Diabetik neyropatiya şəkərli diabet zamanı yüksək qan şəkərinin sinirləri zədələməsi nəticəsində yaranan ağırlaşmadır. Ən çox ayaqlarda keyimə, yanğı və ağrı ilə başlayır, diabetik ayaq xorasının əsas səbəblərindən biridir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Diabetik polineyropatiya
- diabetik periferik neyropatiya
Xəstəlik haqqında
Diabetik neyropatiya şəkərli diabetin ən çox rast gəlinən ağırlaşmalarından biridir. Uzun müddət yüksək qalan qan şəkəri sinir liflərini və onları qidalandıran xırda damarları zədələyir. Ən uzun sinirlər daha tez zədələndiyindən əlamətlər əvvəlcə ayaq barmaqlarında başlayır, sonra yuxarı qalxır və sonradan əllərə keçir – «corab və əlcək» tipi.
Neyropatiya həm 1-ci, həm də 2-ci tip diabetdə inkişaf edir, bəzən 2-ci tip diabet aşkarlanana qədər artıq mövcud olur. Xəstəlik yalnız hissiyyat sinirlərini deyil, daxili orqanların işini tənzimləyən avtonom sinirləri də zədələyə bilər.
Neyropatiyanın əsas təhlükəsi ondadır ki, hissiyyatın azalması ayağın kiçik zədələrinin – sürtülmənin, yanığın, dırnaq yarasının – hiss edilməməsinə səbəb olur. Yaralar və infeksiya gec aşkarlanır, bu da diabetik ayaq xorasına və ağır hallarda amputasiyaya gətirib çıxara bilər. Erkən aşkarlama və ayağa düzgün qulluq bu riskləri əhəmiyyətli dərəcədə azaldır.
Səbəbləri
Əsas səbəb uzunmüddətli hiperqlikemiyadır: artıq qlükoza sinir hüceyrələrində maddələr mübadiləsini pozur, oksidativ stress yaradır və sinirləri qidalandıran kapilyarları zədələyir. Riski artıran amillər:
- Qan şəkərinin uzun müddət yüksək və dəyişkən olması – qlikləşmiş hemoqlobin nə qədər yüksəkdirsə, risk də o qədər böyükdür.
- Diabetin müddəti – xəstəlik uzun sürdükcə neyropatiyanın ehtimalı artır.
- Arterial hipertenziya, yüksək xolesterin və triqliseridlər – xırda damarların zədələnməsini sürətləndirir.
- Siqaret – damarları daraldır, sinirlərin qanla təchizatını pisləşdirir.
- Alkoqol – özü də sinirlər üçün toksikdir və diabetin təsirini gücləndirir.
- Artıq çəki və hərəkətsizlik – metabolik pozuntuları dərinləşdirir.
- Böyrəklərin diabetik zədələnməsi – toksik maddələrin toplanması sinirlərə əlavə təsir göstərir.
- B12 vitamini çatışmazlığı – bəzi şəkərsalıcı preparatlarla uzunmüddətli müalicə zamanı yarana bilən əlavə amil; neyropatiyanın əlamətlərini ağırlaşdırır.
- Uzun boy – sinir lifləri daha uzun olduğundan zədələnmə ehtimalı bir qədər yüksəkdir.
Təsnifat
- Distal simmetrik polineyropatiya – ən çox rast gəlinən forma, hər iki ayaqdan simmetrik başlayır.
- Avtonom neyropatiya – ürək-damar sistemi, mədə-bağırsaq, sidik kisəsi, cinsi funksiya, tərləmə və göz bəbəyi reaksiyalarının pozulması.
- Proksimal neyropatiya (diabetik amiotrofiya) – bud və çanaq nahiyəsində kəskin ağrı və əzələ zəifliyi, çox vaxt bir tərəfli başlayır.
- Fokal neyropatiyalar – ayrı-ayrı sinirlərin zədələnməsi: göz hərəkətini təmin edən sinirlər, üz siniri, tunel sindromları (məsələn, bilək kanalı sindromu).
