Diabetik retinopatiya şəkərli diabetin qeyri-adekvat kompensasiyası fonunda gözün torlu qişasının zədələnməsidir. Diabetik retinopatiya 20 yaşdan yuxarı insanlarda yeni korluq hallarının ən tez-tez rast gəlinən səbəblərindən biridir.
Yayımlanma tarixi:
Xəstəlik haqqında
Diabetik retinopatiyanın morfoloji təzahürləri torlu qişanın damarlarının və toxumalarının spesifik anomaliyalarının olmasından ibarətdir. Bu vəziyyətdə yenidən əmələ gələn retinal damarlar çox vaxt yalnız bazal membrandan ibarət olur, kövrək borulara çevrilir. Arteriyaların diametri dəyişkənliyi ilə fərqlənir, çox vaxt istənilən vaxt cırıla biləcək mikroanevrizmlər yaranır. Bu qansızma və ödemə gətirib çıxarır. Bundan əlavə, yaranan damarlar funksional çatışmazlığı ilə fərqlənir – onların divarından oksigen daşınması pisləşir. Nəticədə torlu qişa lazımi qidalanma almır.
Artan işemiya və hipoksiya əlavə olaraq neoangiogenezi aktivləşdirir. Yenidən yaranan damarlar da defektlidir və gözlənilən fayda əvəzinə sonradan zərər gətirir, çünki qansızmaların sayı artır. Bu amillər diabetik retinopatiyanı vaxtında müalicə aparılmadıqda görmənin tam itirilməsinə gətirib çıxara bilən təhlükəli vəziyyət edir.
Səbəbləri
Diabetik retinopatiyanın bilavasitə səbəbi qanda xroniki yüksəlmiş qlükoza səviyyəsinin gözün torlu qişasına toksik təsiridir. Gözün torlu qişasının diabetik zədələnməsinin proqressivləşməsinə səbəb olan amillər bunlardır:
- Karbohidrat mübadiləsi kompensasiya səviyyəsinin qeyri-adekvatlığı – birbaşa səbəb-nəticə əlaqəsi izlənir;
- Karbohidrat mübadiləsi pozğunluqlarının müddəti – onlar nə qədər uzun mövcuddursa, torlu qişa, xüsusilə mərkəzi zona (makula) bir o qədər çox əziyyət çəkir;
- Pasiyentin yaşı, xüsusilə birinci tip diabetdən əziyyət çəkən şəxslər üçün aktualdır – onlarda uşaqlıqda retinopatiya riski minimaldır, lakin cinsi yetişkənlik dövründə artır, çünki çoxlu kontrinsulyar hormonlar istehsal olunmağa başlayır (qanda qlükoza səviyyəsinin artmasına kömək edir);
- Assosiasiya olunmuş arterial hipertenziyanın olması – hər 10 mm c.süt. Diastolik təzyiqin qalxması torlu qişanın zədələnmə riskini 2 dəfə artırır;
- Dislipidemiya – plazmanın artmış aterogenlik indeksi gözdaxili strukturlara əlavə «zərbə» vurur (triqliseridlərin və aşağı sıxlıqlı lipoproteinlər tərkibindəki «zərərli» xolesterinin səviyyəsinin artması təhlükəlidir);
- Diabetik böyrək xəstəliyi – proteinuriya səviyyəsi (sidiklə itirilən zülal miqdarı) ilə torlu qişanın zədələnmə riski arasında sıx əlaqə izlənilib;
- Hestasiya dövrü – hamiləlikdə diabetik retinopatiya mübadilə proseslərinin ümumi yenidən qurulması ilə əlaqədar proqressivləşməyə başlaya bilər (buna görə belə pasiyentlər dinamik olaraq oftalmoloqun baxışına gəlməlidir);
- Siqaretçəkmə – ehtimal ki, bu zərərli vərdiş hipoksiyanı gücləndirir və serebral damarların spazmına kömək edir.
Diabetik retinopatiyanın patogenezinin işə salan anı orqanizmdə xroniki yüksəlmiş qlükoza səviyyəsidir.
- Aldozoreduktaza aktivliyinin stimulyasiyası;
- Zülalların gücləndirilmiş qlikasiyası (zülal + karbohidrat birləşməsi əmələ gəlir);
- Mioinozitol sisteminin pozulması;
- Qlükoza molekullarının oksidləşməsinin güclənməsi;
- Vazoaktiv maddələrin aktivliyinin dəyişməsi (normada vazokonstriktorlar və vazodilatatorlar arasında balans olmalıdır).
