Deformasiyaedici artroz (osteoartroz) oynaq qığırdaq toxumasının dağılması və nazikləşməsi baş verən xəstəlikdir. Patoloji proses sümük toxumasının böyüməsi və deformasiyası ilə müşayiət olunur, bu da sümüyün xarici görünüşünün dəyişməsində ifadə olunur.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Osteoartroz
Xəstəlik haqqında
Deformasiyaedici artroz (osteoartroz) oynaq qığırdaq toxumasının dağılması və nazikləşməsi baş verən xəstəlikdir. Patoloji proses sümük toxumasının böyüməsi və deformasiyası ilə müşayiət olunur, bu da sümüyün xarici görünüşünün dəyişməsində ifadə olunur. Qabaqlaşmış formalarda xəstəlik hərəkət funksiyasının qismən və ya tam itirilməsinə və əlilliyə gətirib çıxara bilər.
Osteoartrozun ən geniş yayılmış növləri öz adlarını alıb. Belə ki, bud-çanaq oynağının artrozunu bildirmək üçün koksartroz termini istifadə olunur, diz oynağının əziyyət çəkdiyi xəstəlik isə qonartroz adını alıb.
Səbəbləri
Osteoartrozun əsas səbəbləri bunlardır:
- artıq bədən çəkisi;
- artmış və ya əksinə həddindən artıq az fiziki yüklər;
- müxtəlif travmalar;
- yaşlı yaş.
Yaranma səbəbindən asılı olaraq ilkin və ikincili deformasiyaedici artroz fərqləndirilir. Oynaq qığırdağındakı struktur dəyişikliklər görünən səbəb olmadan baş verirsə, artroz ilkin hesab olunur. İkincili artroz travma zamanı və ya hər hansı xəstəliyin (Bud sümüyü başının aseptik nekrozu, revmatoid artrit və s.) nəticəsi kimi inkişaf edir.
Patoloji dəyişikliklərin ifadəliliyindən asılı olaraq xəstəliyin üç mərhələsi fərqləndirilir:
- Kompensasiya mərhələsi. Bu mərhələdə qığırdaqda kiçik struktur dəyişikliklər yaranır. O bulanıqlaşır, elastikliyini itirir. Artmış yüklərdən sonra ağrılar yaranır, lakin rentgenoqrafiya hələ başlamış dağılmanı aşkar edə bilmir. Konservativ müalicə məhz bu mərhələdə ən effektivdir.
- Subkompensasiya mərhələsi. Qığırdaq nazikləşir, sərtləşmiş sahələr böyüyərək defektlər əmələ gətirir. Qığırdağa bitişik sümük sahəsi daha sıx olur, qığırdağın qidalanmasını pozur. Sümüyün forması deformasiya olunur, kistalar yaranır. Hətta yüngül yüklərdə və gəzərkən ağrılar yaranır. Rentgen şəkli sümük toxumasında dəyişikliklərin olduğunu göstərir. Bu mərhələdə xəstəlik artıq konservativ müalicəyə çətinliklə tabe olur.
- Dekompensasiya mərhələsi. Bu mərhələ qığırdağın qismən və ya tam dağılması ilə xarakterizə olunur. Bu mərhələdə oynaq həcminin görünən artması baş verir ki, bu da hərəkəti əhəmiyyətli dərəcədə məhdudlaşdırır. Oynaqdaxili strukturların iltihabı başlayır. Bu və bir çox digər dəyişikliklər indi təkcə hərəkət zamanı deyil, istirahət vəziyyətində də yaranan daimi ağrının yaranmasına gətirib çıxarır. Rentgen oynaqlar arasında boşluğun olmamasını qeydə alır ki, bu da qığırdağın əhəmiyyətli dərəcədə köhnəlməsindən və ya onun tam olmamasından xəbər verir. Bu mərhələdə xəstəlik artıq dərman terapiyasına tabe olmur. Müalicənin yeganə mümkün üsulu operativ müdaxilə və zədələnmiş oynağın endoprotezləşdirmə əməliyyatı vasitəsilə süni ilə əvəz olunmasıdır.
Mərhələlər
Deformasiyaedici artrozun mərhələsi ən çox rentgen şəklinə əsasən Kellgren–Lawrence şkalası ilə qiymətləndirilir. Bu şkala oynaq aralığının daralmasını, sümük çıxıntılarının (osteofitlərin) olmasını və sümük səthlərinin deformasiyasını nəzərə alır.
- 0 mərhələ — rentgendə artroz əlamətləri yoxdur.
- I mərhələ — şübhəli dəyişikliklər: oynaq aralığının minimal daralması, kiçik osteofitlər ola bilər. Şikayətlər adətən yüngüldür və yalnız yükdən sonra yaranır.
- II mərhələ — aydın görünən osteofitlər, oynaq aralığı mümkün qədər daralıb. Ağrı daha tez-tez olur, lakin konservativ müalicə — məşqlər, çəki nəzarəti, fizioterapiya — yaxşı nəticə verir.
