Hipertrofik rinit burun selikli qişasının, əsasən aşağı burun çanaqlarının davamlı qalınlaşması ilə gedən xroniki rinit formasıdır. Burun tutulması damar daraldıcı damcılara zəif cavab verir, iybilmə zəifləyir. Əsas müalicə burun çanaqlarının həcmini azaldan cərrahi müdaxilədir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Xroniki hipertrofik rinit
- burun selikli qişasının qalınlaşması
- burun çanaqlarının hipertrofiyası
- rhinitis hypertrophica
Xəstəlik haqqında
Hipertrofik rinit xroniki rinitin bir formasıdır. Bu zaman burun boşluğunun selikli qişası və onun altındakı toxumalar, əsasən aşağı burun çanaqları, tədricən qalınlaşır və burun keçidlərini daraldır. Burun çanaqları burun boşluğunun yan divarlarında yerləşən, içərisində zəngin damar şəbəkəsi olan törəmələrdir; onlar normada daxil olan havanı isidir, nəmləndirir və təmizləyir.
Xəstəlik həm kişilərdə, həm də qadınlarda rast gəlinir, əsasən yetkin yaşda inkişaf edir. Burun nəfəsinin davamlı çətinləşməsi ağızla nəfəs almağa məcbur edir, yuxunun keyfiyyəti pisləşir, xorultu yaranır, səhərlər ağız quruyur, gün ərzində yorğunluq və baş ağrıları narahat edir. Bu, iş qabiliyyətinə və ümumi əhval-ruhiyyəyə mənfi təsir göstərir.
Hipertrofik rinitin xarakterik xüsusiyyəti burun tutulmasının damar daraldıcı damcılara zəif cavab verməsidir. Həqiqi (fibroz) hipertrofiyada toxumaların artması geri dönmədiyindən dərman müalicəsi yalnız müvəqqəti yüngüllük verir. Davamlı nəticə adətən burun çanaqlarının həcmini azaldan cərrahi və ya yarımcərrahi müdaxilə ilə əldə edilir.
Səbəbləri
Hipertrofik rinit adətən uzun müddət təsir edən bir neçə amilin birgə nəticəsində yaranır. Selikli qişa daimi qıcıqlanmaya və iltihaba cavab olaraq qalınlaşır. Əsas səbəblər və risk amilləri:
- burun daxili quruluşunun pozulması – burun çəpərinin əyriliyi, tikanlar və silsilələr hava axınını dəyişir; çox vaxt çəpərin əks tərəfindəki burun çanağı kompensator olaraq böyüyür;
- təkrarlanan kəskin rinitlər və xroniki sinusit – burun və burunətrafı ciblərin uzunmüddətli iltihabı selikli qişanı dəyişdirir;
- allergik və vazomotor rinit – illərlə davam edən ödem toxumaların artmasına keçə bilər;
- damar daraldıcı damcılardan uzunmüddətli istifadə – «dərmanla bağlı rinit» yaranır, selikli qişa dəyişir və damcılara asılılıq formalaşır;
- siqaret və passiv tüstü – selikli qişanı daim qıcıqlandırır;
- peşə amilləri – toz, kimyəvi buxarlar, isti və ya çox quru hava ilə iş;
- quru və çirkli otaq havası, kəskin temperatur dəyişiklikləri;
- hormonal və ümumi amillər – endokrin pozğunluqlar, bəzi dərmanların yan təsiri, ürək-damar xəstəlikləri zamanı burunda qan durğunluğu;
- uşaq yaşında adenoidlər – uzun müddət burun nəfəsinin pozulması selikli qişanın dəyişməsinə şərait yaradır.
Təsnifat
Rinitlər kəskin və xroniki olur; hipertrofik rinit xroniki rinitin formalarından biridir. Hipertrofiyanın xarakterinə görə aşağıdakı formalar ayırd edilir:
- kavernoz (damar) forma – burun çanaqlarının damar şəbəkəsi genişlənir, selikli qişa yumşaq qalır;
- fibroz forma – birləşdirici toxuma artır, burun çanaqları sıxlaşır və damcılara praktik olaraq cavab vermir;
- qarışıq forma – hər iki dəyişikliyin birgə olması.
