Tor qişa damarlarının okklüziyası tor qişanı qanla təmin edən arteriyanın və ya qanı aparan venanın tıxanmasıdır. Bir gözdə qəfil, ağrısız görmə pisləşməsi ilə özünü göstərir. Arteriya okklüziyası gözün «insultu» sayılır və təcili yardım tələb edir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Tor qişa venasının trombozu
- tor qişanın mərkəzi arteriyasının okklüziyası
- retinal damar okklüziyası
- retinal vena okklüziyası
- tor qişa arteriyasının emboliyası
Xəstəlik haqqında
Tor qişa gözün daxili, işığı qəbul edən təbəqəsidir və çox intensiv qan dövranı tələb edir. Onu mərkəzi arteriya və onun şaxələri qanla təmin edir, qan isə mərkəzi vena və onun şaxələri ilə geri axır. Bu damarlardan birinin tıxanması tor qişa damarlarının okklüziyası adlanır.
Venoz okklüziya daha çox rast gəlinir: mərkəzi vena və ya onun şaxəsi tıxanır, tor qişada qansızmalar və ödem əmələ gəlir. Görmə makulanın (sarı ləkənin) ödemindən asılı olaraq müxtəlif dərəcədə pisləşir. Xəstəlik əsasən orta və ahıl yaşlı insanlarda, arterial hipertenziya, diabet və qlaukoma fonunda inkişaf edir.
Arterial okklüziya tor qişaya qan axınını dayandırır: görmə saniyələr ərzində kəskin itir. Bu, beyin insultu ilə eyni mexanizmə malikdir və tez-tez yuxu arteriyalarının aterosklerozu və ya ürəkdən gələn emboliya ilə bağlıdır – ona görə pasiyent insult kimi təcili müayinə olunmalıdır.
Xəstəliyin əhəmiyyəti təkcə görmə itkisində deyil: göz damarlarının tıxanması çox vaxt bütün damar sisteminin vəziyyəti barədə xəbərdarlıqdır və vaxtında müayinə gələcəkdə insult və infarktın qarşısını almağa kömək edir.
Səbəbləri
Okklüziya adətən damar divarının zədələnməsi, qan axınının yavaşıması və qanın laxtalanma xüsusiyyətlərinin dəyişməsi nəticəsində yaranır. Arterial formada daha çox damar mənfəzini qəfil bağlayan emboliya (xolesterin lövhəsinin və ya trombun qopmuş hissəsi), venoz formada isə yerli tromboz rol oynayır. Əsas risk amilləri:
- arterial hipertenziya – həm venoz, həm də arterial okklüziyanın ən vacib risk amilidir; uzun müddət yüksək təzyiq damar divarını sərtləşdirir;
- ateroskleroz, yüksək xolesterin – yuxu arteriyalarında lövhələr əmələ gəlir, onların hissəcikləri göz damarlarına düşə bilər;
- şəkərli diabet – kiçik damarları zədələyir və tromboz riskini artırır;
- qlaukoma – yüksək göz təzyiqi görmə sinirinin başında venanı sıxır və venoz okklüziya üçün risk amilidir;
- siqaret – damar divarını zədələyir və aterosklerozu sürətləndirir;
- ürək ritminin pozulması, xüsusən qulaqcıqların fibrilyasiyası, həmçinin ürək qapaq xəstəlikləri – ürək boşluqlarında əmələ gələn tromblar arterial emboliyaya səbəb olur;
- qanın laxtalanma pozuntuları, qanın qatılığının artması – bəzi qan xəstəlikləri, irsi trombofiliyalar; xüsusilə gənc pasiyentlərdə axtarılır;
- nəhənghüceyrəli arteriit – ahıl yaşlı insanlarda damarların iltihabi xəstəliyi; arterial okklüziyanın vacib və təcili müalicə tələb edən səbəbidir;
- bəzi dərmanlar və hormonal vəziyyətlər – məsələn, hormonal kontrasepsiya digər risk amilləri ilə birlikdə trombozu asanlaşdıra bilər.
