Əl biləyinin çıxığı bilək sümüklərinin normal oynaq münasibətlərinin pozulmasıdır. Ağrı, deformasiya və hərəkət məhdudluğu yaradır və sinir-damar strukturlarının vəziyyəti qiymətləndirilməlidir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Əl biləyinin dislokasiyası
- karpal çıxıq
- bilək sümüklərinin çıxığı
- perilunar çıxıq
- aypara sümüyün çıxığı
Xəstəlik haqqında
Əl biləyi kiçik sümüklərdən ibarət mürəkkəb oynaq kompleksidir: səkkiz bilək sümüyü iki cərgədə yerləşir, yuxarıdan mil və dirsək sümükləri ilə, aşağıdan isə daraq sümükləri ilə birləşir. Bu sümükləri bir-birinə möhkəm bağlar bağlayır. Güclü travma zamanı bağlar cırılır və sümüklərin qarşılıqlı yerləşməsi pozulur – bu vəziyyət əl biləyinin çıxığı adlanır.
Bilək çıxıqları digər çıxıqlarla müqayisədə nadir rast gəlinir, lakin ağır zədələrə aiddir. Onlar əsasən gənc və orta yaşlı, fiziki cəhətdən aktiv insanlarda – yüksəkdən yıxılma, yol-nəqliyyat hadisəsi və ya idman travması nəticəsində yaranır. Çox vaxt çıxıq sümük sınığı ilə (xüsusilə qayıqvari sümüyün sınığı ilə) birlikdə olur.
Bu zədənin əsas təhlükəsi ondadır ki, ilk saatlarda onu adi əzilmə və ya burxulma ilə qarışdırmaq mümkündür. Diaqnoz gecikdikdə sümüklərin yerinə salınması çətinləşir, bilək qeyri-sabit olur, sonralar xroniki ağrı və artroz inkişaf edir. Yerini dəyişmiş sümük bilək kanalından keçən orta siniri sıxa bilər. Ona görə bilək travmasından sonra güclü ağrı, şişkinlik və barmaqlarda keyimə varsa, travmatoloqa vaxtında müraciət etmək həlledicidir.
Səbəbləri
Əl biləyinin çıxığı demək olar ki, həmişə güclü travmanın nəticəsidir. Ən tipik mexanizm açılmış ovuc üzərinə, bilək arxaya əyilmiş vəziyyətdə yıxılmadır. Bu zaman yük bilək sümüklərinə və onları birləşdirən bağlara düşür. Əsas səbəblər və risk amilləri:
- yüksəkdən yıxılma – nərdivandan, damdan, iskələdən düşmə zamanı əl instinktiv olaraq irəli uzadılır və bütün bədən ağırlığı biləyə düşür;
- yol-nəqliyyat hadisələri – xüsusilə motosiklet və velosiped qəzaları, sükanı bərk tutarkən zərbə;
- idman travmaları – futbol (xüsusilə qapıçılar), güləş, gimnastika, konki, skeytbord və xizək idmanı;
- birbaşa zərbə – biləyə ağır əşyanın düşməsi, maşın-mexanizm arasında sıxılma;
- peşə riski – tikinti, sənaye və kənd təsərrüfatında hündürlükdə və ya ağır texnika ilə işləmə;
- əvvəlki bilək zədələri – bağların köhnə cırılması və bilək qeyri-sabitliyi təkrar zədə riskini artırır;
- birləşdirici toxumanın zəifliyi – bağ aparatının anadangəlmə zəifliyi olan insanlarda daha az güclü travma da çıxığa səbəb ola bilər.
Təsnifat
Bilək çıxıqları yerini dəyişmiş sümüklərə və sınığın olub-olmamasına görə bölünür:
- perilunar çıxıq – ən çox rast gəlinən forma: aypara sümük mil sümüyü ilə normal əlaqəsini saxlayır, digər bilək sümükləri isə onun ətrafında, adətən arxaya doğru yerini dəyişir;
- aypara sümüyün çıxığı – aypara sümüyün özü yerindən çıxaraq ovuc tərəfə, bilək kanalına doğru yerini dəyişir; orta sinirin sıxılma riski yüksəkdir;
- transskafoid-perilunar sınıq-çıxıq – qayıqvari sümüyün sınığı ilə birlikdə gedən perilunar çıxıq; sınıq-çıxıqlar arasında ən tipik variantdır;
- digər sınıq-çıxıqlar – başlı, üçbucaqlı sümüklərin və ya mil sümüyünün çıxıntısının sınığı ilə birləşən formalar;
- bilək-mil (radiokarpal) çıxığı – bütün bilək sümüklərinin mil sümüyündən yerini dəyişməsi; son dərəcə nadir, çox güclü travma zamanı yaranır;
- bilək-daraq oynaqlarının çıxığı – daraq sümüklərinin əsasının bilək sümüklərindən ayrılması; çox vaxt sınıqlarla birlikdə olur.