Yayılmasına görə məhdud (məsələn, yalnız burun çanaqlarının ön və ya arxa ucları) və diffuz, həmçinin birtərəfli və ikitərəfli hipertrofik rinit fərqləndirilir.
Klinik mənzərə
Xəstəlik tədricən inkişaf edir və illərlə davam edə bilər. Əsas şikayət – burun nəfəsinin davamlı pozulmasıdır. Mümkün əlamətlər:
- burnun bir və ya hər iki tərəfdən daimi tutulması, damcılardan sonra az yüngüllük;
- ağızla nəfəs alma, xüsusən gecə; xorultu, səhərlər ağız quruluğu;
- burundan selikli və ya selikli-irinli ifrazat; ifrazatın burun-udlağa axması, səhərlər öskürək;
- iybilmənin və dad hissinin zəifləməsi;
- burunda ağırlıq, təzyiq hissi, baş ağrısı;
- səsin «burundan» çıxması (qapalı burun tonu);
- qulaqlarda tutulma hissi – burun çanaqlarının arxa uclarının eşitmə borusunu sıxması ilə bağlıdır;
- boğazda qıcıqlanma, quruluq, diskomfort;
- yuxunun keyfiyyətsiz olması, gündüz yuxululuq, yorğunluq, diqqətin azalması.
Uşaqlarda hipertrofik rinit nadirdir; uşaqda davamlı burun tutulması daha çox adenoidlər və ya allergiya ilə bağlı olur və pediatr ilə LOR həkiminin müayinəsini tələb edir.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər: yüksək hərarət fonunda güclü üz və ya göz ətrafı ağrısı, göz qapaqlarının şişməsi, görmənin pisləşməsi; dayanmayan burun qanaması; yalnız bir tərəfdən qanlı ifrazat və ya artan tutulma yaranarsa.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnozu otorinolarinqoloq (LOR həkimi) qoyur. Həkim şikayətlərin müddətini, damar daraldıcı damcılardan istifadəni, allergiyanı, siqaret və iş şəraitini soruşur. Əsas müayinələr:
- ön və arxa rinoskopiya – burun çanaqlarının böyüklüyü, selikli qişanın rəngi (qızarmış, solğun və ya göyümtül), səthinin hamar və ya kələ-kötür olması qiymətləndirilir;
- anemizasiya sınağı – selikli qişaya damar daraldıcı vasitə tətbiq edilir: yalançı (damar) hipertrofiyada burun çanaqları kiçilir, həqiqi (fibroz) hipertrofiyada isə həcm demək olar dəyişmir; zondla toxunduqda fibroz formada toxuma sıx olur;
- endoskopik müayinə – nazik optik cihazla burun boşluğunun dərin hissələri, burun çanaqlarının arxa ucları və burun-udlaq görünür;
- rinomanometriya – burundan keçən hava axınını və müqaviməti ölçür, müalicədən əvvəl və sonra nəticəni müqayisə etməyə imkan verir;
- burunətrafı ciblərin kompüter tomoqrafiyası – çəpərin əyriliyini, sinusitləri, sümük dəyişikliklərini aşkar edir və əməliyyatı planlaşdırmaq üçün vacibdir;
- allerqoloji müayinə – allergiyadan şübhə olduqda dəri sınaqları və ya qanda spesifik anticisimlər;
- burun sekretinin sitoloji müayinəsi – iltihabın xarakterini müəyyən etməyə kömək edir.
Differensial diaqnostika vazomotor və allergik rinit, burun polipləri, burun çəpərinin əyriliyi, adenoidlər və burun boşluğunun törəmələri ilə aparılır.
