Subaraxnoidal qansızma beyin qişaları arasındakı boşluğa qan sızmasıdır, çox vaxt beyin arteriyasının anevrizmasının partlaması nəticəsində baş verir. Pasiyentlərin «həyatımın ən güclü baş ağrısı» kimi təsvir etdiyi qəfil ağrı ilə başlayır və təcili tibbi yardım tələb edir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Subaraxnoidal hemorragiya
- SAQ
- hörümçəktorvari qişaaltı qansızma
Xəstəlik haqqında
Beyin üç qişa ilə örtülüdür. Subaraxnoidal boşluq hörümçəktorvari və yumşaq qişalar arasında yerləşir, onurğa beyni mayesi ilə doludur və burada beynin iri arteriyaları keçir. Bu damarlardan birinin yırtılması zamanı qan təzyiq altında boşluğa tökülür, kəllədaxili təzyiq qəfil artır, beyin toxuması qıcıqlanır və onun qan təchizatı pozulur.
Travma ilə bağlı olmayan subaraxnoidal qansızmanın əksəriyyəti beyin arteriyası anevrizmasının – damar divarının kisəşəkilli qabarmasının partlaması ilə yaranır. Xəstəlik daha çox orta yaşlı insanlarda, qadınlarda bir qədər tez-tez rast gəlinir, lakin gənclərdə də ola bilər.
Bu, insultun ağır formalarından biridir. Qansızmanın özü ilə yanaşı, sonrakı günlərdə təkrar qanaxma, beyin damarlarının spazmı və hidrosefaliya kimi təhlükəli ağırlaşmalar yarana bilər. Buna görə ilk saatlarda düzgün yardım, ixtisaslaşmış stasionara tez çatdırılma və anevrizmanın vaxtında qan dövranından çıxarılması həyatı xilas edir və sonrakı nəticələri xeyli yaxşılaşdırır.
Səbəbləri
Subaraxnoidal boşluğa qanaxma müxtəlif səbəblərdən baş verə bilər:
- beyin arteriyalarının anevrizmasının partlaması – qeyri-travmatik qansızmanın əsas səbəbi; anevrizma illərlə əlamətsiz qala bilər;
- arteriovenoz malformasiya – arteriya və venaların anadangəlmə qeyri-normal birləşməsi;
- baş travması – travmatik subaraxnoidal qansızma, ümumiyyətlə ən tez-tez rast gəlinən forma; adətən beyin zədələnməsi ilə birlikdə olur;
- arteriyaların disseksiyası – damar divarının qatlarının ayrılması;
- perimezensefalik qansızma – anevrizma olmadan, beyin sütunu ətrafında məhdud qansızma; adətən daha yaxşı gedişlidir;
- nadir səbəblər – vaskulitlər, laxtalanma pozğunluqları, antikoaqulyant qəbulu, kokain və digər stimulyatorlar.
Risk amilləri:
- arterial hipertenziya – damar divarına daimi yük yaradır;
- siqaret – anevrizmanın yaranması və böyüməsi ilə sıx bağlıdır;
- alkoqolun həddən artıq qəbulu;
- ailədə anevrizma və ya subaraxnoidal qansızma halları;
- polikistik böyrək xəstəliyi və birləşdirici toxumanın bəzi irsi xəstəlikləri.
Qansızma tez-tez fiziki gərginlik, ağırlıq qaldırma, gərilmə və ya kəskin təzyiq artımı zamanı baş verir, lakin sakitlikdə də yarana bilər.
Təsnifat
Səbəbinə görə travmatik və qeyri-travmatik (spontan) subaraxnoidal qansızma ayırd edilir. Spontan qansızma isə öz növbəsində anevrizmatik və qeyri-anevrizmatik (o cümlədən perimezensefalik) olur.
Pasiyentin vəziyyətinin ağırlığını qiymətləndirmək üçün həkimlər beynəlxalq şkalalardan (Hunt–Hess, WFNS) istifadə edirlər: onlar huşun səviyyəsini və nevroloji pozuntuları nəzərə alır. Kompüter tomoqrafiyasında qanın miqdarı və yayılmasına görə də dərəcələr təyin edilir – bu, damar spazmı riskini proqnozlaşdırmağa kömək edir. Bu qiymətləndirmələr müalicə taktikasının seçilməsində və proqnozun müəyyən edilməsində istifadə olunur.
