.
Səbəbləri
Helicobacter pylori qastritin aparıcı səbəbidir, onun uzunmüddətli gedişi selikli qişanın atrofiyasına və xlorid turşusunun hasilatının azalmasına gətirib çıxara bilər. Xroniki aktiv iltihab nəticəsində selikli qişa qatında struktur-funksional pozğunluqlar olmasına baxmayaraq, xəstələrin əksəriyyətində ifadəli klinik simptomlar olmur. Lakin Helicobacter pylori-nin uzunmüddətli persistensiyası xora xəstəliyinin, mədənin vəzi xərçənginin və mədənin MALT-limfomasının inkişaf ehtimalını artırır.
Autoimmun qastrit – orqan-spesifik xəstəlikdir, bu zaman immunitetin düzgün işləməməsi mədənin parietal hüceyrələrinin destruksiyasına gətirib çıxarır. Qastritin bu forması autoimmun yanaşı xəstəliklərlə əlaqəli ola bilər, qadınlarda üstünlük təşkil edir və yaş artdıqca çoxalır.
Turşu hasil edən selikli qişa zədələnməsi 4 komponenti əhatə edən klinik sindroma gətirib çıxarır:
- Ağır hipoxlorhidriya, xlorid turşusunun tam olmamasına qədər;
- Vitamin B12 çatışmazlığı nəticəsində pernisioz anemiya;
- Vitamin B12 çatışmazlığı ilə vasitələnən sinir liflərinin zədələnməsi;
- Daxili faktorun itməsi səbəbindən dəmirin çatışmazlığı və sorulma pozğunluğu.
Təsnifat
İnkişaf mexanizminə görə böyüklərdə aşağı turşuluqlu qastrit 2 növə bölünür:
- Xelikobakter pilori ilə assosiasiya olunmuş atrofik dəyişikliklər;
- Mədənin divarının autoimmun zədələnməsi.
Klinik mənzərə
Patogenezi baxımından aşağı turşuluqlu qastritin simptomları xlorid turşusunun kifayət qədər istehsal olunmaması ilə bağlıdır. Xəstəliyin əsas təzahürləri bunlar ola bilər:
- Epiqastrium nahiyəsində diskomfort və dolğunluq hissi;
- Çürük gəyirmə;
- Ürəkbulanma;
- Böyük miqdarda havanın çıxması;
- Ağız boşluğundan gələn pis qoxu;
- Iştahanın zəif olması;
- Qarında köp və qazların çətin çıxması;
- Qeyri-sabit nəcis.
Ağrılar bu xəstəliyin daimi müşayiətçisi deyildir. Ən çox onlar küt, sıxıcı xarakter daşıyır və mədənin əhəmiyyətli dərəcədə gərilməsi ilə əlaqədar olur. Ağrı sindromunun uzun müddət olmaması tez-tez gec diaqnostikanın səbəbinə çevrilir.
Atrofik qastrit uzun müddət simptomsuz və ya azsimptomlu keçir. Çox vaxt autoimmun prosesin ilk klinik təzahürləri kobalamin (B12 vitamini) və/və ya dəmir çatışmazlığı əlamətləri olur. Pernisioz (B12 vitamini çatışmazlığı ilə bağlı) anemiyanın klinik simptomlarının ortaya çıxması uzun prosesdir. Bu, qaraciyərdə kobalamin deposunun olması ilə izah olunur; həmin depo uzun müddət (5–10 il) onun çatışmazlığını kompensasiya edir. Diaqnoz qoyulana qədər xəstəliyin başlanmasından sonra 10 ildən 30 ilə qədər vaxt keçə bilər. Autoimmun qastritin ən erkən və ən tez-tez rast gəlinən təzahürü dəmirdefisit anemiyadır. Bundan əlavə, B12 vitamini çatışmazlığı üçün «tipik» olan meqaloblastik anemiya mənzərəsi eritrositlərin formasını dəyişməyən «adi» dəmirdefisit anemiya ilə maskalana bilər (meqaloblastik anemiyada eritrositlər çox böyük olur). Dəmir çatışmazlığının inkişafı bununla bağlıdır ki, mədədə xlorid turşusunun təsiri sayəsində üçvalentli dəmirin (Fe3+) bioloji əlçatan ikivalentli formaya (Fe2+) çevrilməsi baş verir.
