Yaşa bağlı makula degenerasiyası tor qişanın mərkəzi hissəsinin – makulanın – tədricən zədələnməsidir. Mərkəzi görmə pisləşir: sətirlər əyilir, üzləri tanımaq və oxumaq çətinləşir. Yaş formada vaxtında başlanan müalicə görməni qoruyur.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- YMD
- makulodistrofiya
- sarı ləkənin yaşa bağlı degenerasiyası
- yaşa bağlı makulopatiya
Xəstəlik haqqında
Makula (sarı ləkə) tor qişanın mərkəzində yerləşən kiçik sahədir və dəqiq, rəngli görmədən – oxumaqdan, yazmaqdan, üzləri tanımaqdan, kiçik detalları görməkdən – məsuldur. Yaşla bu sahədə mübadilə məhsulları (druzlar) toplanır, işığı qəbul edən hüceyrələri qidalandıran pigment epiteli zəifləyir və tədricən zədələnir.
Xəstəlik adətən əlli yaşdan sonra başlayır və yaşlı insanlarda görmənin zəifləməsinin əsas səbəblərindən biridir. Çox vaxt hər iki göz zədələnir, lakin eyni vaxtda və eyni dərəcədə deyil. Periferik (yan) görmə qorunur, ona görə xəstəlik adətən tam korluğa gətirmir, lakin görmə sahəsinin mərkəzində bulanıq və ya qaranlıq ləkə oxumağı, avtomobil sürməyi və gündəlik işləri ciddi çətinləşdirir.
Xəstəliyin iki forması var – quru və yaş. Yaş forma daha az rast gəlinir, lakin görmənin sürətli və ağır itkisinə səbəb olur və vaxtında başlanan müalicə ilə görməni qorumaq mümkündür.
Səbəbləri
Makula degenerasiyası yaşla bağlı çoxamilli xəstəlikdir: onun inkişafında irsi meyl, damar dəyişiklikləri, oksidləşdirici stress və həyat tərzi amilləri iştirak edir. Risk amilləri:
- yaş – əsas risk amili; əlli yaşdan sonra risk ilbəil artır;
- irsi meyl – yaxın qohumlarda makula degenerasiyasının olması riski xeyli artırır;
- siqaret çəkmə – ən əhəmiyyətli dəyişdirilə bilən risk amilidir, riski bir neçə dəfə artırır və xəstəliyin daha erkən başlamasına səbəb olur;
- ürək-damar risk amilləri – arterial hipertenziya, ateroskleroz, yüksək xolesterin;
- piylənmə və qidalanma – yaşıl tərəvəz, meyvə və balıqla kasıb, doymuş yağlarla zəngin qida;
- açıq rəngli gözlər və uzunmüddətli güclü günəş şüası – risklə əlaqələndirilir, lakin rolu tam sübut olunmayıb;
- bir gözdə yaş formanın olması – digər gözdə də yaş formanın inkişafı riskini artırır.
Bu amillərin bir hissəsini – yaşı və irsiyyəti – dəyişmək mümkün deyil, lakin siqaretdən imtina, sağlam qidalanma və damar xəstəliklərinə nəzarət xəstəliyin inkişafını ləngidə bilər.
Formaları
- Quru (atrofik) forma – ən çox rast gəlinən forma; makulada druzlar toplanır, hüceyrələr tədricən atrofiyaya uğrayır; görmə illər ərzində yavaş-yavaş pisləşir. Gecikmiş mərhələdə geniş atrofiya sahələri (coğrafi atrofiya) yaranır.
- Yaş (neovaskulyar, ekssudativ) forma – tor qişanın altında qeyri-normal yeni damarlar böyüyür, onlardan maye və qan sızır; görmə həftələr, hətta günlər ərzində kəskin pisləşə bilər. Müalicə olunmadıqda makulada çapıq əmələ gəlir.
Gedişinə görə erkən, aralıq və gecikmiş makula degenerasiyası fərqləndirilir. Erkən mərhələdə şikayətlər adətən olmur. Quru forma istənilən vaxt yaş formaya keçə bilər, ona görə müntəzəm nəzarət vacibdir.
Klinik mənzərə
Erkən mərhələdə xəstəlik çox vaxt heç bir əlamət vermir və yalnız göz dibi müayinəsində aşkarlanır. Xəstəlik inkişaf etdikcə yaranır:
- düz xətlərin – qapı çərçivəsinin, kafel aralarındakı xətlərin, mətnin sətirlərinin – əyri, dalğavari görünməsi;
- görmə sahəsinin mərkəzində bulanıq və ya qaranlıq ləkə;
- oxuyarkən hərflərin «itməsi», daha güclü işığa və daha iri şriftə ehtiyac;
- üzləri tanımaqda çətinlik;
- rənglərin solğun görünməsi, kontrast həssaslığının azalması;
- qaranlıqdan işığa keçəndə gözün gec uyğunlaşması;
- bəzi insanlarda görmə itkisi fonunda mövcud olmayan obrazların görünməsi (Şarl Bonne sindromu) – bu, psixi xəstəlik əlaməti deyil.