Klinik mənzərə
Xəstəliyin ən xarakterik əlaməti qəfil başlayan, saniyələr ərzində zirvəyə çatan, pasiyentlərin «başıma zərbə dəydi», «həyatımın ən güclü baş ağrısı» kimi təsvir etdiyi ağrıdır.
- qəfil, partlayıcı xarakterli, çox güclü baş ağrısı, tez-tez ənsədə;
- ürəkbulanma, qusma;
- boyun əzələlərinin sərtliyi – başı sinəyə əymək çətinləşir; bu əlamət bir neçə saat sonra yarana bilər;
- işığa və səsə həssaslıq;
- huşun qısa müddətə itməsi, qarışması, yuxululuq və ya koma;
- qıcolmalar;
- ikigörmə, göz qapağının sallanması, bəbəyin genişlənməsi;
- ətraflarda zəiflik, nitq pozuntusu.
Bəzən böyük qansızmadan günlər və ya həftələr əvvəl qeyri-adi güclü, qəfil başlayan «xəbərdaredici» baş ağrısı olur – bu, anevrizmadan kiçik sızma ola bilər və mütləq müayinə tələb edir. Yaşlılarda və huşu pozulmuş pasiyentlərdə əlamətlər qeyri-tipik ola bilər.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər qəfil çox güclü baş ağrısı, xüsusən qusma, boyun sərtliyi, huşun pozulması, qıcolma və ya görmə pozuntusu ilə yaranarsa – dərhal 103-ə zəng edin. Pasiyenti uzandırın, yemək-içmək və ağrıkəsici verməyin, qusma olarsa başını yana çevirin.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnostika təcili qaydada, stasionarda aparılır. Həkim ağrının başlanma xarakterini, risk amillərini və qəbul edilən dərmanları öyrənir, nevroloji müayinə ilə huşun səviyyəsini, meningeal əlamətləri və ocaqlı pozuntuları qiymətləndirir.
- baş beynin kompüter tomoqrafiyası – əsas müayinədir; ilk saatlarda qansızmanı yüksək dəqiqliklə göstərir, onun həcmini və yayılmasını, hidrosefaliyanı aşkar edir;
- onurğa beyni mayesinin analizi (bel punksiyası) – KT normal olduqda, lakin şübhə qaldıqda; mayedə qan və ya onun parçalanma məhsulları qansızmanı təsdiqləyir;
- KT-angioqrafiya, MRT-angioqrafiya – anevrizmanın və ya malformasiyanın yerini, ölçüsünü, formasını müəyyən edir;
- rəqəmsal subtraksion angioqrafiya – damarların ən dəqiq müayinəsidir; çox vaxt eyni seansda endovaskulyar müalicə də aparılır;
- MRT – gec müraciətdə və qeyri-anevrizmatik formalarda əlavə məlumat verir;
- qan analizləri, laxtalanma göstəriciləri, elektrolitlər, EKQ – ümumi vəziyyətin və ürəyin qiymətləndirilməsi üçün.
Differensial diaqnostika miqren, meningit, beyindaxili qansızma, geri dönən serebral vazokonstriksiya sindromu və hipertonik kriz ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
- təkrar qansızma – anevrizma qan dövranından çıxarılmayıbsa, ilk günlərdə xüsusilə təhlükəlidir;
- beyin damarlarının spazmı və gecikmiş beyin işemiyası – adətən qansızmadan bir neçə gün sonra yaranır;
- hidrosefaliya – onurğa beyni mayesinin axınının pozulması;
- qıcolmalar;
- qanda natriumun pozulması, ürək ritminin pozulmaları, ağciyər ödemi;
- uzunmüddətli koqnitiv pozuntular, yorğunluq, depressiya, narahatlıq.
Müalicə
Müalicə neyrocərrahi şöbədə və ya neyroreanimasiyada, neyrocərrah, nevroloq və reanimatoloqun birgə işi ilə aparılır. Əsas məqsədlər təkrar qansızmanın və beyin işemiyasının qarşısını almaq, həmçinin ağırlaşmaları vaxtında müalicə etməkdir.
