Koksartroz bud-çanaq oynağının osteoartritidir. Oynaq qığırdağının və digər strukturların degenerativ dəyişiklikləri ağrı, sərtlik və hərəkət məhdudluğu yaradır.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Çanaq-bud oynağının artrozu
Xəstəlik haqqında
Koksartroz (ingilisdilli ədəbiyyatda — osteoartrit) oynaq qığırdağının dağıdıcı dəyişiklikləridir; nəticədə onun altında yerləşən sümük çılpaqlaşır. Xəstəlik üçün müşayiətedici distrofiya nəticəsində inkişaf edən sümük artımları (osteofitlər) səciyyəvidir.
Patoloji proses oynağın bütün strukturlarını, o cümlədən bağları və əzələləri zədələyir və onlarda iltihab reaksiyalarını gücləndirir. Çanaq-bud oynağının koksartrozunun əlamətlərinə adətən oynaqda ağrı, qıcolma hissi və hərəkət amplitudasının azalması daxildir. Lakin rentgenoloji dəyişikliklərə baxmayaraq, klinik təzahürlər həmişə olmaya bilər. Bundan əlavə, simptomatika üçün müəyyən dövriliy səciyyəvidir. Xəstəlik həm kişilərdə, həm də qadınlarda rast gəlinir, lakin yaşlı qadınlarda bir qədər daha tez-tez və ağır gedir; halların üçdə birində ikitərəflidir.
Osteoartrozun zəmin yaradan risk amilləri yaxşı məlumdur: yaşlı yaş kateqoriyası, qadın cinsinə mənsubluq, orqanizmdə piy toxumasının artıq miqdarı, oynaqların travmatik zədələnməsi, sümüklərin quruluş xüsusiyyətləri və ailə anamnezi. Dünya əhalisi getdikcə qocaldığı üçün xəstəliyin yayılması davamlı artır. Əvvəllər xəstəlik əsasən 70 yaşdan yuxarı insanlarda rast gəlinirdi. Lakin son zamanlar dünyada osteoartrozun cavanlaşma meyli müşahidə olunur. Xəstəliyin yayılması barədə son məlumatlara görə, 50 yaşdan sonra patologiya xeyli tez-tez rast gəlinir, 70 yaşdan sonra isə insanların əhəmiyyətli hissəsində müxtəlif dərəcədə osteoartrozun rentgenoloji əlamətləri aşkar edilir. Xəstəlik əvvəlcə əlamətsiz keçir və tez-tez yavaş irəliləyir.
Koksartrozun diaqnostikası vizuallaşdırıcı müayinələrə — rentgenoqrafiya, ultrasəs müayinəsi və ya maqnit-rezonans tomoqrafiyasına əsaslanır. Müalicə patoloji prosesin mərhələsindən asılıdır və konservativ və ya cərrahi ola bilər.
Səbəbləri
Son zamanlar koksartrozun səbəbləri genetik meyllilik ilə əlaqələndirilir. Tədqiqatlara görə, omba osteoartrozuna meyilliliyin təxminən yarısı irsi amillərlə izah olunur; bu o demək deyil ki, xəstəlik halların 60%-ində valideynlərdən birbaşa ötürülür, sadəcə irsi meyillilik digər amillərlə birlikdə riski artırır. Ailəvi osteoartrozun bəzi halları kollagen molekullarının sintezini kodlaşdıran mutasiyalarla əlaqədar ola bilər. Lakin xəstəliyin inkişafında cins, piylənmə və oynağın əvvəllər keçirilmiş travmatik zədələnməsi kimi digər risk amillərinin təsiri də əhəmiyyət kəsb edir.
Bu gün bir çox müəlliflər hesab edir ki, osteoartroz müxtəlif amillərin: mexaniki, neyrotrofik, damar, endokrin və yaş amilinin, habelə genetik və konstitusional meylliliyin təsiri altında yaranır, lakin əsl səbəblər hələ də dəqiq müəyyən edilməmişdir. Sinovial kapsulanın və mayenin patoloji vəziyyəti də artrozun yaranmasında əhəmiyyətli rol oynayır, bunun nəticəsində qığırdaqda degenerativ dəyişikliklər baş verir, soyuq və yüksək rütubət isə predispozisiya edən amillər hesab olunur. Bəzi hallarda xəstəliyin inkişafı yüksək gərginlikli idman növləri ilə məşğul olma ilə əlaqədar ola bilər (futbolçularda, qolçomaqçularda, xokkeyçilərdə, ağır atletika ilə məşğul olanlarda, uzaq məsafələrə qaçan yüngül atletika idmançılarında artroz halları).