Bir gözdə proses başlayanda digər göz çatışmazlığı kompensasiya edir, ona görə dəyişikliklər uzun müddət hiss olunmaya bilər. Hər gözü növbə ilə, digərini əllə örtərək yoxlamaq faydalıdır.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər düz xətlər qəfildən əyilməyə başlayıbsa, mərkəzdə yeni qaranlıq ləkə yaranıbsa və ya görmə bir neçə gün ərzində sürətlə pisləşibsə – bu, yaş formanın əlaməti ola bilər. Gözün önündə qəfil çoxlu «uçan milçəklər», işıq parıltıları və ya görmə sahəsini örtən «pərdə» yaranarsa, tor qişanın qopması ehtimalı səbəbindən də dərhal oftalmoloqa müraciət edin.
Şəkillərdə əlamətlər
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnozu oftalmoloq qoyur. Həkim şikayətləri, ailə anamnezini, siqaret çəkməni və ümumi xəstəlikləri soruşur, sonra gözü hərtərəfli müayinə edir:
- görmə itiliyinin yoxlanılması – uzaq və yaxın məsafə üçün;
- Amsler toru ilə test – xətlərin əyilməsinin və görmə sahəsində ləkələrin aşkarlanması;
- göz dibinin genişləndirilmiş bəbəklə müayinəsi (oftalmoskopiya) – druzların, pigment dəyişikliklərinin, qansızmaların aşkarlanması; göz dibinin fotoqrafiyası dinamik nəzarət üçün istifadə olunur;
- optik koherent tomoqrafiya (OKT) – tor qişanın qatlarını, mayeni və yeni damarları dəqiq göstərən ağrısız müayinə; həm diaqnoz, həm də müalicəyə nəzarət üçün əsas üsuldur;
- fluoressein angioqrafiyası və ya OKT-angioqrafiya – göstəriş olduqda, yeni damarların yerini və aktivliyini müəyyən etmək üçün.
Differensial diaqnostika diabetik makulopatiya, mərkəzi seroz xorioretinopatiya, irsi makula distrofiyaları, yüksək miopiyada makula dəyişiklikləri və tor qişa venasının trombozu ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
- mərkəzi görmənin ağır və geri dönməz itirilməsi;
- tor qişa altına qansızma, makulada çapıq əmələ gəlməsi;
- oxumaq, avtomobil sürmək, gündəlik işlərdə müstəqilliyin itirilməsi;
- yıxılma və travma riskinin artması;
- depressiya, sosial təcrid;
- görmə itkisi fonunda görmə halüsinasiyaları (Şarl Bonne sindromu);
- göz daxilinə inyeksiyalardan sonra nadir ağırlaşmalar – gözdaxili təzyiqin artması, infeksiya (endoftalmit), tor qişanın qopması.
Müalicə
Müalicə xəstəliyin formasından və mərhələsindən asılıdır və oftalmoloq tərəfindən təyin edilir.
Quru forma. Prosesi tam dayandıran və itirilmiş görməni bərpa edən müalicə hələlik yoxdur. Aralıq mərhələdə həkim xüsusi tərkibli antioksidant, vitamin və mineral kompleksləri tövsiyə edə bilər – onlar gecikmiş mərhələyə keçid riskini azaldır. Bu komplekslərin tərkibi həkimlə seçilməlidir, çünki siqaret çəkənlərdə bəzi komponentlər əks-göstərişlidir. Gecikmiş atrofik mərhələ üçün yeni gözdaxili preparatlar hazırlanır, lakin onlar görməni bərpa etmir və prosesi yalnız ləngidə bilər. Siqaretin tərgidilməsi, təzyiqin və xolesterinin nəzarəti də müalicənin bir hissəsidir.
Yaş forma. Əsas müalicə yeni damarların böyüməsini dayandıran anti-VEGF preparatlarının göz daxilinə (intravitreal) yeridilməsidir. Prosedur steril şəraitdə, yerli keyləşdirmə ilə aparılır və müntəzəm təkrarlanır; intervalları oftalmoloq görmə itiliyinə və OKT nəticələrinə əsasən müəyyən edir. Bəzi hallarda fotodinamik terapiya və ya lazer koaqulyasiyası tətbiq olunur. Müalicə nə qədər tez başlanarsa, görmə bir o qədər yaxşı qorunur, bəzən isə qismən yaxşılaşır.
Zəif görmənin reabilitasiyası. Qalan görmədən maksimum istifadə etmək üçün böyüdücü şüşələr (lupalar), elektron böyüdücülər, iri şriftli və yüksək kontrastlı materiallar, səsli köməkçilər tövsiyə olunur. Evdə yaxşı işıqlandırma və yıxılmanın qarşısını alan tədbirlər vacibdir. Xalq vasitələri və effektivliyi sübut olunmamış «göz vitaminləri» müalicəni əvəz etmir, inyeksiya kursunu özbaşına dayandırmaq isə görmə itkisinə səbəb ola bilər.