Təsnifat
- mərkəzi vena okklüziyası – bütün tor qişadan qanın axını pozulur; işemik (qan təchizatının ciddi pozulması ilə) və qeyri-işemik formaları ayırd edilir; işemik forma ağırlaşmalara daha meyllidir;
- vena şaxəsinin okklüziyası – tor qişanın bir hissəsi zədələnir, adətən arteriya ilə venanın kəsişdiyi yerdə; proqnoz daha yaxşıdır;
- mərkəzi arteriya okklüziyası – bütün tor qişanın qan təchizatı kəsilir, görmə kəskin itir;
- arteriya şaxəsinin okklüziyası – görmə sahəsinin bir hissəsi itir, mərkəzi görmə qoruna bilər.
Klinik mənzərə
Xəstəliyin əsas xüsusiyyəti – əlamətlərin bir gözdə qəfil və ağrısız yaranmasıdır. Çox vaxt pasiyent dəyişikliyi səhər oyananda və ya ikinci gözü təsadüfən bağlayanda hiss edir.
- bir gözdə qəfil, ağrısız görmə pisləşməsi və ya itməsi;
- görmə sahəsinin bir hissəsində «pərdə» və ya qaranlıq sahə – yuxarıdan, aşağıdan və ya yandan;
- venoz okklüziyada – görmənin bulanması, düz xətlərin əyri görünməsi; əlamətlər bir neçə saat və ya gün ərzində arta bilər;
- arterial okklüziyada – saniyələr ərzində dərin görmə itkisi, bəzən yalnız işığı hiss etmə qalır;
- bəzən əvvəlcədən keçici görmə itkisi epizodları – bir neçə dəqiqəlik «pərdə», sonra görmə bərpa olunur; bu da ciddi xəbərdarlıqdır;
- gec mərhələdə, yeni damarlar əmələ gəldikdə – gözdə ağrı və qızartı (göz təzyiqinin kəskin artması).
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər bir gözdə görmə qəfil itibsə və ya pisləşibsə – bu təcili vəziyyətdir: dərhal 103-ə zəng edin və ya təcili oftalmoloji yardıma müraciət edin. Görmə itkisi ilə yanaşı üzün və ya bədənin bir tərəfində zəiflik, nitq pozğunluğu, başgicəllənmə varsa, bu insult ola bilər – vaxt itirmədən 103-ə zəng edin. Baş ağrısı, gicgahda həssaslıq, çeynəyərkən çənə ağrısı və halsızlıq olan ahıl yaşlı insanda bu, nəhənghüceyrəli arteriitin əlaməti ola bilər və ikinci gözü qorumaq üçün təcili müalicə tələb edir.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnozu oftalmoloq qoyur, arterial okklüziyada isə müayinə nevroloq və kardioloqla birlikdə davam etdirilir. Həkim şikayətlərin başlanma vaxtını, əvvəlki keçici görmə itkilərini, təzyiq, diabet, ürək xəstəlikləri və qəbul edilən dərmanlar barədə məlumatı soruşur.
- görmə itiliyinin və görmə sahəsinin yoxlanılması – zədələnmənin dərəcəsini göstərir;
- göz dibinin genişləndirilmiş bəbəklə müayinəsi – venoz okklüziyada qansızmalar və genişlənmiş venalar, arterial okklüziyada tor qişanın solğunluğu və «albalı ləkəsi» görünür;
- optik koherent tomoqrafiya – makula ödeminin qiymətləndirilməsi və müalicənin izlənməsi;
- flüoresseinlə angioqrafiya – qan dövranının pozulmasının dərəcəsi, işemiya zonaları;
- göz təzyiqinin ölçülməsi – qlaukomanın aşkarlanması;
- arterial okklüziyada – insult protokolu üzrə müayinə: beynin MRT-si, yuxu arteriyalarının dupleks skanlaması, EKQ və ritm monitorinqi, exokardioqrafiya;
- qan analizləri – qlükoza, lipidlər, EÇS və C-reaktiv zülal (nəhənghüceyrəli arteriitin istisnası üçün), göstərişə görə laxtalanma sistemi.
Differensial diaqnostika şüşəvari cismə qansızma, tor qişanın qopması, görmə sinirinin işemik neyropatiyası və diabetik retinopatiya ilə aparılır.
