Məmə uclarının çatları

Süd vəzinin elementar funksional vahidi alveoldur. Bu, epitel hüceyrələri ilə örtülmüş qovuqcuqdur, bu hüceyrələr neyrohumoral təsir altında süd sekresiya etmək qabiliyyətinə malikdir (buna görə də onlara laktositlər də deyilir). Hər bir alveola bir dəstə hamar əzələ hüceyrəsi yaxınlaşır, onların yığılması zamanı qovuqcuqdakı sekret içəridən xaricə doğru sıxılıb çıxarılır. Alveol daxilində 1 qat şəklində yerləşən epitelositlər bazal membrana bərkidilir. Hər bir qovuqcuğun ətrafından qidalandırıcı kapilyarlar və tənzimləyici rol oynayan sinir ucları keçir.

Hər bir alveoldan aparıcı axacaq çıxır. O, bir sıra epitel hüceyrəsi ilə örtülmüşdür. Aparıcı kanallar qruplaşaraq tərkibində 150-dən 200-ə qədər alveol olan payıcığı (lobulanı) əmələ gətirir. Payıcıqdan payıcıqdaxili axacaq çıxır. Payıcıqlar bir-birindən payıcıqlararası toxuma ilə ayrılır. Qruplara birləşərək (30-80 payıcıq) onlar payı (lobu) əmələ gətirir. Hər bir paydan ikisıralı epitellə örtülmüş süd yolları çıxır.

Hər bir süd vəzinin tərkibində 12-dən 25-ə qədər pay var, onlardan birinci dərəcəli süd axacaqları çıxır. Bu kanal daxildən 2 sıra epitelositlə örtülür, xaricdən hamar əzələ hüceyrələri ilə əhatələnir. Pay axacaqları hərəkəti boyunca süd sinuslarını əmələ gətirir və məmə ucu nahiyəsində açılaraq huni tipli genişlənmə əmələ gətirir. Hər bir kanal məmə ucuna 90° bucaq altında yaxınlaşır.

Məmə ucunda hamar əzələnin 2 tip hüceyrəsi mövcuddur ki, onlar somatik və vegetativ (simpatik və parasimpatik) liflərlə yaxşı innervasiya olunub. Bəzi hamar əzələ hüceyrələri uzununa yönəlib, digərləri isə halqavari keçir ki, bu da əmizdirmə prosesində südün ayrılmasına kömək edir.

Məmə ucunun yaxşı innervasiyası hətta minimal cırıqlarda belə ifadəli ağrı sindromunun yaranmasının əsasında dayanır. Lakin məmə ucu dərisinin artırılmış həssaslığı normal fiziologiya üçün zəruridir. Belə ki, sinir reseptorları əmmə zamanı asanlıqla oyanır, bu da laktopoezin (süd vəzinin laktositləri tərəfindən südün əmələ gəlməsinin) neyroendokrin stimulyasiyasına gətirib çıxarır. Sübut edilmişdir ki, məmə ucunun reseptor aparatının quruluşu xarici cinsiyyət orqanlarının innervasiyasına analojidir. Məmə ucu laktasiyanın başlaması və saxlanması prosesində böyük rol oynayır. Buna görə də cırıqlar zamanı qadın güclü ağrı səbəbindən döşlə əmizdirməkdən imtina etdikdə, tez-tez südün ifrazının refleks olaraq azalması baş verir. Belə vəziyyətdə adekvat laktasiyanı saxlamaq üçün laktostazın qarşısını almaq məqsədilə döşü müntəzəm, lakin ehmalca boşaltmaq vacibdir.

Südün ifrazı mexanizmi 2 fazadan ibarətdir:

• Birinci faza. Uşağın döşə qoyulması zamanı baş verən məmə ucu və areolyar nahiyənin qıcıqlanmasına cavab olaraq qan axını güclənir. Bu proses əmizdirmənin başlanmasından cəmi 30-40 saniyə sonra sinir siqnalları vasitəsilə işə düşür. Eyni zamanda məmə ucu düzəlir, tərkibindəki dairəvi əzələlər boşalır, uzununa əzələlər isə əksinə yığılır. Süd körpənin ağzına daxil olmağa başlayır, bu proses körpə tərəfindən xüsusi səy tələb etmir, çünki növbəti əmizdirmələr arasında sinuslarda və axacaqlarda toplanmış sekret ifraz olunur.
• İkinci faza. Əmmə aktının başlanmasından 1-4 dəqiqə sonra işə düşür. Birinci faza yalnız sinir tənzimlənməsinə tabe olduğu halda, bu faza humoral tənzimlənməyə tabedir. Hipofizin arxa payında oksitosin ifraz olunmağa başlayır ki, o, laktositləri süd istehsalına stimullaşdırır və alveolların hamar əzələ hüceyrələrinin yığılmasına səbəb olaraq sekreti məmə ucuna doğru itələyir. İkinci fazada süd vəzində yağ və zülallarla zəngin, yüksək enerjili süd istehsal olunur.

Südün ifrazı prosesinin ikifazalı olduğunu nəzərə alaraq, cırıqlar yaransa belə, uşağın döşdə qalma müddətini məhdudlaşdırmamaq vacibdir. Lakin məmə ucunu körpənin ağzına həmişə düzgün qoymaq lazımdır (məmə ucu + areolyar dairə).