Baş verən biokimyəvi pozğunluqlar torlu qişanın işemiyasına gətirib çıxarır ki, bu da onun qidalanmasını yaxşılaşdırmalı olan yeni damarların əmələ gəlmə prosesini işə salır. Lakin bu damarlar, yaranan kollaterallar kimi, defektlidir – onların nazik divarı tez cırılır. Torlu qişada qansızmalar, sərt və yumşaq eksudatlar, ödem yaranır. Patogenezdə qanın laxtalanma sisteminin aktivləşməsi də rol oynayır. Torlu qişanın artan hipoksiyası və işemiyası VEGF – damar böyümə faktorunun artıq istehsalına gətirib çıxarır. Hazırda monoklonal antitellər əsasında VEGF-i bloklayan və bununla gözün torlu qişasını zədələnmədən qoruyan preparatlar yaradılıb.
Təsnifat
Klinik tövsiyələrə əsasən, diabetik retinopatiyanın 3 forması ayırd edilir:
- Birinci mərhələ – proliferativ olmayan. Bu mərhələdə yalnız təkli mikroanevrizmlər və qansızmalar var, ödem və eksudatlar zəif ifadə olunub.
- İkinci mərhələ – preproliferativ. Venoz anomaliyalar yaranır, qansızmaların və eksudasiya zonalarının sayı dəfələrlə artır.
- Üçüncü mərhələ – proliferativ. Patoloji dəyişikliklər nəzərəçarpan proqressivləşir, çoxsaylı qansızmalar nahiyəsində birləşdirici toxuma böyüyür, torlu qişa ilə şüşəvi cisim arasında yaranan tellər retinal qopma riskini artırır, bu isə korluq ehtimalını yüksəldir.
Ağırlaşmaların olub-olmamasından asılı olaraq diabetik retinopatiyanın aşağıdakı növləri ayırd edilir:
- Retinal qopma olmadan;
- Traksion, reqmatogen retinal qopma ilə birləşən.
Klinik mənzərə
Xəstəliyin ilkin mərhələlərində diabetik retinopatiyanın simptomları yoxdur ki, bu da xəstəliyin gecikmiş diaqnostikasının səbəblərindən biridir. Buna görə şikayət olmadıqda belə şəkərli diabetdən əziyyət çəkən pasiyentlər müntəzəm okulistdə müşahidə olunmalıdır. Birinci tip şəkərli diabetli xəstələrdə oftalmoloqun ilk baxışı xəstəliyin başlanmasından 1,5-2 il sonra və pubertat dövründə mütləq tövsiyə olunur. İkinci tip diabet aşkar edilmiş pasiyentlər dərhal okulistə müraciət etməlidir, çünki müəyyən müddət mövcud olan xroniki hiperqlikemiya torlu qişanın ikincili zədələnməsini işə sala bilər və onu mümkün qədər tez diaqnoz qoymaq vacibdir. Xəstəliyin əlverişli gedişində baxışlar ildə 1 dəfə, patologiya aşkar edildikdə isə – rübdə 1 dəfə və ya yarım ildə 1 dəfə təkrarlanır.
Retinal qopmadan xəbər verə bilən narahatedici retinopatiya simptomları:
- Görmə itiliyinin əhəmiyyətli pisləşməsi;
- Gözlərdə parıltı və şimşəklərin yaranması;
- Görmə sahələrinin itirilməsi;
- Təsvirlərin sınıqlığı;
- Rəng qavrayışının pozulması.
Sadalanan əlamətlərdən heç olmasa birinin qəflətən yaranmasında dərhal oftalmoloqla konsultasiya etmək lazımdır.
Şəkillərdə əlamətlər
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diabetik retinopatiyanın diaqnostikası oftalmoskopiya – göz dibi baxışının nəticələrinə əsaslanır. Bu tədqiqat qaranlıq otaqda xüsusi böyüdücü linzalar tətbiq edilməklə aparılır.
Diabetik retinopatiyanın oftalmoskopik əlamətləri bunlardır:
- Torlu qişanın damarlarının diametrinin və qıvrımlılığının dəyişməsi;
- Damar mikrogenişlənmələrinin əmələ gəlməsi;
- Makula və torlu qişanın periferik şöbələrinin ödemi;
- Sərt və yumşaq eksudatların olması;
- Qansızma ocaqları;
- Neovaskulyarizasiyanın yaranması – yenidən əmələ gələn defektli damarlar;
- Qlianın proliferasiyası;
- Şüşəvi cism və torlu qişa arasında birləşdirici toxuma telləri.