Xidmətlər
Ağırlaşmalar
- xroniki sinusit – burunətrafı ciblərin drenajının pozulması səbəbindən;
- eşitmə borusunun disfunksiyası, orta qulağın iltihabı, eşitmənin azalması;
- xroniki faringit və laringit – ağızla nəfəs alma nəticəsində;
- xorultu və yuxuda obstruktiv apne;
- damar daraldıcı damcılardan asılılıq;
- iybilmənin davamlı zəifləməsi;
- yuxu çatışmazlığı fonunda gündüz yorğunluq, diqqətin və iş qabiliyyətinin azalması, arterial təzyiqin yüksəlməsinə meyil.
Müalicə
Müalicənin məqsədi burun nəfəsini bərpa etmək və selikli qişanın funksiyasını mümkün qədər qorumaqdır. İlk növbədə xəstəliyi saxlayan amillər aradan qaldırılır: siqaretdən imtina, allergenlərlə təmasın azaldılması, otaq havasının nəmləndirilməsi, sinusit və digər iltihabi ocaqların müalicəsi.
Konservativ müalicə əsasən kavernoz formada və əməliyyata hazırlıq dövründə tətbiq olunur və müvəqqəti yüngüllük verir. Burnun duz məhlulları ilə yuyulması, həkimin təyini ilə burun daxili qlükokortikoid sprey, allergiya olduqda antihistamin preparatlar istifadə edilə bilər. Damar daraldıcı damcılar yalnız qısa müddətə və həkim tövsiyəsi ilə istifadə olunmalıdır.
Cərrahi və yarımcərrahi müalicə davamlı nəticə verən əsas üsuldur. Əməliyyatın mahiyyəti hava keçidinə maneə törədən burun çanağının həcmini azaltmaq, eyni zamanda kirpikli epitelin funksiyasını qorumaqdır. Tətbiq olunan üsullar:
- aşağı burun çanaqlarının ultrasəsli dezinteqrasiyası – kavernoz toxumanın həcmi selikli qişa zədələnmədən azaldılır;
- radiodalğalı koaqulyasiya və selikaltı koaqulyasiya;
- lazer destruksiyası, kriodestruksiya;
- burun çanaqlarının yan tərəfə sındırılması (lateralizasiya);
- konxotomiya – fibroz formada artmış toxumanın qismən kəsilib götürülməsi; çox vaxt mikrodebrider və ya endoskopik nəzarət altında aparılır;
- burun çəpəri əyridirsə, eyni vaxtda septoplastika.
Əməliyyatdan sonrakı ilk günlərdə selikli qişanın ödemi və qabıqlar burun nəfəsini müvəqqəti çətinləşdirə bilər. Bu dövrdə burun duz məhlulları ilə yuyulur, həkimin göstərişi ilə qabıqlar təmizlənir; lazım olduqda antibakterial müalicə həkim tərəfindən təyin edilir. Bir neçə həftə ağır fiziki yükdən, hamam və saunadan, burnu güclü sümkürməkdən çəkinmək tövsiyə olunur.
Kimyəvi maddələrlə yandırma kimi köhnə üsullar kirpikli epiteli ciddi zədələdiyi üçün hazırda praktik olaraq istifadə edilmir. Damar daraldıcı damcıları aylarla özbaşına istifadə etmək, burun daxilinə yağlar və bitki şirələri damcılatmaq olmaz.
Profilaktika
- siqaretdən imtina, tüstülü və tozlu yerlərdən uzaq durmaq;
- damar daraldıcı damcılardan yalnız qısa müddətə istifadə etmək;
- kəskin rinit, sinusit və allergik rinitin vaxtında müalicəsi;
- burun çəpərinin əyriliyi və adenoidlərin vaxtında korreksiyası;
- otaq havasının nəmləndirilməsi və müntəzəm havalandırılması;
- işdə toz və kimyəvi buxarlardan qoruyucu vasitələrdən istifadə;
- xroniki burun tutulması olduqda LOR həkiminə vaxtında müraciət;
- əməliyyatdan sonra həkimin tövsiyələrinə riayət və nəzarət müayinələrinə gəlmək.
