Gestoz – normal hamiləliyin 20 həftəsindən sonra inkişaf edə bilən ağırlaşmadır. Əsas əlamətlər arteriyalarda təzyiqin yüksəlməsi, sidikdə zülal molekullarının meydana çıxması və ödemdir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Hamiləlik toksikozu
- gec toksikoz
- preeklampsiya
Xəstəlik haqqında
Xəstəliyin əsasını damarların generalizə olunmuş spazmı təşkil edir. Güman edilir ki, bunu xorion villuslarının uşaqlığın spiral arteriyalarına kifayət qədər daxil olmaması işə salır. Plasentanın inkişafındakı belə pozuntu uşaqlıq damarlarının hamar əzələ hüceyrələrinin bir hissəsini saxlamasına gətirib çıxarır (normal gedişli hamiləlik zamanı bu olmamalıdır). Hər hansı səbəb amilinin təsiri müqabilində bu hüceyrələr spazmlaşa bilər ki, bu da plasentar toxumanın lokal işemiyasına (oksigen və qida maddələrinin çatışmazlığına) səbəb olacaq.
Bununla eyni zamanda qanın axıcılığı pozulur və trombların əmələ gəlmə ehtimalı artır. Döl də zərər çəkir – plasentar çatışmazlıq hipoksiyaya (oksigen aclığına) və inkişafda geri qalmağa meyllilik yaradır.
Səbəbləri
Gestozun mütləq səbəbləri son olaraq müəyyən edilməmişdir. Lakin bu ağırlaşmanın inkişaf ehtimalını artıran meylləndirici amillər müəyyən edilmişdir. Bunlara aiddir:
- hamilə qadında uzunmüddətli gedişli ürək, böyrək və damar patologiyaları;
- gestasiya öncəsi mövcud olmuş arterial yatağın hipertensiyası;
- endokrin patologiyalar;
- bədən çəkisinin artıqlığı və piylənmə;
- ekstrakorporal mayalandırma üsulunun tətbiqi.
Hesab olunur ki, ilk doğuşlarda preeklampsiyanın inkişaf ehtimalı ikinci və üçüncü doğuşlarla müqayisədə daha yüksəkdir. Risk qrupuna gənc ilk dəfə hamilə olanlar da daxildir (yaş 18 yaşadək).
Təsnifat
Başvermə vaxtına görə gestoz belə olur:
- hamiləlik zamanı inkişaf edən – əlamətlər hamiləliyin 20-ci həftəsindən sonra meydana çıxır;
- doğuş zamanı inkişaf edən;
- doğuşdan sonrakı dövrdə inkişaf edən – bu ağırlaşmanın potensial ehtimalı doğuşdan sonra 28 gün ərzində qalır (yalnız bir aydan sonra plasentasiyanın təsiri altında dəyişmiş neyrohumoral fon bərpa olunur).
Təsnifat
Əvvəllər gestoz aşağıdakı kimi təsnif edilirdi:
- Yüngül, orta və ağır dərəcəli nefropatiya.
- Preeklampsiya – orqanizmin qıcolmaöncəsi hazırlığı.
- Eklampsiya – qıcolma sindromunun inkişafı.
Ağırlıq dərəcəsi sidiklə itirilən zülalın miqdarına, sistolik və diastolik təzyiqin səviyyəsinə, gestozun inkişaf müddətinə və dölün ləngimə sindromunun olub-olmamasına görə müəyyən edilirdi (gestoz nə qədər ağırdırsa, dölün ölçülərində ləngimə bir o qədər çox olur). Lakin bir mərhələdən digərinə (daha təhlükəli mərhələyə) keçid çox tez baş verə bilərdi. Buna görə də hazırda bu ağırlaşmanın cəmi 3 mərhələsinin ayırd edilməsini nəzərdə tutan müasir gestoz təsnifatı qəbul edilmişdir:
- Orta dərəcəli preeklampsiya – arterial təzyiq 160/110 mm c.st.-dən aşağı olur və ağır preeklampsiya əlamətləri yoxdur.
- Ağır preeklampsiya – təzyiq 160/110 mm c.st. və daha yüksək olur və ya orqan zədələnməsi əlamətləri (şiddətli baş ağrısı, görmə pozğunluqları, qaraciyər və böyrək funksiyasının pozulması, trombositlərin azalması) meydana çıxır.
- Eklampsiya – qıcolma tutması.
Belə bölgü bu formaların hər biri üçün tələb olunan müalicə həcmini müəyyən edir. Xəstəlik nə qədər ağırdırsa, doğuşun başa çatdırılması bir o qədər tez tələb olunur.
Klinik mənzərə
Gestozun klassik simptomları toxumaların aşkar və ya gizli ödemi, arterial hipertenziya və proteinuriya (sidikdə zülal molekullarının artmış miqdarıdır ki, onlar böyrək qlomerullarında «ələkdən keçirmiş kimi» süzülürlər). Bəzi qadınlarda eyni vaxtda 3 əlamət ola bilər, digərlərində isə yalnız 1 və ya 2 müəyyən edilir.