Diaqnoz diabetik retinopatiyanın mərhələlərə görə təsnifatı əsasında qoyulur. Bu xəstəliyi olan pasiyentə görmə orqanının kompleks müayinəsi göstərişdir. Diaqnostika proqramına adətən daxildir:
- Vizometriya – görmə itiliyinin qiymətləndirilməsi;
- Tonometriya – gözdaxili təzyiqin ölçülməsi (retinopatiya qüzehli qişa nahiyəsində damarların patoloji böyüməsinin gətirib çıxardığı ikincili qlaukoma ilə assosiasiya oluna bilər);
- Refraktometriya – gözün sındırma qabiliyyətinin ölçülməsi;
- Ultrasəs skanlaşdırma gözdaxili strukturların;
- Optik koherent tomoqrafiya;
- Elektrofizioloji tədqiqatlar.
Müalicə
Diabetik retinopatiyanın müalicəsini həm oftalmoloq, həm də endokrinoloq aparır. Birinci mütəxəssis torlu qişanın vəziyyətinin yaxşılaşdırılması ilə məşğul olur, ikincisi isə – qlükoza və qlikoləşmiş hemoqlobin səviyyəsini optimal səviyyədə saxlamağa kömək edir.
Retinopatiyanın spesifik konservativ terapiyası aşağıdakı istiqamətləri əhatə edə bilər:
- Qanın özlülüyünün azaldılması (antiaqreqantlar tətbiq olunur);
- Vitamin-mineral kompleksləri;
- Antioksidantlar.
Lakin patoloji prosesin proqressivləşməsi zamanı daha radikal üsullar – lazer koaqulyasiya, VEGF-faktoru inhibitorunun intraokulyar inyeksiyası lehinə məsələ həll olunur.
- VEGF inhibitorunun gözdaxili yeridilməsi. Preparat VEGF-faktorunun təsirini boğur, bununla patoloji neovaskulyarizasiya və onunla əlaqəli qansızmaların qarşısını alır.
- Lazerkoaqulyasiya. Adətən preproliferativ mərhələdə tövsiyə olunur. Lazer enerjisi damarları möhkəmləndirməyə və defektli kapilyarların cırılmasının qarşısını almağa kömək edir.
- Vitrektomiya və vitreal boşluğun tamponadası – bu diabetik retinopatiyada klassik əməliyyatdır. O şüşəvi cismin tellərlə birlikdə çıxarılmasını və yaranmış boşluğa tibbi qaz və ya silikonun yeridilməsini nəzərdə tutur. Tamponada torlu qişanın damar qişasına sıx birləşməsini təmin etmək üçün zəruridir.
Reabilitasiya
Vitrektomiya və vitreal boşluğun tamponadası aparılmış pasiyentlərə reabilitasiya mərhələsində tövsiyə olunur:
- Orta və ağır fiziki fəallıqdan qaçmaq;
- Duşda çimmək, isti vanna qəbul etməmək;
- Idman zalına getməmək;
- Başı əyməmək;
- Qaz sobasında yemək bişirməmək;
- Torlu qişanın xoroidə sıx birləşməsi üçün şərait yaratmaq üçün başın uzunmüddətli üfüqi vəziyyətini təmin etmək (əgər boşluq qazla tamponlanıbsa, başı aşağı yatmaq lazımdır, əgər silikonla isə – yuxarı);
- Həkimin təyin etdiyi preparatları müntəzəm konyunktiva kisəsinə damcılamaq;
- Oftalmoloqda nəzarət baxışlarına gəlmək.
Torlu qişanın altında yerləşən qişaya sıx birləşməsinə nail olunduqdan sonra əksər məhdudiyyətlər götürülür. Nəzarət baxışında oftalmoloq pasiyenti tövsiyə olunan aktivlik rejimi haqqında məlumatlandıracaq.
Profilaktika
Diabetik retinopatiyanın profilaktikası normoqlikemiya vəziyyətinin saxlanmasına yönəlib. Öz növbəsində xroniki hiperqlikemiya mikrodamar ağırlaşmalarını işə salan patoloji prosesin proqressivləşməsinə gətirib çıxarır.