- III mərhələ — çoxsaylı osteofitlər, oynaq aralığının nəzərəçarpan daralması, sümük səthlərinin sklerozu və başlanğıc deformasiya. Ağrı və hərəkət məhdudluğu gündəlik həyata təsir edir.
- IV mərhələ — oynaq aralığı demək olar ki, yoxdur, iri osteofitlər və ifadəli deformasiya var. Ağrı daimi olur, konservativ müalicə kifayət etmədikdə endoprotezləşdirmə məsələsi müzakirə olunur.
Rentgen mənzərəsi ilə şikayətlər həmişə üst-üstə düşmür. Mərhələni həkim müayinənin nəticələrinə əsasən müəyyən edir və o, müalicənin seçiminə təsir göstərir.
Klinik mənzərə
Xəstəliyin əsas simptomu zədələnmiş oynaqlarda və onları əhatə edən əzələlərdə ağrıdır. Xəstəliyin ilkin mərhələsində ağrı zəifdir və yalnız oynağa artıq yük düşdükdə yaranır. Zaman keçdikcə xəstəlik proqressivləşir və hətta əhəmiyyətsiz hərəkət belə zədələnmiş nahiyədə lokal ağrı ilə müşayiət olunur.
Yadda saxlamaq lazımdır ki, oynaqlarda yaranan istənilən ağrı, o cümlədən deformasiyaedici artroz da daxil olmaqla ciddi xəstəliyin əlaməti ola bilər. Məhz buna görə xəstəliyin ilk simptomlarında travmatoloq-ortoped həkimə müraciət etmək lazımdır.
Şəkillərdə əlamətlər
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Deformasiyaedici artroz başlanğıc mərhələdə az narahatlıq yaradır və konservativ müalicəyə yaxşı cavab verir. Məhz buna görə oynaq nahiyəsində ilk ağrılar yarandıqda vaxtında həkimə müraciət etmək çox vacibdir.
Deformasiyaedici artrozun diaqnostikası ilə ortoped məşğul olur. Həkim müayinə aparır və narahatlığın səbəbini dəqiq müəyyən etməyə və effektiv müalicə təyin etməyə kömək edəcək tədqiqatlar təyin edir.
Oynaq ağrılarının səbəbini aydınlaşdırmaq üçün aşağıdakı üsullardan istifadə olunur:
- oynaqların ultrasəs müayinəsi;
- rentgen və maqnit-rezonans tomoqrafiya;
- diaqnostik artroskopiya;
- laborator müayinələr.
Bu müayinələr yalnız deformasiyaedici artrozu aşkarlamağa deyil, həm də onun mərhələsini müəyyən etməyə imkan verir.
Müalicə
Müayinə nəticələrindən asılı olaraq ortoped bu halda effektiv olan müalicə növünü təyin edəcək. Seçilmiş terapiya üsulu xəstəliyin mərhələsindən, onun lokalizasiyasından və yaranma səbəbindən asılıdır.
- Fizioterapiya;
- müalicəvi gimnastika;
- xüsusi diet (artıq çəki halında – az kalorili);
- simptomatik terapiya;
- qığırdaq əsasının bərpasına yönəlmiş lokal preparat inyeksiyaları.
Cərrahi müalicə
Xəstəliyin ikinci və üçüncü mərhələsində, konservativ terapiya nadir hallarda müsbət nəticə verdikdə, ortoped həkim operativ müalicə üsulunu – Oynağın endoprotezləşdirilməsini, yəni artroz zədələdiyi oynağın süni protezlə əvəz olunmasını tövsiyə edir. Oynağın ağır dağılmasında bu üsul ən effektiv hesab olunur: əksər pasiyentlərdə ağrını əhəmiyyətli dərəcədə azaldır və hərəkət qabiliyyətini xeyli yaxşılaşdırır, lakin mobillik həmişə tam bərpa olunmur və nəticə əzələlərin vəziyyətindən, yanaşı xəstəliklərdən və reabilitasiyaya əməl olunmasından asılıdır.
Pasiyentlə birlikdə travmatoloq-ortoped həkimi protezin tipini və onun hazırlanacağı materialı seçir.
Reabilitasiya dövrü orta hesabla 1,5 – 2 ay təşkil edir. Reabilitasiya üzrə tövsiyələri müalicə edən həkim və reabilitoloq verir.