- Anevrizmanın qan dövranından çıxarılması – mümkün qədər erkən: endovaskulyar emboliyalaşdırma (damar daxilindən anevrizmanın spirallarla doldurulması, lazım olduqda stentlərlə) və ya açıq əməliyyatla anevrizmanın boynuna klips qoyulması. Üsul anevrizmanın yerindən, formasından və pasiyentin vəziyyətindən asılı olaraq seçilir.
- Gecikmiş işemiyanın profilaktikası – kalsium kanalları blokatorları qrupundan beyin damarlarına üstünlüklə təsir edən preparat stasionarda standart olaraq təyin edilir.
- Ümumi intensiv müalicə – arterial təzyiqin, ağrının, bədən temperaturunun, qan şəkərinin, maye və natrium balansının nəzarəti.
- Hidrosefaliyada – mədəciklərin xarici drenajı, lazım olduqda sonradan şuntlama əməliyyatı.
- Qıcolmalarda – qıcolmaəleyhinə vasitələr.
- Damar spazmında – intensiv nəzarət, bəzən endovaskulyar müalicə.
- Erkən reabilitasiya – vəziyyət imkan verən kimi.
Qeyri-anevrizmatik perimezensefalik qansızmada müalicə adətən konservativ olur və proqnoz yaxşıdır. Bu vəziyyətdə evdə müalicə mümkün deyil: istənilən şübhədə pasiyent təcili xəstəxanaya çatdırılmalıdır. Qanı durulaşdıran və trombositlərə təsir edən vasitələri özbaşına qəbul etmək qəti olmaz.
Reabilitasiya
Sağ qalan pasiyentlərin çoxunda aylarla davam edən bərpa dövrü olur. Reabilitasiya proqramına fizioterapiya, ergoterapiya (gündəlik bacarıqların bərpası), loqoped məşğələləri və neyropsixoloji dəstək daxildir. Hətta yaxşı bərpa olunmuş pasiyentlərdə də yorğunluq, baş ağrısı, yaddaş və diqqətin zəifləməsi, əhval pozuntuları uzun müddət qala bilər – bunlar üçün uzunmüddətli dəstək və həkim müşahidəsi lazımdır.
İşə və sükan arxasına qayıtmaq, idman və uçuşlar barədə qərarlar fərdi şəkildə, nevroloq və ya neyrocərrahla birlikdə qəbul edilir. Anevrizmanın müalicəsindən sonra həkimin təyin etdiyi vaxtlarda nəzarət angioqrafiyası aparılır.
Profilaktika
- arterial təzyiqin müntəzəm ölçülməsi və nəzarəti;
- siqaretdən və stimulyatorlardan imtina, alkoqolun məhdudlaşdırılması;
- ailədə iki və daha çox yaxın qohumda anevrizma və ya subaraxnoidal qansızma olduqda skrininq barədə həkimlə məsləhət;
- polikistik böyrək xəstəliyi olan pasiyentlərdə skrininqin həkimlə müzakirəsi;
- aşkarlanmış partlamamış anevrizmanın neyrocərrah tərəfindən qiymətləndirilməsi və müntəzəm müşahidəsi;
- qeyri-adi qəfil güclü baş ağrısında gecikmədən həkimə müraciət.
Hansı həkimə müraciət etməli
Kəskin vəziyyətdə dərhal 103-ə zəng etmək lazımdır; müalicəni neyrocərrah və nevroloq aparır. Partlamamış anevrizma və risk amilləri ilə bağlı planlı məsləhət üçün nevroloqa və ya neyrocərraha müraciət edin.
Yadda saxla!
«Həyatımın ən güclü baş ağrısı» – bu ifadə təcili yardım çağırmaq üçün kifayətdir.
- Qəfil başlayan çox güclü baş ağrısı, xüsusən qusma, boyun sərtliyi, huşun pozulması ilə – dərhal 103-ə zəng edin.
- Ağrıkəsici qəbul edib «keçər» deyə gözləməyin – hətta ağrı azalsa belə müayinə lazımdır.
- Təzyiqə nəzarət və siqaretdən imtina anevrizma riskini azaldan ən vacib addımlardır.