Travmadan keçən müddətə görə təzə (ilk günlər), köhnəlmiş (bir neçə gündən bir neçə həftəyədək) və köhnə çıxıqlar ayırd edilir. Köhnə çıxıqları qapalı üsulla yerinə salmaq adətən mümkün olmur.
Klinik mənzərə
Bilək çıxığının əlamətləri travmadan dərhal sonra yaranır, lakin bəzən sınıq və ya əzilmə əlamətlərinə çox bənzəyir. Əsas şikayətlər və əlamətlər:
- güclü ağrı – bilək nahiyəsində, hərəkət və barmaqları sıxmaq cəhdi zamanı kəskin artır;
- şişkinlik – sürətlə artır və çıxığın formasını gizlədə bilər;
- deformasiya – biləyin arxa səthində pillə şəkilli qabarıqlıq, biləyin qalınlaşması və ya qısalması;
- qançır – bir-iki gün ərzində dəridə göyərmə şəklində görünür;
- hərəkət məhdudluğu – bilək oynağında əyilmə-açılma və fırlanma demək olar ki, mümkün olmur, barmaqlar yarımbükülü vəziyyətdə qalır;
- tutma funksiyasının pozulması – əşyanı sıxmaq, barmaqları yumruq etmək çətinləşir;
- sinir sıxılmasının əlamətləri – baş, şəhadət, orta barmaqlarda keyimə, gizildəmə, qarışqa gəzməsi hissi; bu, orta sinirin sıxıldığını göstərir.
Uşaqlarda bilək çıxığı çox nadirdir: onlarda eyni travma adətən mil sümüyünün böyümə zonasının zədələnməsi ilə nəticələnir, buna görə uşaqda bilək travmasından sonra mütləq rentgen müayinəsi lazımdır. Ahıl yaşlı insanlarda isə daha çox mil sümüyünün tipik sınığı baş verir.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər barmaqlar keyiyib, solğunlaşıb, göyərib və ya soyuyubsa, ağrı ağrıkəsicidən sonra da güclənirsə, biləkdə açıq yara və ya sümük görünürsə, şişkinlik çox sürətlə artırsa. Bu hallarda zədələnmiş qolu hərəkətsiz vəziyyətə gətirib dərhal travmatoloji yardıma müraciət edin və ya 103-ə zəng edin.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnozu travmatoloq-ortoped qoyur. Həkim travmanın mexanizmini (necə yıxıldınız, əl hansı vəziyyətdə idi), vaxtını və əvvəlki zədələri soruşur. Baxış zamanı biləyin formasını, şişkinliyi, ağrılı nöqtələri, hərəkət həcmini qiymətləndirir. Barmaqların həssaslığı, hərəkəti, rəngi və nəbz mütləq yoxlanılır – bu, sinir və damarların zədələnib-zədələnmədiyini göstərir.
- rentgenoqrafiya – əsas müayinə üsuludur; düz və yan proyeksiyalarda aparılır. Perilunar çıxıq düz proyeksiyada asanlıqla gözdən qaça bilər, buna görə yan proyeksiyanın düzgün çəkilməsi və təcrübəli həkim tərəfindən qiymətləndirilməsi həlledicidir;
- kompüter tomoqrafiyası – sümük sınıqlarını, xırda qopma fraqmentlərini dəqiq görmək və əməliyyatı planlaşdırmaq üçün;
- maqnit-rezonans tomoqrafiya – bağların, qığırdağın vəziyyətini və sümüklərin qan təchizatının pozulmasını qiymətləndirmək üçün, adətən köhnə və ya şübhəli hallarda;
- elektroneyromioqrafiya – sinir zədələnməsi şübhəsi davam etdikdə, sonrakı mərhələdə.
Differensial diaqnostika mil sümüyünün tipik sınığı, qayıqvari sümüyün təcrid olunmuş sınığı, bağların cırılması və bilək əzilməsi ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
- orta sinirin zədələnməsi – barmaqlarda keyimə və zəiflik; sıxılma uzun sürdükdə dəyişikliklər qalıcı ola bilər;
- sümük nekrozu – qan təchizatı pozulmuş aypara və ya qayıqvari sümüyün tədricən dağılması;
- bilək qeyri-sabitliyi – bağlar düzgün bərpa olunmadıqda sümüklərin yenidən sürüşməsi, ağrı və zəiflik;
- travmadansonrakı artroz – oynaq qığırdağının aşınması, xroniki ağrı və sərtlik;
- oynaq sərtliyi – uzun hərəkətsizlikdən sonra hərəkət həcminin azalması;
- kompleks regional ağrı sindromu – əldə uzun sürən ağrı, şişkinlik, dəri rənginin və tərləmənin dəyişməsi.