Xəstəlik patoloji prosesin proqressivləşmə sürəti ilə müəyyən edilən müxtəlif proqnoza malik ola bilər. Bud sümüyü başının proqressiv dağılması və degenerativ-distrofik dəyişikliklər prosesinin ağırlaşması bel-qalça əzələsinin güclənən distoniyası ilə bud sümüyünün kiçik çıxıntısının ölçüsünün artması ilə əlaqədardır. Belə xüsusiyyətlərə malik xəstələr risk qrupuna daxildir və erkən protezləşdirmə üçün potensial namizədlərdir.
Hesab olunur ki, birincili artroz zamanı sümük toxumasının ifadəli nazikləşməsi müşahidə olunur. Xəstəliyin ikincili formaları hialin qığırdağın fibroz dəyişikliklərinin üstünlük təşkil etməsi ilə fərqlənir.
Təsnifat
Etiopatogenetik baxımdan omba oynağı artrozunun aşağıdakı növləri ayırd edilir:
- Birincili – mənşəyi qeyri-müəyyəndir. Əksər hallarda bu patoloji proses birtərəfli başlayır, sonra proses əks oynağa yayılır.
- İkincili – travma (posttravmatik), omba oynağının displaziyası (displastik) nəticəsində, habelə endokrin, metabolik pozğunluqlar, eləcə də infeksion və qeyri-infeksion artritlər nəticəsində yaranır.
Birincili osteoartroz patoloji dəyişikliklərin yayılma dərəcəsi nəzərə alınmaqla lokallaşmış və generalizə olunmuş formalara bölünür.
Mərhələlər
Koksartrozun rentgenoloji mərhələsi beynəlxalq praktikada Kellgren–Lourens şkalası ilə qiymətləndirilir.
- 0 dərəcə. Rentgendə artroz əlamətləri yoxdur.
- I dərəcə — şübhəli. Oynaq yarığının daralması şübhəlidir, kiçik osteofitlər ola bilər.
- II dərəcə — minimal. Dəqiq osteofitlər görünür, oynaq yarığı bir qədər daralıb. Yük zamanı ağrı, səhər sərtliyi yaranır. Əsas müalicə müalicəvi idman, çəkinin azaldılması və lazım olduqda ağrıkəsicilərdir.
- III dərəcə — orta. Oynaq yarığı aydın daralıb, çoxsaylı osteofitlər və skleroz var. Hərəkət məhdudlaşır, ağrı daimi ola bilər. Konservativ müalicə davam etdirilir, endoprotezləşdirmə imkanı müzakirə olunmağa başlayır.
- IV dərəcə — ağır. Oynaq yarığı demək olar ki, yoxdur, iri osteofitlər və sümüklərin deformasiyası var. Ağrı sakit vəziyyətdə və gecələr də narahat edir. Əsas müalicə üsulu adətən endoprotezləşdirmədir.
Rentgen şəkli ilə şikayətlər həmişə üst-üstə düşmür, buna görə müalicə həm də ağrının və hərəkət məhdudluğunun gündəlik həyata təsirinə görə seçilir. Mərhələni həkim müayinə və rentgenoqrafiyanın nəticələrinə əsasən müəyyən edir; mərhələ müalicənin seçiminə təsir göstərir.
Klinik mənzərə
Koksartrozun əsas klinik təzahürü qasıq nahiyəsindəki ağrılı hisslərdir. Adətən ağrı sindromu aşağıdan yuxarıya doğru yayılır (irradiasiya edir). Ağrılı hisslər budun ön-yan hissəsi və diz nahiyəsində lokallaşa bilər. Bəzi hallarda sağrı nahiyəsi də ağrıya bilər. İrradiasiyanın xüsusiyyətləri diaqnostik çətinliklər yaradır.
Digər bir təzahür istirahət dövründən sonra meydana çıxan omba oynağındakı hərəkət məhdudiyyətidir. Zamanla ətrafın hərəkətliliyi də məhdudlaşır. İlk növbədə xarici abduksiya (ayağın yana qaldırılması), ayağın yuxarı qaldırılması pozulur. Ayaqqabı və corab geyinmək çətinləşir, xəstə demək olar ki, üzü stulun söykənəcəyinə tərəf otura bilmir (ayaqları geniş açmaq çətinləşir). Oynaqda hərəkət zamanı yüngül xırtıltı müəyyən edilə bilər. Osteoartroz bud sümüyünün böyük çıxıntısı yaxınlığındakı oynaq kisəsinin iltihabı ilə müşayiət oluna bilər. Bu halda oynağın yan səthində ağrılar meydana çıxır.
