Hiponatriemiya qanda natriumun normadan aşağı düşməsidir və ən çox rast gəlinən elektrolit pozuntusudur. Yüngül formada əlamətsiz ola bilər, kəskin və ağır formada isə beyin ödemi, qıcolmalar və huşun pozulması ilə təhlükəlidir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Qanda natriumun azalması
- hiponatremiya
- Hyponatriaemia
Xəstəlik haqqında
Natrium hüceyrədən kənar mayenin əsas elektrolitidir və orqanizmdə suyun paylanmasını tənzimləyir. Qan zərdabında natriumun normal səviyyəsi təxminən 135–145 mmol/l arasındadır; bundan aşağı göstərici hiponatriemiya sayılır. Qanda natrium azaldıqda su hüceyrələrin içinə keçir və onlar şişir. Bu, xüsusən kəllə qutusu ilə məhdudlaşan beyin hüceyrələri üçün təhlükəlidir.
Hiponatriemiya çox vaxt natriumun «çatışmazlığı» deyil, orqanizmdə suyun nisbi artıqlığıdır. Səbəblər müxtəlifdir: dərmanlar, ürək, qaraciyər və böyrək xəstəlikləri, hormonal pozuntular, həddindən artıq su içmək. Pozuntu xəstəxanada müalicə alan pasiyentlərdə, yaşlılarda və bir neçə dərman qəbul edənlərdə daha tez-tez rast gəlinir.
Pozuntunun nə qədər sürətlə inkişaf etdiyi çox vacibdir: kəskin hiponatriemiya daha təhlükəlidir, xroniki hiponatriemiyada isə natriumun çox sürətli korreksiyası özü ağır nevroloji ağırlaşmaya səbəb ola bilər. Ona görə müalicə həkim nəzarəti ilə, analizlərin dinamikası ilə aparılır.
Səbəbləri
Hiponatriemiya müstəqil xəstəlik deyil, başqa bir vəziyyətin nəticəsidir. Səbəbi tapmaq müalicənin əsasıdır, çünki eyni analiz nəticəsi tamamilə fərqli mexanizmlərlə yarana bilər.
- Dərmanlar – tiazid sidikqovucular, bəzi antidepressantlar, bəzi qıcolma əleyhinə preparatlar, antipsixotiklər, antidiuretik hormonun analoqları. Risk yaşlılarda və bir neçə belə dərmanın birlikdə qəbulunda artır;
- Antidiuretik hormonun qeyri-adekvat ifrazı sindromu – orqanizm suyu lazım olduğundan artıq saxlayır. Ağciyər xəstəlikləri (pnevmoniya), beyin xəstəlikləri və travmaları, bəzi şişlər, güclü ağrı, ürəkbulanma və əməliyyatdan sonrakı dövr buna səbəb ola bilər;
- Ürək çatışmazlığı, qaraciyər sirrozu, nefrotik sindrom – orqanizmdə həm su, həm natrium toplanır, lakin su daha çox olduğu üçün qan «durulaşır», ödemlər yaranır;
- Böyrək çatışmazlığı – böyrəklər artıq suyu xaric edə bilmir;
- Maye itkisi – qusma, ishal, bol tərləmə zamanı itkinin yalnız adi su ilə əvəzlənməsi;
- Hormonal pozuntular – qalxanabənzər vəzin funksiyasının azalması (hipotireoz), böyrəküstü vəz çatışmazlığı;
- Həddindən artıq maye qəbulu – qısa müddətdə çox böyük həcmdə su və ya pivə içmək, uzun məsafəli qaçışlarda və yarışlarda susuzluqdan artıq su içmək, bəzi psixi pozuntularda daimi içmə ehtiyacı;
- Qidalanma xüsusiyyətləri – xüsusən ahıl yaşda az duz və zülal qəbulu, əsasən çay və çörəklə qidalanma.