Yalnız ödemlərin normal arterial təzyiq və sidikdə zülalın olmaması ilə birlikdə mövcudluğu normal hal kimi qiymətləndirilir. Adətən hamiləlik zamanı ödem sindromu 30 həftə və daha artıq müddətdə meydana çıxır. Bu vəziyyətin inkişafı uşaqlığın venalara təzyiqi və damar keçiriciliyinin artması ilə bağlıdır.
Ürəkbulanma, qusma, görmə pozğunluqları, alın və gicgah nahiyəsində ağrı, «mədəaltı» sahədə qarın ağrısı – bunlar eklamptik qıcolmaların inkişaf riskinə işarə edə bilən həyəcanverici simptomlardır. Təcili mama-ginekoloji yardım tələb olunur.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Gecikmiş gestozun diaqnostikası ana və döl orqanizminin vəziyyətinin ətraflı qiymətləndirilməsinə yönəldilmişdir. Müayinə proqramına aşağıdakı metodlar daxildir:
- dopplermetriya ilə birlikdə dölün, plasentanın və göbək ciyəsinin ultrasəs skan olunması (hemodinamikanın pozulmasını və dölün ləngimə sindromunu aşkar etməyə kömək edir);
- ümumi klinik qan analizi (anemiyanı, trombosit çatışmazlığını istisna etmək üçün);
- ümumi klinik sidik analizi (böyrəklərin mümkün patologiyasını istisna etmək və zülalın ilkin səviyyəsini müəyyən etmək üçün);
- koaquloqramma (qanın laxtalanma aktivliyinin pozulmalarını müəyyən etmək üçün);
- 24 saatlıq proteinuriya (sidiklə itirilən zülalın miqdarını qiymətləndirmək üçün);
- qan zərdabının biokimyəvi analizi (böyrəklərin və qaraciyərin funksional aktivliyini müəyyən etmək üçün);
- elektrokardioqrafiya (ürək fəaliyyətinin vəziyyətini qiymətləndirmək üçün);
- göz dibinin qiymətləndirilməsi, görmə kəskinliyinin müəyyən edilməsi və oftalmoloqun konsultasiyası.
Xidmətlər
Müalicə
Gestozun etiopatogenetik müalicəsi, yəni səbəbin aradan qaldırılmasına və patoloji dairənin qırılmasına yönəlmiş müalicə, hələ də mövcud deyil. Gestasiya zamanı simptomatik terapiya aparılır ki, bu da preeklampsiya mexanizmlərinin döl və ana orqanizminə mənfi təsirini aradan qaldırmağa kömək edir.
Konservativ terapiya müalicənin əsasını təşkil edir. O, ana və döl üçün mümkün risklərin qarşısının alınmasına yönəldilmişdir. Damar təzyiqini azaltmaq üçün hamiləlik dövründə istifadəsinə icazə verilən hipotenziv preparatlardan istifadə olunur.
Əvvəllər gestozun müalicəsi venaya vurulan maqnezium sulfat inyeksiyaları ilə aparılırdı. İndi maqnezium terapiyası yalnız ağır gestoz zamanı və ya qıcolma sindromu inkişaf etdikdə göstərilir (maqneziya qıcolma beyin ocaqlarının aktivliyini azaldır).
Əgər aparılan terapiyaya baxmayaraq gestoz ağırlaşırsa və ya ilkin olaraq belə gedişata malikdirsə, təcili doğuş göstərilir. Əgər uşaqlıq boynu «yetişmişdirsə», ana və dölün vəziyyəti qənaətbəxşdirsə, epidural ağrısızlaşdırma altında vaginal doğuş aparılır (analgeziyanın bu variantı arteriyalarda təzyiqin əlavə azalmasına kömək edir). Əks halda qeysəriyyə əməliyyatı göstərilir.
Reabilitasiya
Gestozu keçirmiş bütün qadınlar doğuşdan sonra arterial təzyiqi və sidik analizlərini nəzarətdə saxlamalı, mütəmadi olaraq terapevt tərəfindən müayinə olunmalıdırlar. Arterial hipertoniya davam edərsə, hipotenziv terapiya göstərilir.
Gestozlu pasiyentlərdə 45-50 yaşdan yuxarı dövrdə, yəni perimenopauza və menopauzada metabolik və ürək-damar pozğunluqlarının inkişaf riski artmış olur. Buna görə də bu xəstəliklərin yaranma ehtimalını azaltmaq üçün bədən kütləsinə nəzarət etmək və sağlam həyat tərzinə riayət etmək tövsiyə olunur.
Profilaktika
Gestozun profilaktikası aşağıdakı tədbirləri nəzərdə tutur:
- gecə yuxusu, gecə işindən imtina;
- həddindən artıq fiziki yüklənmənin istisna edilməsi;
- həftədə üç dəfə 45-90 dəqiqə aerobik aktivlik (aktiv gəzinti, üzgüçülük);
- çəki dinamikasına nəzarət (yağ toxumasının artıqlığı arterial təzyiqin yüksəlməsi riskini artırır);
- əgər qadın süd məhsulları qəbul etmirsə, tərkibində kalsium olan vasitələrin qəbulu;
- birinci trimestrin sonundan etibarən aşağı dozalarda aspirin təyin edilməsi.