Xidmətlər
- Gözün optik koherent tomoqrafiyası
- Midriaz altında oftalmoskopiya
- Göz dibinin biomikrofotoqrafiyası
- Braxiosefal arteriyaların dupleks skanlanması
- Arterial təzyiqin sutkalıq monitorinqi (ATSM)
- Koaqulogramma (hemostazioqramma), skrininq (6 göstərici): fibrinogen, AÇTV, MNN, PTV, PTİ, trombin vaxtı
- Ümumi xolesterin
- EKQ – Elektrokardioqrafiya
Ağırlaşmalar
- görmənin daimi itirilməsi və ya əhəmiyyətli dərəcədə zəifləməsi;
- xroniki makula ödemi – mərkəzi görmənin uzunmüddətli pisləşməsi;
- yeni damarların böyüməsi – neovaskulyar qlaukoma (ağrılı, görməni təhdid edən vəziyyət), şüşəvari cismə qansızma;
- tor qişanın dartılma ilə qopması;
- arterial okklüziyadan sonra insult və miokard infarktı riskinin artması.
Müalicə
Müalicə okklüziyanın növündən asılıdır və hər iki halda iki məqsəd güdür: gözü qorumaq və bütün orqanizmdə damar risklərini azaltmaq.
Venoz okklüziya:
- makula ödemində – göz daxilinə anti-VEGF preparatlarının (yeni damarların böyüməsini və ödemi azaldan dərmanlar) və ya qlükokortikoid implantlarının yeridilməsi; adətən bir neçə inyeksiyadan ibarət kurs və müntəzəm nəzarət tələb olunur;
- yeni damarların böyüməsində – tor qişanın lazer koaqulyasiyası;
- şüşəvari cismə uzunmüddətli qansızma və ya tor qişanın dartılmasında – cərrahi müalicə (vitrektomiya);
- risk amillərinin nəzarəti – arterial təzyiq, diabet, göz təzyiqi.
Arterial okklüziya:
- təcili insult müayinəsi və ixtisaslaşmış mərkəzdə müalicə imkanlarının qiymətləndirilməsi – ilk saatlarda bəzi pasiyentlərdə trombun həll edilməsi imkanı müzakirə oluna bilər, ona görə vaxt həlledicidir;
- ikincili profilaktika – antiaqreqantlar, statinlər, təzyiqin nəzarəti, aritmiyanın müalicəsi (lazım olduqda antikoaqulyantlar);
- yuxu arteriyasının ciddi daralmasında – damar cərrahının konsultasiyası;
- nəhənghüceyrəli arteriit şübhəsində – təcili qlükokortikoid müalicəsi, çox vaxt təsdiqedici nəticələri gözləmədən.
Pasiyent nə edə bilər: təzyiqi evdə müntəzəm ölçmək, təyin olunmuş dərmanları fasiləsiz qəbul etmək, siqareti tərk etmək, göz inyeksiyalarının və nəzarət müayinələrinin cədvəlinə riayət etmək.
Nə etməmək lazımdır: görmə qəfil itdikdə evdə «keçəcəyini» gözləmək, göz damcıları ilə özünü müalicə etmək. Ümumi damar preparatlarının və «qan durulducu» vasitələrin özbaşına qəbulu tövsiyə olunmur – bu, qanaxma riskini artırır və səbəbi aradan qaldırmır.
Profilaktika
- arterial təzyiqin, qan şəkərinin və xolesterinin nəzarəti – həkimin təyin etdiyi hədəflərə çatmaq;
- siqaretdən imtina, fiziki aktivlik, bədən çəkisinin normallaşdırılması;
- qlaukomanın vaxtında aşkarlanması və müalicəsi – qırx yaşdan sonra göz təzyiqinin müntəzəm ölçülməsi;
- aritmiyanın vaxtında aşkarlanması və müalicəsi – nizamsız ürəkdöyünmə hiss olunursa, EKQ çəkdirmək;
- bir gözdə okklüziya keçirmiş insanlarda ikinci gözün müntəzəm müayinəsi;
- ahıl yaşlılarda və diabetli pasiyentlərdə ildə ən azı bir dəfə göz dibinin müayinəsi.
Hansı həkimə müraciət etməli
Görmənin qəfil pisləşməsində ilk növbədə oftalmoloqa (arterial okklüziya şübhəsində təcili yardıma) müraciət etmək lazımdır. Sonrakı müayinə və profilaktika nevroloq, kardioloq və terapevtlə birlikdə aparılır.