Təsnifat
Həkim hiponatriemiyanı bir neçə əlamətə görə qiymətləndirir, çünki müalicə taktikası məhz bundan asılıdır:
- ağırlığına görə – yüngül, orta və ağır (natriumun səviyyəsinə görə);
- inkişaf sürətinə görə – kəskin (bir-iki gün ərzində yaranan) və xroniki; vaxtı məlum deyilsə, həkim onu ehtiyat üçün xroniki kimi qəbul edir;
- əlamətlərə görə – əlamətsiz, mötədil və ağır simptomlu;
- orqanizmdə maye həcminə görə – hipovolemik (susuzlaşma), euvolemik (maye həcmi təxminən normal), hipervolemik (ödemlər).
Klinik mənzərə
Əlamətlərin ağırlığı natriumun səviyyəsindən çox, onun nə qədər sürətlə düşməsindən asılıdır. Yavaş inkişaf edən yüngül hiponatriemiya uzun müddət heç bir şikayət yaratmaya bilər və təsadüfən analizdə aşkar olunur.
- ürəkbulanma, qusma, iştahın azalması;
- baş ağrısı;
- halsızlıq, yorğunluq, əzələ zəifliyi və qıcolmaları;
- diqqətin və yaddaşın zəifləməsi, fikrin cəmlənməsində çətinlik;
- yerişdə qeyri-sabitlik, yıxılmalar – xüsusən yaşlılarda;
- əsəbilik, şüurun qarışması, yuxululuq;
- ağır hallarda – qıcolmalar, huşun itməsi, koma.
Yaşlılarda hiponatriemiya tez-tez «yaşla bağlı halsızlıq» və ya unutqanlıq kimi qəbul edilir. Xroniki yüngül hiponatriemiya da yıxılma və sınıqların riskini artırır. Uşaqlarda qusma və ishal zamanı yalnız adi su ilə içirmək, həmçinin körpə qarışığının təlimatdan artıq su ilə durulaşdırılması bu pozuntuya səbəb ola bilər.
Təcili 103 nömrəsinə zəng etmək lazımdır, əgər: şüur qarışırsa, insan yuxulu və ya çaşqındırsa, qıcolmalar başlayıbsa, güclü baş ağrısı təkrarlanan qusma ilə müşayiət olunursa, xüsusən bu əlamətlər çoxlu su içdikdən, uzun yarışdan və ya yeni dərmana başladıqdan sonra yaranıbsa.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnoz qan analizində natriumun səviyyəsi ilə qoyulur, lakin əsas məsələ səbəbi tapmaqdır. Həkim şikayətləri, simptomların nə vaxt başladığını, qəbul edilən bütün dərmanları, içilən mayenin miqdarını, qusma və ishalın olub-olmamasını soruşur. Baxış zamanı təzyiq, nəbz, dərinin və selikli qişaların nəmliyi, ödemlər qiymətləndirilir – bu, orqanizmdə mayenin azaldığını və ya artdığını göstərir.
- qanda natrium, kalium, xlor – pozuntunun dərəcəsini və digər elektrolitlərlə əlaqəsini göstərir;
- qanın osmolyarlığı, qlükoza, kreatinin, sidik cövhəri – «yalançı» və ya digər maddələrlə bağlı hiponatriemiyanı (məsələn, çox yüksək qan şəkəri, yağlar və ya zülallar zamanı) istisna etməyə və böyrək funksiyasını qiymətləndirməyə imkan verir;
- sidiyin osmolyarlığı və sidikdə natrium – böyrəklərin suyu və natriumu necə xaric etdiyini göstərir;
- tireotrop hormon və kortizol – hipotireoz və böyrəküstü vəz çatışmazlığını istisna etmək üçün;
- göstəriş olduqda – döş qəfəsinin rentgeni və ya KT, beynin KT və ya MRT müayinəsi.