Klinik mənzərə
Xəstəlik çox vaxt tədricən inkişaf edir və ilk illərdə əlamətsiz ola bilər. Distal polineyropatiyada tipik əlamətlər:
- ayaqlarda keyimə, gizildəmə, qarışqa gəzməsi hissi, «corab geyinmiş» hissi;
- yandırıcı, göynədici, «elektrik cərəyanı» kimi ağrılar, xüsusən gecə və istirahətdə artan;
- yorğana və ya paltara toxunmaya belə ağrılı həssaslıq;
- ağrı, istilik və soyuq hissiyyatının azalması – isti suyu, daşı və ya dar ayaqqabını hiss etməmək;
- yerişdə qeyri-sabitlik, xüsusən qaranlıqda, yıxılmaya meyil;
- ayaqların dərisinin quruluğu, çatlar, ayaq əzələlərinin zəifləməsi, barmaqların deformasiyası.
Avtonom neyropatiyada: ayağa qalxarkən başgicəllənmə, istirahətdə sürətli nəbz, yeməkdən sonra mədədə ağırlıq və erkən doyma, ishal və ya qəbizlik, sidik kisəsinin tam boşalmaması, erektil disfunksiya, tərləmənin pozulması. Avtonom neyropatiya hipoqlikemiya əlamətlərini də zəiflədə bilər – insan şəkərin düşdüyünü vaxtında hiss etmir.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər ayaqda yara, qabarcıq, qızartı, şişkinlik, irin və ya qaralma yaranıbsa; ayaq qəfildən qızarıb isti olubsa və şişibsə (Şarko ayağının başlanğıcı ola bilər); hərarət yüksəlibsə; tez-tez huşun itməsi, döş ağrısı, qəfil nəfəs darlığı və ya şəkərin aşağı düşməsini hiss etməmək halları varsa.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diabeti olan hər bir insanda ayaqların hissiyyatı ildə ən azı bir dəfə yoxlanılmalıdır: 2-ci tip diabetdə diaqnoz qoyulduğu andan, 1-ci tip diabetdə isə xəstəliyin başlanğıcından bir neçə il sonra. Həkim şikayətləri soruşur, ayaqları diqqətlə nəzərdən keçirir, dərinin, dırnaqların, ayaqqabının vəziyyətini qiymətləndirir.
- Monofilament testi – nazik neylon sapla toxunma hissiyyatının yoxlanılması; ayağın qorunma hissiyyatının itdiyini göstərir.
- Kamerton ilə vibrasiya hissiyyatının yoxlanılması, istilik və ağrı hissiyyatı, Axilles refleksləri.
- Elektroneyromioqrafiya (ENMQ) – sinirlər üzrə impulsun ötürülməsini ölçür; atipik və ya şübhəli hallarda aparılır.
- Laborator müayinələr – qlikləşmiş hemoqlobin, qlükoza, B12 vitamini, böyrək funksiyası, qalxanabənzər vəzin hormonları; neyropatiyanın digər səbəblərini istisna etmək üçün.
- Avtonom forma şübhəsində – ortostatik sınaq (uzanmış və ayaq üstə təzyiqin ölçülməsi), EKQ, ürək ritminin dəyişkənliyinin qiymətləndirilməsi.
- Ayaq damarlarının qiymətləndirilməsi – nəbzin yoxlanılması, bazu-topuq indeksi, lazım olduqda damarların dupleks USM-i.
Differensial diaqnostika alkoqol mənşəli neyropatiya, B12 çatışmazlığı, hipotireoz, böyrək çatışmazlığı, dərmanların toksik təsiri və bel fəqərələrinin xəstəlikləri ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
- diabetik ayaq xorası və onun infeksiyalaşması, osteomielit;
- Şarko neyroartropatiyası – ayaq sümüklərinin və oynaqlarının dağılması və deformasiyası;
- amputasiya riski;
- yıxılmalar və sınıqlar;
- ortostatik hipotenziya, ürək ritminin pozulması;
- hipoqlikemiyanın hiss edilməməsi;
- xroniki ağrı, yuxu pozuntusu, depressiya;
- mədənin gec boşalması səbəbindən qan şəkərinin gözlənilməz dəyişməsi.
Müalicə
Müalicə üç istiqamətdə aparılır: əsas xəstəliyə nəzarət, neyropatik ağrının yüngülləşdirilməsi və ayağın qorunması.