Bütün dərman vasitələri yalnız mama-ginekoloq tərəfindən təyin edilir. Özünümüalicə təhlükəli ola bilər, üstəlik mənfi nəticələr uzaq dövrdə inkişaf edə bilər.
Yadda saxla!
Gestozun ağır ağırlaşmaları (qanaxma, plasentar toxumanın vaxtından əvvəl qopması, dölün daxili uşaqlıqdaxili ölümü, HELLP-sindrom, beynə qan sızması və s.) çox vaxt arterial təzyiqin yüksək səviyyəsindən deyil, onun kəskin dəyişmələrindən irəli gəlir. Buna görə təzyiqi aşağı salan dərman preparatlarını özbaşına təyin etməkdən çəkinmək çox vacibdir. Hipotenziv terapiya həkimin təyinatı ilə və nəzarəti altında aparılmalıdır. Hamilə qadından təyin edilmiş preparatları müntəzəm qəbul etmək tələb olunur və özünü pis hiss etməsi və ya damar təzyiqinin daha yüksək qalxması zamanı həmişə mama-ginekoloqa məlumat vermək lazımdır. Hipertenziyanın hamar, yavaş və düzgün şəkildə azaldılması ana və döl orqanizmini potensial ağırlaşmalardan qorumağa kömək edəcəkdir.
Əlaqəli Xəstəliklər
- Hestasion diabet (hamiləlik diabeti)
- Adneksit
- Amenoreya
- Anembrioniya
- Anovulyasiya
- Antifosfolipid sindromu
- Aqalaktiya
- Astenozoospermiya
- Azoospermiya
- Bakterial vaginoz (vajinanın disbakteriozu)
- Bartolin vəzinin kistası
- Bartolinit
- Cinsi və psixoseksual inkişafın ləngiməsi
- Cinsi yolla ötürülən infeksiyalar (CYÖİ)
- Çoxdöllü hamiləlik
Suallar və cavablar
Diaqnostika və terapiya ilə mama-ginekoloq məşğul olur. Ağır hallarda əlavə olaraq anestezioloq-reanimatoloq cəlb edilir.
Mamalıqda bu məqsədlə istifadə olunan bütün dərmanlar FDA təsnifatına görə B kateqoriyasına aiddir. Bu o deməkdir ki, hamiləlik dövründə onların tətbiqinə, istifadədən əldə olunan fayda mümkün zərərdən qat-qat yüksək olduqda icazə verilir. Arterial təzyiqin aşağı salınması həm ana, həm də dölün hemodinamikasına müsbət təsir göstərir. Öz növbəsində, korreksiya edilməmiş hipertoniya plasentanın qopmasına, qadın orqanizmində damar kataklizmlərinə və hipotenziv terapiyanın qarşısını ala biləcəyi digər ağırlaşmalara səbəb ola bilər.
HELLP-sindrom hestozun ağır ağırlaşmasıdır; anemiya (eritrositlərin damardaxili destruksiyası səbəbindən), qaraciyər disfunksiyası (qaraciyər fermentlərinin səviyyəsinin yüksəlməsi) və trombositlərin sayının azalması ilə təzahür edir ki, bu da təhlükəli (çətin nəzarət olunan) qanaxmalara meyli artırır. HELLP-sindromun riskini hestozun vaxtında müalicəsi, o cümlədən doğuşun başa çatdırılması azaldır.
Mövzu üzrə məqalələr
Mioma aşkarlandı: əməliyyat mütləqdirmi?
Mioma diaqnozu hər zaman əməliyyat demək deyil. Qərar şikayətlərinizə, müayinə nəticələrinə və gələcək hamiləlik planınıza uyğun verilir.
İstiqamət: Ginekologiya
Həkim kolposkopiya təyin edib: sizi nə gözləyir?
Kolposkopiyaya yönləndirilmək xərçəng diaqnozu demək deyil. Müayinə uşaqlıq boynundakı dəyişiklikləri daha yaxından qiymətləndirməyə kömək edir.
İstiqamət: Ginekologiya / Diaqnostika / Onkoginekologiya
Hər ay təkrarlanan ağrı: nə vaxt müayinə lazımdır?
Aybaşı ağrısı geniş yayılsa da, güclü və həyatınızı məhdudlaşdıran ağrını araşdırmaq lazımdır. Ağrının necə dəyişdiyi müayinə üçün vacib…
İstiqamət: Ginekologiya
Aybaşı gecikir: səbəbi yalnız hamiləlikdirmi?
Aybaşının gecikməsi həmişə hamiləliklə bağlı olmur. İlk addım hamiləlik ehtimalını yoxlamaq, sonra gecikmənin təkrarlanmasını və yanaşı əlamətləri qiymətləndirməkdir.
İstiqamət: Ginekoloji endokrinologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