Gec mərhələlərdə bud sümüyünün başının düzgün olmayan vəziyyət tutması səbəbindən ətrafın qısalması inkişaf edir. Xəstə ayağın uzunluğunun dəyişməsi topallığa meyillilik yaradır. Əgər ikitərəfli zədələnmə varsa, deyilən “ördək yerişi” meydana çıxır. Xəstəlik uzun müddət mövcud olduqda bud və sağrı əzələlərinin ikincili atrofiyası baş verir. Klinik olaraq bu, xəstə ayağa söykəndikdə çanağın aşağı düşməsi kimi simptomla təzahür edir.
Şəkillərdə əlamətlər
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Yekun diaqnozun qoyulması üçün oynaqdakı patoloji dəyişiklikləri əyani şəkildə qiymətləndirməyə imkan verən əlavə vizuallaşdırma tələb olunur.
- Rentgenoqrafiya.
Koksartrozun rentgen-kriteriyaları oynaq boşluğunun hündürlüyünün azalması, subxondral zonada sümük toxumasının sıxlaşması, sümük çıxıntılarının olmasıdır. Rentgenoqrafik skanlaşdırma həm sol, həm də sağ oynağa aparılır ki, bu da vəziyyəti müqayisə etməyə imkan verir. Əldə edilən məlumatlar əsasında Kellgren–Lourensə görə patoloji prosesin mərhələsi müəyyən edilir.
- Maqnit-rezonans tomoqrafiyası.
MRT omba oynağı artrozunun erkən aşkarlanması üsulu hesab olunur. Müayinə bütün oynaq strukturlarının – qığırdaq lövhəsinin, subxondral sümük zonasının, sinoviya da daxil olmaqla yumşaq toxuma kompartmentinin vəziyyətini qiymətləndirməyə imkan verir.
- Oynağın ultrasəs skanlaşdırılması.
Üsul oynaq strukturlarının degenerasiyasının ilkin əlamətlərini aşkarlamağa, bağ və vətər-əzələ kompartmentinin vəziyyətini qiymətləndirməyə imkan verir. Bununla belə, USM sümük toxumasını tədqiq etmək üçün məhdud imkanlara malikdir (bu sualın cavablandırılmasına rentgenoqrafiyanın aparılması kömək edəcək).
Müalicə
Koksartrozun müalicəsi asan məsələ deyil. Bəzi hallarda kompleks konservativ yanaşma kifayət edir, digərlərində isə cərrahi müdaxilə tələb olunur.
Konservativ müalicə taktikası adətən xəstəliyin ilkin mərhələlərində tövsiyə olunur. Bu yanaşma 2 komponentdən ibarətdir:
- dərmansız komponent – oynağı boşaldan ortopedik konstruksiyalar, müalicəvi-sağlamlaşdırıcı hərəkətlərin yerinə yetirilməsi, artıq çəkinin azaldılması, fizioprosedurlar və digər bənzər tədbirlərdən ibarətdir;
- medikamentoz komponent – ilk növbədə ağrı sindromunun aradan qaldırılmasına yönəlmişdir (bu, qeyri-steroid iltihabəleyhinə preparatlar, miorelaksantlar, neyroblokadalar vasitəsilə əldə edilir).
Əgər deformasiyaedici artroz bursit, sinovit ilə ağırlaşarsa, inyeksion kortikosteroidlərin lokal tətbiqi mümkündür.
Osteoartrozda sinovial mayenin miqdarının və keyfiyyətinin dəyişdiyini nəzərə alaraq, son zamanlar təbii və sintetik yolla əldə edilən sinoviya protezlərinin müxtəlif formalarının oynaqdaxili tətbiqi geniş istifadə olunur. Bu manipulyasiya nəticəsində hərəkət amplitudası artır və ağrı sindromu aradan qaldırılır. Bu, hialin qığırdaqların sürtünmə qüvvəsinin azalması, həmçinin oynağın amortizasiya funksiyasının yaxşılaşması hesabına baş verir.
Lakin görülən terapevtik tədbirlərə baxmayaraq, oynaqda deformasiya inkişaf edərsə, koksartroz zamanı əməliyyatın (bud-çanaq oynağının endoprotezləşdirilməsi) aparılması məsələsi həll olunur.