Differensial diaqnostika susuzlaşma, ürək, qaraciyər və böyrək xəstəlikləri, hormonal pozuntular və dərman təsiri arasında aparılır.
Ağırlaşmalar
- beyin ödemi, qıcolmalar, koma – kəskin və ağır formada;
- tənəffüsün dayanması – ağır kəskin hiponatriemiyada;
- yıxılmalar və sınıqlar, xüsusən yaşlılarda;
- osmotik demielinizasiya sindromu – xroniki hiponatriemiyanın çox sürətli korreksiyası zamanı yaranan, nitqin, udmanın və hərəkətlərin pozulması ilə gedən ağır nevroloji vəziyyət;
- xəstəxanada qalma müddətinin uzanması və əsas xəstəliyin gedişinin ağırlaşması.
Müalicə
Müalicə ağırlığa, inkişaf sürətinə və səbəbə görə seçilir. Məqsəd natriumu yalnız «normaya çatdırmaq» deyil, onu təhlükəsiz sürətlə qaldırmaq və səbəbi aradan qaldırmaqdır.
- Ağır simptomlu hiponatriemiya – stasionarda, çox vaxt intensiv terapiya şöbəsində müalicə olunur. Hipertonik duz məhlulu ehtiyatla yeridilir, natrium tez-tez yoxlanılır, korreksiya sürəti ciddi nəzarətdə saxlanılır;
- Dərman səbəbli formalar – həkim şübhəli dərmanı dəyişir və ya dayandırır; bunu özbaşına etmək olmaz;
- Hormonal səbəblər – hipotireozda qalxanabənzər vəz hormonları, böyrəküstü vəz çatışmazlığında qlükokortikoidlərlə əvəzedici müalicə;
- Su artıqlığında – maye qəbulunun məhdudlaşdırılması, bəzi hallarda duz və zülal qəbulunun artırılması, göstəriş olduqda böyrəklərdən suyun xaric olunmasını artıran xüsusi preparatlar (vazopressin reseptorlarının antaqonistləri və digər vasitələr);
- Susuzlaşmada – izotonik məhlulla mayenin bərpası;
- Ürək çatışmazlığı və sirrozda – əsas xəstəliyin müalicəsi, sidikqovucu müalicənin dəqiqləşdirilməsi.
Evdə pasiyent həkimin tövsiyə etdiyi maye rejiminə əməl etməli, içdiyi mayenin miqdarını qeyd edə, çəkisini izləyə və təyin olunmuş analizləri vaxtında verməlidir.
Nə etmək olmaz: natriumu «qaldırmaq» üçün özbaşına çoxlu duz yemək və ya duzlu məhlul içmək, həkimlə razılaşdırmadan sidikqovucu və ya antidepressantı dayandırmaq, «detoks» məqsədilə həddindən artıq su içmək. Natriumun korreksiya sürəti yalnız həkim tərəfindən müəyyən edilir.
Profilaktika
- hiponatriemiya riski olan dərmanlarla müalicə zamanı, xüsusən yaşlılarda, natriumun həkimin təyin etdiyi vaxtlarda yoxlanılması;
- uzun idman yarışlarında susuzluğa görə içmək, «ehtiyat üçün» həddindən artıq su içməmək;
- qusma və ishal zamanı adi su əvəzinə hazır duzlu rehidratasiya məhlullarından istifadə;
- körpə qarışığını təlimata uyğun durulaşdırmaq;
- yaşlıların qidalanmasına diqqət: kifayət qədər zülal və adi miqdarda duz;
- ürək, qaraciyər, böyrək və endokrin xəstəliklərə müntəzəm nəzarət;
- yeni dərmana başladıqdan sonra halsızlıq, çaşqınlıq yaranarsa, həkimə bildirmək.
Hansı həkimə müraciət etməli
Səbəbdən asılı olaraq terapevt, nefroloq və ya endokrinoloq. Ağır əlamətlərdə müalicə stasionarda aparılır.