Profilaktika
- siqareti tərk etmək – ən təsirli profilaktik tədbirdir;
- yaşıl yarpaqlı tərəvəzlər, rəngli meyvələr, balıq və qoz-fındıqla zəngin qidalanma;
- arterial təzyiqə, xolesterinə və bədən çəkisinə nəzarət;
- müntəzəm fiziki aktivlik;
- günəşli havada UV filtrli eynək taxmaq;
- əlli yaşdan sonra, ailədə xəstəlik olduqda isə daha erkən – müntəzəm göz dibi müayinəsi;
- diaqnoz qoyulubsa – evdə Amsler toru ilə hər gözü ayrıca yoxlamaq və dəyişiklik olduqda dərhal həkimə müraciət etmək.
Hansı həkimə müraciət etməli
Görmə dəyişiklikləri zamanı oftalmoloqa müraciət etmək lazımdır; yaş formanın müalicəsini adətən tor qişa xəstəlikləri üzrə ixtisaslaşmış oftalmoloq aparır.
Yadda saxla!
- Yaş formada hər həftə əhəmiyyətlidir – müalicə gecikdikdə itirilmiş görmə çox vaxt bərpa olunmur.
- Düz xətlər əyri görünməyə başlayıbsa və ya mərkəzdə ləkə yaranıbsa, dərhal oftalmoloqa müraciət edin.
- Hər gözü növbə ilə yoxlayın – bir gözdəki problem uzun müddət hiss olunmaya bilər.
- Göz daxilinə inyeksiya kursunu özbaşına dayandırmayın, siqareti tərk edin.
Suallar və cavablar
Adətən tam korluq olmur, çünki periferik görmə qorunur və insan məkanda istiqamətini itirmir. Lakin mərkəzi görmə ciddi zəifləyə bilər – oxumaq, üzləri tanımaq və avtomobil sürmək çətinləşir və ya mümkünsüz olur.
Adi eynək tor qişanın zədələnməsini aradan qaldırmır, lakin düzgün seçilmiş eynək və zəif görmə üçün xüsusi optik vasitələr qalan görmədən daha yaxşı istifadə etməyə kömək edir.
Xüsusi tərkibli vitamin-antioksidant kompleksləri yalnız aralıq mərhələdə gecikmiş formaya keçid riskini azaldır. Sağlam insanlarda xəstəliyin qarşısını aldığı sübut edilməyib. Onları həkimlə razılaşdıraraq qəbul etmək lazımdır – siqaret çəkənlərdə bəzi komponentlər əks-göstərişlidir.
Prosedur yerli keyləşdirici damcılarla aparılır və adətən qısa müddətli təzyiq hissindən başqa ciddi narahatlıq yaratmır. İnyeksiyadan sonra bir neçə gün gözdə yüngül qıcıqlanma ola bilər. Gözdə artan ağrı, qızartı və ya görmənin pisləşməsi yaranarsa, dərhal həkimə xəbər vermək lazımdır.
Toru oxuma məsafəsində, yaxşı işıqda, oxumaq üçün eynəyinizlə tutun. Bir gözü örtüb mərkəzi nöqtəyə baxın və xətlərin əyilib-əyilmədiyini, boş sahələrin olub-olmadığını yoxlayın, sonra digər gözü yoxlayın. Yeni dəyişiklik görsəniz, gecikmədən oftalmoloqa müraciət edin.
Əksər hallarda katarakta əməliyyatı makula degenerasiyası olan insanlarda da təhlükəsiz aparılır və görməni yaxşılaşdıra bilər. Əməliyyatdan əvvəl oftalmoloq makulanın vəziyyətini OKT ilə qiymətləndirir, yaş forma varsa, onu əvvəlcə nəzarət altına alır.
Mövzu üzrə məqalələr
Gözün diafanoskopiyası
Gözün diafanoskopiyası — göz almasının istiqamətlənmiş, dar konsentrasiyalı işıq dəstəsi ilə şəffaflandırılmasına əsaslanan müayinədir. Eyni zamanda yaxınlıqda yerləşən…
İstiqamət: Oftalmologiya
Kompüter və görmə
Kompüterlə işləyərkən, rahat vəziyyəti asanlıqla tapmağın mümkün olduğu kitab oxumaqdan fərqli olaraq, insan tamamilə displeyin vəziyyətindən asılı olur.…
İstiqamət: Oftalmologiya
Gözün deşici olmayan yaralanmaları
Gözün deşici olmayan yaralanması digər travmalardan onunla fərqlənir ki, göz almasının kapsulu zədələnməmiş qalır. Ən çox belə yaralanmalar…
İstiqamət: Oftalmologiya
Göz bülluru cərrahiyyəsinin müasir üsulları
Kataraktanın ultrasəslə kənarlaşdırılmasının (fakoemulsifikasiyanın) geniş klinik praktikaya tətbiqi büllur cərrahiyyəsi sahəsində təhlükəsizlik və proqnozlaşdırıla bilənlik baxımından əhəmiyyətli tərəqqiyə…
İstiqamət: Oftalmocərrahiyyə
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