Cərrahi müalicə
Bu gün endoprotezlərin çoxlu sayda növü məlumdur. Sementli, sementsiz və hibrid endoprotezlər fərqləndirilir. Praktikada sementsiz endoprotezləşdirmə xeyli çox, təxminən 80% tətbiq olunur, qalan 20% isə sementli və hibrid protezləşdirmənin payına düşür. Optimal variantı seçməkdə müalicə aparan travmatoloq-ortoped kömək edəcək.
Reabilitasiya
Bud-çanaq oynağının artrozunda reabilitasiya aşağıdakı istiqamətləri əhatə edir:
- müalicəvi bədən tərbiyəsi;
- fizioprosedurlar;
- əzələlərin elektrostimulyasiyası;
- kinezioteypləmə;
- bərpaedici masaj.
Oynağın endoprotezləşdirilməsindən sonra hər bir pasiyent üçün kompleks reabilitasiya proqramı fərdi qaydada tərtib olunur. Reabilitoloqları halın klinik xüsusiyyətlərini nəzərə alırlar. Bəzi hallarda psixosomatik disfunksiyaların riskini azaltmaq üçün psixoloqun işi də tələb olunur.
Profilaktika
Koksartrozun profilaktikası aşağıdakı istiqamətlərdən ibarətdir:
- bədən çəkisinə nəzarət və çəkinin normal hədlərdə saxlanılması;
- düzgün texnikaya uyğun fiziki hərəkətlərin yerinə yetirilməsi;
- mümkün qədər bud-çanaq oynağının travmatizminin qarşısının alınması;
- profilaktik teypləmə.
Lakin bu tövsiyələrə ən ciddi əməl edilməsi belə həmişə xəstəliyin inkişafından qaçmağa imkan vermir, xüsusən pasiyent ağırlaşmış irsiyyət səbəbindən risk qrupuna daxildirsə. Belə vəziyyətdə koksartrozun erkən diaqnostikası və deformasiyaedici dəyişikliklərin risklərini azaltmağa imkan verəcək kompleks terapevtik proqramın aparılması vacibdir.
Yadda saxla!
Son on ildə osteoartrozun inkişaf patogenezinə baxışlar kəskin şəkildə dəyişmişdir. Əvvəllər əsas səbəb oynaq qığırdağının zədələnməsi, ikinci dərəcəli səbəb isə sümüyün subxondral zonasındakı metabolizm pozğunluğu hesab olunurdu. Bu gün məlum olmuşdur ki, xəstəliyin inkişafı əsasən sümüyün subxondral toxumasındakı, onun remodelləşmə prosesi ilə əlaqədar olan mübadilə pozğunluqları ilə müəyyən edilir. Bu halda subxondral lövhə qalınlaşır və sklerozlaşır, sümük matriksinin mineral sıxlığı azalır, sümük çıxıntılarının və kistlərin əmələ gəlməsi artır, habelə kalsinləşmiş qığırdağa damarların invaziyası nəticəsində ödem yayılır. Yuxarıda göstərilən proseslər oynağın diskonqruentliyinə və xəstəliyin proqressivləşməsinə səbəb olur, buna görə də fərdi müalicə proqramı tərtib edilərkən nəzərə alınır.
Travmatologiya-ortopediya üzrə xəstəliklər
Mövzu üzrə məqalələr
Travmatologiya-ortopediyada müasir müalicə metodları
Müasir təbabət dayaq-hərəkət aparatının müxtəlif travmalarının və xəstəliklərinin müalicəsində böyük uğurlar qazanır. Elm yerində saymır, yeni işləmələr və…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Axilles vətərinin qırılması
Axilles vətərinin qırılmaları ortopediyada nadir hal deyil. Ən çox belə zədə idmançılarda (futbolçularda, qaçışçılarda, tennisçilərdə, gimnastlarda və b.)…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Ayaqdakı çıxıntını necə aradan qaldırmaq olar?
Ayağın baş barmağındakı «sümükcik» deformasiyası qadınlarda kişilərə nisbətən daha tez-tez rast gəlinir. Bu xəstəlik təkcə pəncənin formasını pozmur…
İstiqamət: Podologiya
Podoloq: bu mütəxəssis nə ilə məşğul olur?
Podologiya mərkəzində çalışan podoloq mütəxəssisləri dırnaq lövhələrinin patologiyalarına aid geniş spektrli problemləri həll edirlər, ilk növbədə bunlar:
İstiqamət: Podologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