Vitamin B çatışmazlığı nevroloji pozğunluqlara səbəb ola bilər – həssaslıq həddinin azalması, “qarışqaların gəzməsi” hissi, iynələnmə və s. Belə xəstələrdə qlossit inkişaf edir – dil mor rəng alır, papillalar hamarlanır.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Aşağı turşulu qastritə klinik şübhə anemiya üzrə test aparılmasını və daxili faktora və parietal hüceyrələrə qarşı autoantitellərin təyinini, habelə qastrin konsentrasiyasının ölçülməsini tələb edir. Turşuluğun kəmiyyətcə qiymətləndirilməsi üçün mədədaxili pH-metriya aparılır. Helicobacter pylori ilə yoluxmanı ekshalə olunan havada ureazanın təyini ilə aşkar etmək olar. Bu, skrininq testidir. Daha dəqiq məlumatlar mədə selikli qişası biopsiatının PZR-testindən əldə edilə bilər.
Biopsiya ilə birlikdə mədənin endoskopik müayinəsi dispeptik simptomları olan pasiyentlərin müayinəsində ən etibarlı, həssas və spesifik diaqnostik prosedurdur. Yuxarı mədə-bağırsaq traktının endoskopiyası qastritin mərhələsini müəyyən etmək, eləcə də ocaqlı zədələnmənin mikroskopik qiymətləndirilməsi üçün biopsiatlar əldə etməyə imkan verir. Etibarlı məlumat almaq üçün mədənin 2 şöbəsindən – antrumdan və fundusdan bioloji material götürülür.
Müalicə
Klinik tövsiyələrə əsasən, aşağı turşulu qastritin müalicəsinin məqsədləri xəstəliyin dispeptik təzahürlərinin davamlı aradan qaldırılması (əgər mövcuddursa), həmçinin iltihabi proseslərin aradan qaldırılması və xərçəngönü transformasiyaların bədxassəli dəyişikliklərə proqressiyasının qarşısının alınmasıdır.
Helikobakter infeksiyasının səbəbkar rolunun təsdiqlənməsi zamanı antibiotiklərin köməyi ilə eradikasiya terapiyası mütləq aparılır. Belə müalicə atrofik dəyişikliklərin reqressini induksiya etməyə və onkoloji riskləri azaltmağa imkan verir. Bununla belə, eradikasiya terapiyası metaplastik dəyişikliklər yaranmazdan əvvəl başlanarsa, ən böyük terapevtik nəticəyə nail olmaq mümkündür. Eyni zamanda, ağır atrofiya geri dönməzdir və pasiyent mədə xərçəngi üzrə risk qrupunda qalır və dinamik morfoloji nəzarət tələb edir.
Kompleks müalicə proqramına həmçinin B12 vitamini və dəmir preparatları ilə əvəzedici terapiya daxil edilir. Vaxtında təyin edildikdə onlar pasiyentlərdə hemoglobin səviyyəsini kifayət qədər tez normallaşdırmağa, B12 vitamini defisiti ilə bağlı nevroloji və metabolik fəsadları korreksiya etməyə imkan verir. Mədə turşuluğunun azalması ilə gedən qastritdə həmçinin mədə selikli qişasını qoruyan, örtücü təsirə malik preparatlar təyin edilir. Əvəzedici məqsədlə mədə şirəsi və ya mədə fermentləri istifadə olunur. Xüsusilə vacib rol pəhriz qidalanması prinsiplərinə riayət olunmasıdır:
- Mineral suların qəbulu;
- Kiçik porsiyalarla fraksion qidalanma;
- Rasyona turşuluğu yüksək olan məhsulların əlavə edilməsi.
Ağırlaşmamış mədə turşuluğunun azalması ilə gedən qastritdə cərrahi müalicə aparılmır.
Reabilitasiya
Mədə turşuluğunun azalması ilə gedən qastrit diaqnozu qoyulmuş pasiyentlər qastroenteroloqun müntəzəm müşahidəsinə ehtiyac duyurlar. Dinamik monitorinq ağırlaşmaların ilkin mərhələlərinin vaxtında diaqnostikasına və, nəticə etibarilə, vaxtında müalicənin aparılmasına imkan verəcək.
Profilaktika
Profilaktikanın əsas istiqamətləri bunlardır:
- Balanslaşdırılmış rasional qidalanma;
- Arıqlamaq üçün sərt pəhrizlərdən imtina;
- Kifayət qədər fiziki aktivlik;
- Helikobakter infeksiyasının vaxtında müalicəsi.