Profilaktika
Deformasiyaedici artrozun riskini azaltmağın və onun irəliləməsini ləngitməyin ən effektiv yolları sübut olunub:
- normal bədən çəkisini saxlamaq — artıq çəki diz və bud oynaqlarına düşən yükü dəfələrlə artırır, hətta bir neçə kiloqram arıqlamaq ağrını azaldır;
- müntəzəm, orta intensivlikli fiziki aktivlik — gəzinti, üzgüçülük, velosiped; hərəkət qığırdağın qidalanmasını yaxşılaşdırır;
- oynaqları əhatə edən əzələləri, xüsusən bud əzələlərini gücləndirən məşqlər;
- oynaq travmalarının qarşısını almaq, idmanda qoruyucu vasitələrdən istifadə etmək, travmaları sona qədər müalicə etmək;
- ağırlıq qaldırarkən düzgün texnika, uzun müddət çömbəlməkdən və dizüstə işləməkdən çəkinmək;
- rahat, amortizasiyaedici ayaqqabı geyinmək, lazım olduqda ortopedik tabanlıqlardan istifadə etmək.
Qığırdağı «bərpa edən» qida əlavələrinin artrozun qarşısını aldığına dair etibarlı sübut yoxdur.
Yadda saxla!
Deformasiyaedici artroz tədricən irəliləyən xəstəlikdir və erkən mərhələdə başlanmış müalicə, çəki nəzarəti və məşqlər oynağın funksiyasını uzun illər saxlamağa kömək edir. Ağrını ağrıkəsicilərlə uzun müddət «söndürüb» həkimə getməmək xəstəliyin gec aşkarlanmasına səbəb olur. Ağrı istirahətdə və ya gecə də davam edirsə, yeriş dəyişibsə, oynaqda hərəkət məhdudlaşıbsa, planlı qaydada ortopedə müraciət edin.
Aşağıdakı hallarda təcili həkimə müraciət edin:
- oynağın qəfil şişməsi, qızarması və istilik hissi, xüsusən hərarətlə birlikdə;
- yıxılmadan və ya zərbədən sonra ayağa dayana bilməmək, oynağın formasının dəyişməsi;
- oynağın hərəkət zamanı qəfil «bloklanması»;
- endoprotez olan oynaqda ağrının, şişkinliyin və ya hərarətin yaranması.
Suallar və cavablar
Deformasiyaedici artrozu tam geri qaytarmaq mümkün deyil, çünki qığırdaq toxumasının dağılması prosesini əvvəlki vəziyyətə qaytarmaq çətindir, lakin onun sürətini əhəmiyyətli dərəcədə ləngitmək mümkündür. Erkən müraciət, çəkinin nəzarətdə saxlanması, uyğun fiziki fəallıq və həkimin tövsiyə etdiyi müalicə oynağın funksiyasını uzun müddət saxlamağa kömək edir. Nəticə əsasən artrozun mərhələsindən və müalicəyə riayət dərəcəsindən asılıdır.
Cərrahi müalicə, o cümlədən oynağın endoproteziylə əvəz edilməsi, adətən xəstəliyin gecikmiş mərhələlərində, konservativ müalicə ağrını və hərəkət məhdudiyyətini aradan qaldırmadıqda müzakirə olunur. Qərar oynağın zədələnmə dərəcəsi, pasiyentin yaşı və həyat keyfiyyətinə təsiri nəzərə alınmaqla travmatoloq-ortoped tərəfindən fərdi verilir. Bütün pasiyentlərə əməliyyat göstəriş deyil, bir çox hallarda konservativ üsullar uzun müddət kifayət edir.
Tam hərəkətsizlik oynaq üçün faydalı deyil, əksinə əzələ zəifliyinə və vəziyyətin pisləşməsinə gətirib çıxara bilər. Lakin qaçış, tullanma kimi oynağa güclü zərbə vuran fəaliyyətlər tövsiyə olunmur. Üzgüçülük, velosiped və xüsusi məşq kompleksləri kimi oynağı az yükləyən fəallıq növləri adətən daha uyğundur. Konkret hərəkət rejimini artrozun mərhələsinə əsasən həkim və ya reabilitoloq müəyyən etməlidir.
Mövzu üzrə məqalələr
Travmatologiya-ortopediyada müasir müalicə metodları
Müasir təbabət dayaq-hərəkət aparatının müxtəlif travmalarının və xəstəliklərinin müalicəsində böyük uğurlar qazanır. Elm yerində saymır, yeni işləmələr və…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Axilles vətərinin qırılması
Axilles vətərinin qırılmaları ortopediyada nadir hal deyil. Ən çox belə zədə idmançılarda (futbolçularda, qaçışçılarda, tennisçilərdə, gimnastlarda və b.)…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Ayaqdakı çıxıntını necə aradan qaldırmaq olar?
Ayağın baş barmağındakı «sümükcik» deformasiyası qadınlarda kişilərə nisbətən daha tez-tez rast gəlinir. Bu xəstəlik təkcə pəncənin formasını pozmur…
İstiqamət: Podologiya
Podoloq: bu mütəxəssis nə ilə məşğul olur?
Podologiya mərkəzində çalışan podoloq mütəxəssisləri dırnaq lövhələrinin patologiyalarına aid geniş spektrli problemləri həll edirlər, ilk növbədə bunlar:
İstiqamət: Podologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