Əsas xəstəliyə nəzarət. Qan şəkərinin həkimlə razılaşdırılmış hədəf səviyyədə saxlanması neyropatiyanın irəliləməsini ləngidir; bu təsir xüsusilə 1-ci tip diabetdə aydın görünür. Arterial təzyiq, xolesterin, çəki nəzarətdə saxlanılır, siqaret tamamilə tərk edilir, alkoqol məhdudlaşdırılır. B12 çatışmazlığı təsdiqləndikdə B12 vitamini preparatları təyin olunur.
Neyropatik ağrının müalicəsi. Adi ağrıkəsicilər neyropatik ağrıda zəif təsir edir. Həkim neyropatik ağrıya təsir edən dərman qruplarından birini seçə bilər: qabapentinoidlər qrupundan olan antikonvulsantlar, serotonin və noradrenalinin geri udulmasını ləngidən antidepressantlar, trisiklik antidepressantlar. Ağrı məhdud sahədədirsə, lokal təsirli məlhəm və plastırlar tətbiq oluna bilər. Seçim yaşdan, yanaşı xəstəliklərdən və yan təsirlərdən asılıdır, dozanı həkim tədricən tənzimləyir. Narkotik ağrıkəsicilər asılılıq riski səbəbindən adətən tövsiyə olunmur. Antioksidant və «sinirləri qidalandıran» preparatların effekti məhduddur.
Avtonom pozuntuların müalicəsi – mədənin gec boşalmasında qidalanma rejiminin dəyişdirilməsi, ortostatik hipotenziyada maye rejimi və kompressiya corabları, erektil disfunksiya və sidik ifrazı pozuntularının müvafiq mütəxəssislərlə müalicəsi.
Ayağın qorunması:
- ayaqların gündəlik müayinəsi, rahat və geniş ayaqqabı, lazım olduqda ortopedik içliklər;
- dırnaqların və döyənəklərin diabetik ayaq kabinetində peşəkar qulluğu;
- hər hansı yaranın dərhal həkimə göstərilməsi, xoralarda ayağın yükdən azad edilməsi.
Ağrıkəsiciləri və «sinir vitaminlərini» özbaşına qəbul etmək, döyənəkləri bıçaqla kəsmək, yaralara xalq vasitələri qoymaq olmaz.
Profilaktika
- Diabetin erkən aşkarlanması və qan şəkərinin yaxşı nəzarəti.
- Qlikləşmiş hemoqlobinin həkimin təyin etdiyi intervallarla müntəzəm yoxlanması.
- Təzyiqin və xolesterinin normada saxlanması.
- Siqaretdən imtina, alkoqolun məhdudlaşdırılması.
- Müntəzəm fiziki aktivlik və normal bədən çəkisi.
- Ayaqların hissiyyatının ildə ən azı bir dəfə həkim tərəfindən yoxlanılması.
- Ayaqlara gündəlik qulluq: ılıq su ilə yuyub quru silmək, nəmləndirici krem (barmaq aralarına yox), dırnaqları düz kəsmək.
- Corabları hər gün dəyişmək, tikişsiz və sıxmayan corablara üstünlük vermək.
Hansı həkimə müraciət etməli
Diabetik neyropatiyanın müalicəsini endokrinoloq və nevroloq birgə aparır. Ayaqda yara və ya deformasiya olduqda diabetik ayaq üzrə mütəxəssisə və ya cərraha müraciət etmək lazımdır.
Yadda saxla!
Hissiyyatı azalmış ayaq kiçik yaranı «xəbər vermir». Ona görə gözlər ayağın keşikçisi olmalıdır.
- Hər gün ayaqlarınızı, barmaq aralarını və dabanları yoxlayın, yalın ayaqla gəzməyin.
- Ayaqda yara, qızartı, şişkinlik, qaralma yaranarsa, təcili həkimə müraciət edin.
- İsitici və isti su ilə ayaqları qızdırmayın – yanıq hiss edilməyə bilər.
- Şəkərin yaxşı nəzarəti neyropatiyanın irəliləməsini ləngidən əsas amildir.
Əlaqəli Xəstəliklər
Faydalı Məqalələr
Şəkərli diabet hökm deyil!