Yadda saxla!
Uzunmüddətli mövcud olan, H. Pylori tərəfindən törədilən xroniki qastrit və autoimmun qastrit vəzlərin itirilməsinə, yəni selikli qişanın atrofiyasına gətirib çıxara bilər. Atrofiya mədə adenokarsinomasının inkişaf riskinin artdığı sahədir. Vəzlərin itirilməsi iki əsas histoloji variantı əhatə edir: 1) birləşdirici toxuma ilə əvəzlənən vəzi vahidlərinin yox olması; 2) metaplastik əvəzlənmə, bu zaman mədənin vəzi hüceyrələri bağırsaq tipli vəzlərlə əvəz olunur. Atrofiyanın ağırlıq dərəcəsini qiymətləndirmək və onun tipini müəyyən etmək üçün beynəlxalq gastroenteroloji ictimaiyyət OLGA və ya OLGIM sistemindən istifadə etməyi tövsiyə etmişdir. OLGA mərhələsi həm metaplastik, həm də bağırsaq atrofiyasının histoloji qiymətləndirilməsini əhatə edir, OLGIM-in qoyulması isə yalnız bağırsaq variantını nəzərə alır. OLGA/OLGIM üzrə III/IV mərhələnin aşkarlanması pasiyenti mədə xərçəngi baxımından yüksək onkoloji risk kateqoriyasına aid edir. “klinika”da endoskopik müayinə diaqnostikanın dünya standartlarına uyğun aparılır.
Suallar və cavablar
Diaqnozun verifikasiyasını və fərdiləşdirilmiş müalicə proqramının tərtibini qastroenteroloq həkim aparır.
Autoimmun qastritdə mədə xərçənginin inkişaf riski, H. pylori-nin uzunmüddətli infeksiyası nəticəsində yaranan və antral hissənin və bədənin selikli qişasını əhatə edən multifokal atrofiyada olduğundan aşağı hesab edilir. Öz növbəsində, autoimmun qastritdə neyroendokrin şişlərin («karcinoidlər» I tipi) riski artır.
«QastroPanel» – bir qan nümunəsində birinci və ikinci tip pepsinogenlərin, qastrin-17-nin və H. pylori-yə qarşı IgG anticisimlərinin immunoferment analizləri üçün dəstlərdir. Bu, atrofik qastritin fenotipini (autoimmun və ya helikobakter mənşəli) müəyyən etməyə və müalicə, eləcə də pasiyentin sonrakı müayinəsi və aparılması barədə düzgün qərar qəbul etməyə imkan verən laborator qan müayinəsidir. Belə diaqnostika yalnız qastrit əlamətləri olan pasiyentlər üçün deyil, həm də autoimmun tireoidit və hipotireozu olan qadınlar üçün göstərilir, çünki bu xəstəliklər tez-tez bir-biri ilə müşayiət olunur. B12 vitamini çatışmazlığının korreksiyasının olmaması pasiyentlərin vəziyyətini əhəmiyyətli dərəcədə pisləşdirir və tiroksin dozasının seçilməsini çətinləşdirir.
Mövzu üzrə məqalələr
Barrett qida borusu: bu nədir və biz necə kömək edə bilərik?
Barrett qida borusu – qastroezofageal reflyuksun (QÖRX) yaratdığı xroniki qıcıqlanma səbəbindən qida borusunun aşağı şöbəsinin selikli qişasının dəyişdiyi…
İstiqamət: Qastroenterologiya
Öd kisəsi xəstəlikləri
Xəstənin öd sancıları ilə bağlı həkimə ilk müraciəti hələ onda kəskin prosesin olması demək deyil. Diqqətli müayinə zamanı…
İstiqamət: Qastroenterologiya
Qıcıqlanmış bağırsaq sindromu
Hər bir insan həyatında ən azı bir dəfə qarında ağrı, qarında köp, nəcisin tezləşməsi və ya qəbizlik, nəcislə…
İstiqamət: Qastroenterologiya
Babasilin əməliyyatsız müalicəsi: mif, yoxsa reallıq?
Babasil kimi proktoloji xəstəliklər insana az əzab, ağrı və narahatlıq gətirmir. Lakin həkimə müraciət adətən son ana qədər…
İstiqamət: Proktologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