Yadda saxla!
Hiponatriemiya yaşlılarda tez-tez «yaşla bağlı halsızlıq» kimi qəbul edilir, halbuki sadə qan analizi onu aşkar edir.
- Sidikqovucu və ya antidepressant qəbul edirsinizsə, həkimin təyin etdiyi analizləri vaxtında verin.
- Şüurun qarışması, qıcolmalar, güclü baş ağrısı və qusma olarsa, dərhal 103 nömrəsinə zəng edin.
- «Detoks» məqsədilə həddindən artıq su içməyin.
- Natriumu duzla özbaşına «düzəltməyə» çalışmayın – sürətli korreksiya da təhlükəlidir.
Əlaqəli Xəstəliklər
Suallar və cavablar
Əksər hallarda xeyr, çünki problem duz çatışmazlığında deyil, suyun nisbi artıqlığında və ya hormonal tənzimləmədədir. Pəhrizdəki dəyişiklikləri həkim səbəbə görə tövsiyə edir.
Böyrəklər sağlam olduqda adi miqdarda su təhlükəsizdir. Lakin qısa müddətdə çox böyük həcmdə su içmək, xüsusən uzun məsafəli qaçışlarda, kəskin hiponatriemiyaya səbəb ola bilər.
Xroniki hiponatriemiyada beyin hüceyrələri yeni vəziyyətə uyğunlaşır. Natriumun çox sürətli artması bu hüceyrələrin zədələnməsinə və ağır nevroloji pozuntulara səbəb ola bilər. Ona görə natrium tədricən, analizlərin nəzarəti ilə qaldırılır.
Səbəbdən asılı olaraq terapevt, nefroloq və ya endokrinoloq. Ağır formada müalicə stasionarda aparılır.
Bəli, əgər səbəb – dərman, hormonal pozuntu və ya xroniki xəstəlik – qalırsa. Ona görə həkim səbəbi aradan qaldırmağa və ya ona nəzarət etməyə çalışır, bir müddət natriumun təkrar yoxlanılmasını tövsiyə edir.
Adi su yalnız mayeni bərpa edir, itirilən duzları isə əvəz etmir. Apteklərdə satılan hazır duzlu rehidratasiya məhlulları daha uyğundur. Qusma dayanmırsa, uşaq və ya yaşlı insan halsızlaşırsa, həkimə müraciət etmək lazımdır.
Mövzu üzrə məqalələr
Polikistik yumurtalıq sindromu: aybaşıdan hamiləlik planına qədər
PCOS adı ilə tanınan sindrom yalnız yumurtalıqlarla bağlı deyil. Aybaşı, dəri əlamətləri, maddələr mübadiləsi və hamiləlik planı birlikdə…
İstiqamət: Ginekoloji endokrinologiya / Endokrinologiya / Reproduktologiya
Hamiləlikdə şəkər yükləmə testi: necə hazırlaşmalı?
Qlükoza tolerantlıq testi hamiləlikdə şəkər mübadiləsini qiymətləndirmək üçün istifadə olunur. Hazırlıq, məhlul və qan götürmə vaxtı protokola görə…
İstiqamət: Ginekologiya / Endokrinologiya
Qalxanabənzər vəz və hamiləlik: TSH nəticəsini necə qiymətləndirməli?
Qalxanabənzər vəzin hormonları ana və dölün sağlamlığı üçün əhəmiyyətlidir. Hamiləlikdə hormonal dəyişikliklər analizlərə təsir etdiyindən TSH və sərbəst…
İstiqamət: Endokrinologiya / Ginekologiya
Bariatriya və arıqlamaq üçün müasir preparatlar
Piylənmə bütün dünyanın probleminə çevrilmişdir. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatlarına görə, bir milyarddan çox insanın artıq çəkisi var və…
İstiqamət: Bariatrik cərrahiyyə / Endokrinologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