Hansı həkimə müraciət etməli
Diaqnostika və müalicə ilə otorinolarinqoloq (LOR həkimi) məşğul olur. Allergiyadan şübhə olduqda allerqoloq-immunoloqla məsləhət tövsiyə olunur.
Yadda saxla!
- Damcılara cavab verməyən davamlı burun tutulması LOR həkiminə müraciət üçün əsasdır.
- Damar daraldıcı damcılardan uzun müddət istifadə xəstəliyi ağırlaşdırır və asılılıq yaradır.
- Həqiqi hipertrofiyada dərmanlar yalnız müvəqqəti kömək edir; davamlı nəticəni müasir az travmatik əməliyyatlar verir.
- Siqaretdən imtina və iltihabi xəstəliklərin vaxtında müalicəsi residiv riskini azaldır.
Suallar və cavablar
Diaqnozun təsdiqlənməsi və müalicənin aparılması ilə otorinolarinqoloq (LOR həkimi) məşğul olur. Allergiya şübhəsində allerqoloq da cəlb olunur.
Müalicə olunmadıqda davamlı burun tutulması damar daraldıcı damcılardan sui-istifadəyə, xroniki sinusitə, orta qulaq iltihabına, xorultu və yuxu pozğunluqlarına gətirib çıxara bilər. Ağızla nəfəs alma boğaz və qırtlağın xroniki iltihabına şərait yaradır.
Bəli. Burun nəfəsinin çətinləşməsi gecə ağızla nəfəs almağa, xorultuya və tez-tez oyanmalara səbəb olur, yuxu dərinləşmir. Burun nəfəsi bərpa edildikdə yuxunun keyfiyyəti adətən yaxşılaşır.
Toxumaların həqiqi artması öz-özünə geri dönmür. Kavernoz formada dərmanlar və səbəb amillərin aradan qaldırılması simptomları azalda bilər, lakin fibroz formada davamlı nəticə adətən yalnız cərrahi müdaxilə ilə əldə olunur.
Müasir üsullar yerli və ya ümumi anesteziya altında aparılır və adətən az travmatikdir. İlk günlərdə burun tutulması və qabıqlar ola bilər, burun nəfəsi tədricən, bir neçə həftə ərzində yaxşılaşır. Dəqiq bərpa müddətini əməliyyatın növündən asılı olaraq həkim izah edəcək.
Damcıları birdən dayandırmaq çətin ola bilər, buna görə LOR həkimi ilə birlikdə plan qurmaq məqsədəuyğundur. Adətən duz məhlulları ilə yuyulma və həkimin seçdiyi burun daxili hormonal sprey keçidi yüngülləşdirir; lazım olduqda burun çanaqlarının həcmini azaldan müdaxilə aparılır.
Mövzu üzrə məqalələr
Adenoidlər və onların böyüməsinin nəticələri
Adenoidlər – burun-udlağın tağında yerləşən və qoruyucu funksiya daşıyan limfoid toxumadır. Adenoidlərin (əsasən udlaq və damaq badamcıqlarının) həddindən…
İstiqamət: Otolarinqologiya
Burun selikli qişasının anemizasiyası
Tələbat olan otorinolarinqoloji prosedurlardan biri burun selikli qişasının anemizasiyasıdır. Bu, burun boşluğunun selikli qişalarının səthinin vazokonstriktorların – qan…
İstiqamət: Otolarinqologiya
Qulağın iltihabı
İsti yay günlərində çoxumuz sərin suya girmək istəyirik. Və hərə bir yerə üz tutur: kimisi yaxınlıqdakı gölməçələrə, çaylara,…
İstiqamət: Otolarinqologiya
Larinqoskopiya nədir?
Larinqoskopiya – otolarinqologiyada geniş yayılmış müayinə üsuludur; ondan istifadə edərək həkim qırtlağı patoloji dəyişikliklər baxımından müayinə etmək, aşkar…
İstiqamət: Otolarinqologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