Şəkərli diabetdən əziyyət çəkən pasiyentlər:
- Müntəzəm endokrinoloqda müşahidə olunmalıdır;
- Gün ərzində ən azı üç dəfə qanda qlükoza konsentrasiyasını ölçməlidir (qlikemiyaya nəzarətin optimal sayını klinik halın xüsusiyyətləri nəzərə alınmaqla endokrinoloq deyəcək);
- 1-ci tip diabetdə vaxtında insulin yeritməli, 2-ci tip xəstəlikdə isə şəkərsalan tabletlər qəbul etməlidir;
- Rasional qidalanmalı və karbohidrat istehlakına nəzarət etməli, çörək vahidlərini hesablamalıdır;
- Plazmanın aterogenlik indeksini qiymətləndirmək və zərurət olduqda medikamentoz korreksiyaya başlamaq üçün müntəzəm lipidoqramma verməlidir;
- Arterial təzyiq səviyyəsinə nəzarət etməli və onu norma hüdudlarında saxlamalıdır (damar risklərini azaltmaq üçün yuxarı sərhəddən bir qədər aşağı).
Qənaətbəxş qlikemik nəzarətin saxlanması diabetik retinopatiyanın inkişaf riskini etibarlı şəkildə azaldır. Bundan əlavə, profilaktika çərçivəsində şikayət olmadıqda belə oftalmoloqun müntəzəm baxışları tövsiyə olunur. Torlu qişanın əziyyət çəkməsinin ilkin əlamətlərinin aşkarlanması hədəfli müalicə (lazerkoaqulyasiya, metabolik terapiya və ya anti-VEGF terapiya) aparmağa imkan verəcək.
Yadda saxla!
Diabetik retinopatiyanın ağırlaşmaları hiyləgərdir. İlk növbədə söhbət korluğun səbəblərindən biri olan torlu qişanın qopmasından gedir. Belə ki, qidalandırıcı damar qişası ilə əlaqəsini itirmiş çubuqlar və kolbochkalar kifayət qədər tez ölür. Neyronların nə qədər çoxu ölərsə, nəticələr bir o qədər ciddi olar, tam korluğa qədər. Lakin bu ağırlaşmadan qaçmaq mümkündür, əgər şikayət olmadıqda belə müntəzəm oftalmoloq baxışına gəlsəniz. Belə ki, diabetik retinopatiyanın erkən mərhələlərində görmə itiliyi pisləşmir, lakin torlu qişa artıq əziyyət çəkməyə başlayıb. Oftalmoloqda skrininq müayinəsi problemi aşkar etməyə və onu aradan qaldırmağa imkan verəcək. Bundan əlavə, şəkərli diabetli pasiyentlərdə gözdaxili təzyiqin ikincili yüksəlmə riski var.
Suallar və cavablar
Bu vəziyyətin diaqnostikası və müalicəsini oftalmoloq aparır. Lakin uğurlu nəticələrə nail olmaq üçün qanda optimal qlükoza səviyyəsini saxlamaq mütləqdir. Bunun üçün isə endokrinoloqun köməyi tələb olunur.
Müalicə üsulunun seçimi prosesin mərhələsindən asılıdır. Birinci mərhələdə adətən torlu qişanın vəziyyətini yaxşılaşdıran konservativ terapiya aparılır, ikincidə — lazerkoaqulyasiya və ya anti-VEGF yeridilməsi göstərişdir, üçüncüdə isə — vitrektomiya məsələsi həll oluna bilər.
Bu vəziyyətdə torlu qişanın qopması riskinin yüksək olmasını nəzərə alaraq, doğuş gözlər üçün təhlükəli olan sürmə dövründən qaçmaq üçün keysəriyyə kəsiyi yolu ilə planlaşdırılır.
Mövzu üzrə məqalələr
Gözün diafanoskopiyası
Gözün diafanoskopiyası — göz almasının istiqamətlənmiş, dar konsentrasiyalı işıq dəstəsi ilə şəffaflandırılmasına əsaslanan müayinədir. Eyni zamanda yaxınlıqda yerləşən…
İstiqamət: Oftalmologiya
Kompüter və görmə
Kompüterlə işləyərkən, rahat vəziyyəti asanlıqla tapmağın mümkün olduğu kitab oxumaqdan fərqli olaraq, insan tamamilə displeyin vəziyyətindən asılı olur.…
İstiqamət: Oftalmologiya
Gözün deşici olmayan yaralanmaları
Gözün deşici olmayan yaralanması digər travmalardan onunla fərqlənir ki, göz almasının kapsulu zədələnməmiş qalır. Ən çox belə yaralanmalar…
İstiqamət: Oftalmologiya
Göz bülluru cərrahiyyəsinin müasir üsulları
Kataraktanın ultrasəslə kənarlaşdırılmasının (fakoemulsifikasiyanın) geniş klinik praktikaya tətbiqi büllur cərrahiyyəsi sahəsində təhlükəsizlik və proqnozlaşdırıla bilənlik baxımından əhəmiyyətli tərəqqiyə…
İstiqamət: Oftalmocərrahiyyə
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