Yadda saxla!
Bir gözdə görmənin qəfil itməsi – yalnız göz problemi deyil, bütün damar sistemi üçün xəbərdarlıq siqnalıdır.
- Belə hallarda dərhal təcili yardım çağırın – arterial okklüziyada hər saat əhəmiyyətlidir.
- Arteriya okklüziyasından sonra insult riskini qiymətləndirmək üçün nevroloq və kardioloq müayinəsindən keçin.
- Venoz okklüziyada göz daxilinə inyeksiyaların kursunu yarımçıq qoymayın.
- Təzyiq, şəkər və xolesterinin nəzarəti ikinci gözü də qoruyur.
Suallar və cavablar
Bu, okklüziyanın növündən, yerləşməsindən və müalicənin başlanma vaxtından asılıdır. Venanın şaxəsinin okklüziyasında proqnoz daha yaxşıdır və müalicə ilə görmə çox vaxt xeyli yaxşılaşır; mərkəzi arteriya okklüziyasında isə görmə çox vaxt əhəmiyyətli dərəcədə bərpa olunmur.
Tor qişa arteriyasının tıxanması beyin damarlarının tıxanmasına bənzər mexanizmlə baş verir və insult riskinin yüksək olduğunu göstərir. Ona görə belə pasiyentlər insult kimi müayinə olunur və onlara ikincili profilaktika təyin edilir.
Bəli, risk amilləri nəzarətdə saxlanmadıqda ikinci gözdə də okklüziya inkişaf edə bilər. Təzyiqin, şəkərin və göz təzyiqinin nəzarəti, həmçinin müntəzəm göz müayinəsi bu riski azaldır.
İnyeksiya yerli keyləşdirici damcılardan sonra steril şəraitdə aparılır və əksər pasiyentlər yalnız qısa təzyiq hissi qeyd edir. Prosedurdan sonra bir neçə gün gözdə yüngül narahatlıq ola bilər; güclü ağrı, qızartı və görmənin pisləşməsi olarsa, dərhal həkimə müraciət etmək lazımdır.
Bəli, və təcili. Bir gözdə qısa müddətli görmə itkisi keçici işemik tutmanın əlaməti ola bilər və yaxın günlərdə insult riskini artırır. Belə halda eyni gün həkimə müraciət etmək və damar müayinəsindən keçmək lazımdır.
Əksər hallarda adi gündəlik fəaliyyət və orta fiziki yük qadağan deyil, əksinə, damar sağlamlığı üçün faydalıdır. Konkret məhdudiyyətlər okklüziyanın növündən, aparılan müalicədən və ümumi vəziyyətdən asılıdır, ona görə bu barədə həkiminizlə məsləhətləşin.
Mövzu üzrə məqalələr
Gözün diafanoskopiyası
Gözün diafanoskopiyası — göz almasının istiqamətlənmiş, dar konsentrasiyalı işıq dəstəsi ilə şəffaflandırılmasına əsaslanan müayinədir. Eyni zamanda yaxınlıqda yerləşən…
İstiqamət: Oftalmologiya
Kompüter və görmə
Kompüterlə işləyərkən, rahat vəziyyəti asanlıqla tapmağın mümkün olduğu kitab oxumaqdan fərqli olaraq, insan tamamilə displeyin vəziyyətindən asılı olur.…
İstiqamət: Oftalmologiya
Gözün deşici olmayan yaralanmaları
Gözün deşici olmayan yaralanması digər travmalardan onunla fərqlənir ki, göz almasının kapsulu zədələnməmiş qalır. Ən çox belə yaralanmalar…
İstiqamət: Oftalmologiya
Göz bülluru cərrahiyyəsinin müasir üsulları
Kataraktanın ultrasəslə kənarlaşdırılmasının (fakoemulsifikasiyanın) geniş klinik praktikaya tətbiqi büllur cərrahiyyəsi sahəsində təhlükəsizlik və proqnozlaşdırıla bilənlik baxımından əhəmiyyətli tərəqqiyə…
İstiqamət: Oftalmocərrahiyyə
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