Müalicə
Bilək çıxığı təcili tibbi yardım tələb edən zədədir. Müalicənin məqsədi sümükləri mümkün qədər tez yerinə salmaq, sinir və damarların sıxılmasını aradan qaldırmaq, sonra isə bağların və sümüklərin düzgün bitişməsini təmin etməkdir. Üsul çıxığın növündən, sınığın olub-olmamasından və travmadan keçən vaxtdan asılı olaraq həkim tərəfindən seçilir.
Qapalı yerinə salma. Təzə çıxıqlarda travmatoloq yerli, regional və ya ümumi anesteziya altında, əzələlər boşaldıqdan sonra dartma və xüsusi manipulyasiyalarla sümükləri yerinə salır. Bundan sonra nəzarət rentgenoqrafiyası aparılır və bilək gips və ya plastik longet ilə bir neçə həftəlik fiksasiya olunur. Qapalı yerinə salma sinir sıxılmasını tez aradan qaldırmağa imkan verir.
Cərrahi müalicə. Perilunar çıxıqlarda bağlar ciddi cırıldığı üçün yalnız qapalı yerinə salma çox vaxt kifayət etmir və müasir praktikada əksər pasiyentlərə sonradan əməliyyat tövsiyə olunur. Əməliyyat zamanı sümüklər açıq üsulla dəqiq yerinə qoyulur, metal mil və ya vintlərlə fiksasiya edilir, cırılmış bağlar tikilir. Cərrahi müdaxilə xüsusilə aşağıdakı hallarda göstərişdir:
- orta sinirin sıxılması davam etdikdə;
- sınıq-çıxıqlarda (qayıqvari və ya digər sümüklərin sınığı ilə);
- qapalı yerinə salma alınmadıqda və ya sümüklər yenidən sürüşdükdə;
- açıq zədələrdə;
- köhnəlmiş və köhnə çıxıqlarda.
Ağır və ya çox gec müraciət edilən hallarda bərpa mümkün olmadıqda oynağın hərəkətini qismən saxlayan və ya ağrını azaldan rekonstruktiv əməliyyatlar aparıla bilər.
Dərman müalicəsi köməkçi xarakter daşıyır: ağrı və iltihabı azaltmaq üçün ağrıkəsicilər və qeyri-steroid iltihabəleyhinə vasitələr, əməliyyatdan sonra lazım olduqda antibakterial profilaktika həkim tərəfindən təyin edilir.
Evdə nə etmək olar: fiksasiya müddətində qolu ürək səviyyəsindən yuxarıda saxlamaq, barmaqları sərbəst hərəkət etdirmək, gipsi islatmamaq. Barmaqlar keyiyər, göyərər, gips çox sıxarsa və ya ağrı artarsa, dərhal həkimə müraciət edin.
Nə etmək olmaz: çıxığı özünüz və ya həkim olmayan şəxs vasitəsilə «yerinə salmağa» çalışmaq, biləyi isti kompreslərlə qızdırmaq, ağrını dərmanla basdırıb həkimə müraciəti təxirə salmaq. Bu, sinir və damarların əlavə zədələnməsinə və gec diaqnoza səbəb olur.
Reabilitasiya
Fiksasiya çıxarıldıqdan sonra bərpa dövrü başlayır və bir neçə ay davam edə bilər. Reabilitasiya həkim və fizioterapevtin nəzarəti altında, tədricən aparılır:
- müalicəvi bədən tərbiyəsi – əvvəlcə passiv, sonra aktiv hərəkətlər, daha sonra güc və tutma məşqləri;
- ergoterapiya – gündəlik işlərin, yazı, düymə bağlama kimi incə hərəkətlərin bərpası;
- fizioterapiya prosedurları – şişkinliyi və ağrını azaltmaq üçün həkimin təyinatı ilə;
- müalicəvi masaj – əzələ tonusunu və qan dövranını yaxşılaşdırmaq üçün;
- ortezlər – yükün tədricən artırılması dövründə biləyi qorumaq üçün.
Ağır yük qaldırmağa və kontakt idmana qayıtmaq vaxtını yalnız həkim müəyyən edir. Məşqləri ağrıya qədər «zorla» etmək düzgün deyil.
Profilaktika
- hündürlükdə təhlükəsiz iş – sabit nərdivan və iskələdən istifadə, sığorta kəmərləri, hündürlükdə tək işləməmək;
- qoruyucu vasitələr – konki, skeytbord, roliklə sürüşmə və snoubordda bilək qoruyucularından istifadə;
- düzgün yıxılma texnikası – kontakt və qış idman növlərində məşqçinin rəhbərliyi ilə öyrənmək;
- yol təhlükəsizliyi – motosiklet və velosiped sürərkən qoruyucu əlcək və avadanlıq;
- evdə təhlükəsizlik – sürüşkən döşəmənin, qaranlıq pilləkənlərin aradan qaldırılması, xüsusilə ahıl yaşlı insanlar üçün;
- əzələ və bağların möhkəmləndirilməsi – mütəmadi fiziki aktivlik, ön qol və bilək üçün məşqlər;
- istənilən bilək travmasından sonra vaxtında müayinə – gizli çıxıq və sınıqların gec aşkarlanmasının qarşısını alır.