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatına görə, 2003-cü ildə artıq çəkidən əziyyət çəkən insanların sayı 1 milyarddan çoxdur. Piylənmə təkcə…
İstiqamət: Endokrinologiya
Suallar və cavablar
Əmələ gəlmiş sinir zədələnməsi adətən tam bərpa olunmur, lakin şəkərin yaxşı nəzarəti irəliləməni ləngidə və əlamətləri azalda bilər. Ağrı düzgün seçilmiş müalicə ilə əhəmiyyətli dərəcədə yüngülləşir.
Geniş burunlu, yumşaq, içində tikiş olmayan, ayağı sıxmayan ayaqqabı seçin. Deformasiya olduqda fərdi ortopedik içliklər və ayaqqabı lazım ola bilər. Geyinməzdən əvvəl ayaqqabının içini əl ilə yoxlayın.
B12 vitamini yalnız onun çatışmazlığı təsdiqləndikdə faydalıdır. Digər vitamin komplekslərinin neyropatiyanın gedişini dəyişdiyi sübut olunmayıb. Əsas müalicə şəkər nəzarəti və ağrının düzgün müalicəsidir.
Bəli, fiziki aktivlik faydalıdır və qan şəkərinə nəzarəti yaxşılaşdırır. Hissiyyat azalıbsa, ayağa az yük düşən növlər – üzgüçülük, stasionar velosiped – daha təhlükəsizdir. Ayaqda yara varsa, yük həkimlə razılaşdırılmalıdır.
Neyropatik ağrıda istifadə olunan əsas dərman qrupları narkotik deyil və adətən asılılıq yaratmır. Lakin onların yan təsirləri ola bilər və birdən dayandırılmamalıdır. Dərmanı və dozanı yalnız həkim seçir və dəyişir.
Döyənəkləri bıçaq, ülgüc və ya turşulu plastırlarla özünüz təmizləməyin – hissiyyat azaldıqda yara asanlıqla yaranır. Bunu diabetik ayaq kabinetində mütəxəssis etməlidir. Döyənəyin altında qaralma və ya irin görünərsə, dərhal həkimə müraciət edin.
Nevrologiya üzrə xəstəliklər
- Açıq oval pəncərə
- Afaziya
- Alkoqol polinevropatiyası
- Alsheymer xəstəliyi
- Amneziya
- Aqnoziya
- Ataksiya
- Baş beyin kistası
- Bayılma (sinkop)
- Bel osteoxondrozu
- Bel-kürək əzələlərinin mioziti
- Beyin damarlarının anevrizması
- Beyin damarlarının aterosklerozu
- Beyin qan dövranının xroniki çatışmazlığı
- Beyin silkələnməsi
Mövzu üzrə məqalələr
Polikistik yumurtalıq sindromu: aybaşıdan hamiləlik planına qədər
PCOS adı ilə tanınan sindrom yalnız yumurtalıqlarla bağlı deyil. Aybaşı, dəri əlamətləri, maddələr mübadiləsi və hamiləlik planı birlikdə…
İstiqamət: Ginekoloji endokrinologiya / Endokrinologiya / Reproduktologiya
Hamiləlikdə şəkər yükləmə testi: necə hazırlaşmalı?
Qlükoza tolerantlıq testi hamiləlikdə şəkər mübadiləsini qiymətləndirmək üçün istifadə olunur. Hazırlıq, məhlul və qan götürmə vaxtı protokola görə…
İstiqamət: Ginekologiya / Endokrinologiya
Epilepsiya ilə hamiləlik: dərmanı dayandırmadan təhlükəsiz plan qurmaq
Epilepsiyası olan bir çox qadında hamiləlik uğurla davam edə bilər. Bunun üçün tutmaların nəzarəti və dərmanların hamiləliyə uyğunluğu…
İstiqamət: Nevrologiya / Ginekologiya
Qalxanabənzər vəz və hamiləlik: TSH nəticəsini necə qiymətləndirməli?
Qalxanabənzər vəzin hormonları ana və dölün sağlamlığı üçün əhəmiyyətlidir. Hamiləlikdə hormonal dəyişikliklər analizlərə təsir etdiyindən TSH və sərbəst…
İstiqamət: Endokrinologiya / Ginekologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