Əlaqəli Xəstəliklər
Suallar və cavablar
Bəli, vaxtında yardım alan pasiyentlərin əhəmiyyətli hissəsi sağalır və müstəqil həyata qayıdır. Proqnoz qansızmanın həcmindən, pasiyentin ilkin vəziyyətindən, ağırlaşmalardan və müalicənin sürətindən asılıdır. Bərpa çox vaxt aylarla davam edir.
Partlamamış anevrizmanın müalicə taktikası onun ölçüsündən, yerindən, formasından və pasiyentin risk amillərindən asılıdır. Neyrocərrah müşahidə və ya profilaktik müalicəni tövsiyə edir. Təzyiqə nəzarət və siqaretdən imtina vacibdir.
Qansızmadan sonrakı ilk iki həftə ərzində damar spazmı, hidrosefaliya və elektrolit pozğunluqları kimi təhlükəli ağırlaşmalar yarana bilər. Onları vaxtında aşkar etmək üçün daimi nevroloji nəzarət və müntəzəm müayinələr lazımdır. Erkən evə yazılmaq bu ağırlaşmaların gecikmiş aşkarlanmasına səbəb ola bilər.
Əksər anevrizmalar irsi deyil, lakin ailədə iki və daha çox yaxın qohumda anevrizma və ya subaraxnoidal qansızma olduqda risk artır. Belə ailələrdə həkim skrininq müayinəsinin məqsədəuyğunluğunu müzakirə edə bilər. Bəzi irsi xəstəliklər, məsələn polikistik böyrək xəstəliyi də riski artırır.
Qəfil, bir neçə saniyə ərzində maksimuma çatan, əvvəllər heç vaxt olmamış güclü baş ağrısı təhlükəlidir. Xüsusən qusma, boyun sərtliyi, huşun pozulması, qıcolma və ya görmə pozuntusu ilə müşayiət olunarsa, dərhal 103-ə zəng etmək lazımdır. Adi, tədricən başlayan və tanış xarakterli baş ağrıları adətən belə deyil, lakin onların xarakteri dəyişərsə həkimə müraciət edin.
Bu suallar fərdi qaydada həll olunur və anevrizmanın necə müalicə olunduğundan, bərpanın gedişindən asılıdır. Adətən fiziki aktivlik tədricən, həkimin icazəsi ilə artırılır. Uçuşlar və ağır yüklə bağlı qərarı nevroloq və ya neyrocərrahla razılaşdırmaq lazımdır.
Nevrologiya üzrə xəstəliklər
- Açıq oval pəncərə
- Afaziya
- Alkoqol polinevropatiyası
- Alsheymer xəstəliyi
- Amneziya
- Aqnoziya
- Ataksiya
- Baş beyin kistası
- Bayılma (sinkop)
- Bel osteoxondrozu
- Bel-kürək əzələlərinin mioziti
- Beyin damarlarının anevrizması
- Beyin damarlarının aterosklerozu
- Beyin qan dövranının xroniki çatışmazlığı
- Beyin silkələnməsi
Mövzu üzrə məqalələr
Epilepsiya ilə hamiləlik: dərmanı dayandırmadan təhlükəsiz plan qurmaq
Epilepsiyası olan bir çox qadında hamiləlik uğurla davam edə bilər. Bunun üçün tutmaların nəzarəti və dərmanların hamiləliyə uyğunluğu…
İstiqamət: Nevrologiya / Ginekologiya
Dağınıq skleroz nədir: xəstəlik, onun səbəbləri və təzahürləri barədə sadə dillə
Dağınıq skleroz (DS) – autoimmun mənşəli xroniki xəstəlikdir; bu zaman immun sistemi sinir sistemini yad kimi qəbul edir…
İstiqamət: Nevrologiya
Başgicəllənmə
Başgicəllənmə. İnsana ətrafındakı əşyaların və (ya) öz bədəninin müəyyən istiqamətə hərəkət etdiyi və ya fırlandığı təsəvvürünü yaradan vəziyyət…
İstiqamət: Nevrologiya
İnsult öncəsi vəziyyət (mini-insult)
İnsult öncəsi vəziyyət — beyin qan dövranının müvəqqəti pozğunluqları kompleksidir və o, əsl insultun inkişafı riskinin yüksək olduğunu…
İstiqamət: Nevrologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