Hansı həkimə müraciət etməli
Bilək travmasından sonra travmatoloq-ortopedə müraciət etmək lazımdır. Mürəkkəb hallarda müalicəni əl cərrahı aparır, bərpa dövründə isə fizioterapevt və reabilitoloq qoşulur.
Yadda saxla!
- Açılmış ovuc üzərinə yıxıldıqdan sonra güclü ağrı və şişkinlik «sadə əzilmə» sayılmamalıdır – rentgen müayinəsi mütləqdir.
- Barmaqlarda keyimə, solğunluq, göyərmə və ya soyuqluq təcili yardım tələb edir.
- Çıxığı özünüz yerinə salmağa çalışmayın – bu, sinir və damarları zədələyə bilər.
- Erkən müalicə və həkim nəzarəti altında reabilitasiya əlin funksiyasının bərpası şansını əhəmiyyətli dərəcədə artırır.
Suallar və cavablar
Evdə bunu etibarlı şəkildə fərqləndirmək mümkün deyil: hər iki halda ağrı və şişkinlik olur. Biləyin deformasiyası, hərəkətin demək olar ki, tam məhdudlaşması və barmaqlarda keyimə çıxıq və ya sınıq ehtimalını artırır. Dəqiq cavabı yalnız həkim baxışı və rentgen müayinəsi verir.
Mümkün qədər tez – ideal halda travma günü. Təzə çıxığı yerinə salmaq daha asandır və sinir sıxılması nə qədər qısa sürsə, bərpa bir o qədər yaxşı olur. Gecikmiş hallarda qapalı yerinə salma çox vaxt mümkün olmur və daha mürəkkəb əməliyyat tələb olunur.
Bəli. Bilək çıxığında bağlar çox vaxt ciddi cırılır və sümüklərin sabit vəziyyətdə qalması üçün onların cərrahi bərpası və fiksasiyası tələb olunur. Qərarı travmatoloq nəzarət rentgenoqrafiyası və digər müayinələrin nəticələrinə əsasən qəbul edir.
Fiksasiya müddəti zədənin növündən və müalicə üsulundan asılıdır və adətən bir neçə həftə çəkir. Tam bərpa reabilitasiya ilə birlikdə bir neçə ay davam edə bilər. Bəzi hallarda hərəkət həcminin və gücün qismən azalması qala bilər.
Biləyi hərəkətsiz vəziyyətə gətirin – onu taxta, karton və ya qalın jurnal üzərinə qoyub sarğı ilə bərkidin, qolu yaylıqla asın. Üzük və bilərzikləri şişkinlik artmamış çıxarın, dəsmala bükülmüş soyuq kompres qoyun. Çıxığı yerinə salmağa çalışmayın və dərhal travmatoloji yardıma müraciət edin.
Uşaqlarda bilək çıxığı nadirdir, lakin eyni travma sümüyün böyümə zonasını zədələyə bilər və bu, gələcəkdə qolun inkişafına təsir edir. Ona görə uşaq ağrıdan qolunu istifadə etmirsə, bilək şişibsə və ya deformasiya varsa, onu mütləq travmatoloqa göstərmək və rentgen müayinəsi aparmaq lazımdır.
Travmatologiya-ortopediya üzrə xəstəliklər
Mövzu üzrə məqalələr
Travmatologiya-ortopediyada müasir müalicə metodları
Müasir təbabət dayaq-hərəkət aparatının müxtəlif travmalarının və xəstəliklərinin müalicəsində böyük uğurlar qazanır. Elm yerində saymır, yeni işləmələr və…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Axilles vətərinin qırılması
Axilles vətərinin qırılmaları ortopediyada nadir hal deyil. Ən çox belə zədə idmançılarda (futbolçularda, qaçışçılarda, tennisçilərdə, gimnastlarda və b.)…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Ayaqdakı çıxıntını necə aradan qaldırmaq olar?
Ayağın baş barmağındakı «sümükcik» deformasiyası qadınlarda kişilərə nisbətən daha tez-tez rast gəlinir. Bu xəstəlik təkcə pəncənin formasını pozmur…
İstiqamət: Podologiya
Podoloq: bu mütəxəssis nə ilə məşğul olur?
Podologiya mərkəzində çalışan podoloq mütəxəssisləri dırnaq lövhələrinin patologiyalarına aid geniş spektrli problemləri həll edirlər, ilk növbədə bunlar:
İstiqamət: Podologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
