Mastit süd vəzisi toxumasının iltihabıdır və ən çox laktasiya dövründə yaranır. Süd durğunluğu və bakterial infeksiya ilə əlaqəli ola bilər, abses isə mühüm ağırlaşmadır.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Süd vəzisi iltihabı
Xəstəlik haqqında
Mastit sürətlə irəliləyən gedişlə səciyyələnir. Əsasən körpəni ana südü ilə qidalandıran reproduktiv yaşlı pasiyentləri zədələyir; daha çox təhlükəsiz laktasiya qaydalarını bilməyən qadınlarda, laktasiyanın formalaşdığı dövrdə, ilk doğuşdan sonra inkişaf edir. Bu xəstəliyin qalan 15 faiz halını qeyri-laktasion mastitlər, yenidoğulmuşlarda və kişilərdə inkişaf edən mastitlər təşkil edir.
Qadınlarda mastitin düzgün olmayan müalicəsi ağırlaşmaların inkişafına, əməliyyat zərurətinə və ana südü ilə qidalandırmanın dayandırılmasına gətirib çıxarır. Problemin erkən mərhələdə müəyyən edilməsi pasiyentə uşağı əmizdirməyi dayandırmadan müalicə almağa və xəstəliklə asanlıqla mübarizə aparmağa imkan verir.
Səbəbləri
Laktasiya mastiti hallarının 95%-dən çoxunun səbəbi normada dəridə və süd vəzisinin axacaqlarında yaşayan şərti-patogen Staphylococcus aureus-dur. Bəzən xəstəliyi başqa mikroorqanizmlər – strepto- və ya pnevmokokk, Klebsiella, Proteus törədir.
Xəstəliyin laktasiyaolmayan formasını streptokokklar, Proteus, bağırsaq çöpü və ya spesifik mikrob florası – vərəm mikobakteriyaları, solğun treponema, patogen göbələklər və digər mikroorqanizmlər törədir.
Laktasiya mastitinin risk amilləri:
- əmcək nahiyəsində çatlar, iltihabi proseslər;
- laktostaz;
- uşağın döşə düzgün olmayan tərzdə tutdurulması;
- hiperlaktasiya (istehsal olunan südün həcmi körpənin tələbatını ötür);
- saatla əmizdirmə, əmizdirmələr arasında böyük fasilələr;
- əmzik-sakitləşdiricilərdən istifadə, körpənin butulkadan əlavə qidalandırılması;
- çox böyük döş;
- dar büstqalter;
- süd vəzisinin sıxılması, o cümlədən qarın üstə yatarkən;
- əvvəllər keçirilmiş mastit, süd vəzisinin travmaları, mammoplastika;
- gənc ananın stresləri, həddindən artıq yorulması.
Laktasiyaolmayan mastitin inkişaf ehtimalı aşağıdakı amillərin təsiri altında artır:
- əmcək və süd vəzisi dərisinin bütövlüyünün pozulması;
- mastopatiya;
- döş travmaları, orada implantların olması;
- vəzinin xoşxassəli şişləri;
- hiperprolaktinemiya;
- estrogen tərkibli dərman vasitələrinin qəbulu.
Təsnifat
Səbəbindən asılı olaraq mastit aşağıdakılara ayrılır:
- doğuşdansonrakı, yaxud laktasiya mastiti;
- laktasiyaolmayan (döşlə əmizdirmə dövründən kənar yaranmış);
- yeni doğulmuşların mastiti (ana cinsi hormonlarının uşağın orqanizminə keçməsi ilə bağlıdır, əksər hallarda müalicəsiz, özbaşına keçib gedir).
Klinik gedişin xarakterinə görə mastit aşağıdakılara bölünür:
- kəskin (qəflətən inkişaf edir, parlaq simptomatika ilə xarakterizə olunur);
- xroniki (daha çox laktasiya etməyən qadınlarda inkişaf edir, silinmiş klinik mənzərə ilə xarakterizə olunur, uzun müddət, kəskinləşmə və remissiya dövrlərinin növbələşməsi ilə gedir).
İltihabi proses döşün müxtəlif hissələrində lokalizasiya oluna bilər. İltihab ocağının yerləşməsini anlamaq tez-tez həkimə, lazım gələrsə, cərrahi müalicə taktikasını müəyyən etməyə kömək edir. Lokalizasiyaya görə mastit aşağıdakılara ayrılır:
- dəri altı (səthi);
- axacaq (bir paycıq daxilində);
- subareolyar (əmcək ətrafında);
- intramammar (döş toxumasının qalınlığında);
- retromammar (süd vəzisi ilə qabırğaların ön səthi arasında);
- total (döşün bütün hissələrini eyni zamanda əhatə edir).
Müalicəsiz mastit proqressivləşir, aşağıdakı mərhələlərdən keçir:
- Seroz. Süd vəzisində ağrı, zədələnmə ocağı üzərində dərinin qızarması, toxumaların lokal sıxlaşması, bədən temperaturunun subfebril göstəricilərə qədər (38.0°C-dən aşağı) yüksəlməsi, ümumi zəiflik ilə müşayiət olunur.
- İnfiltrativ. Seroz mastitin simptomları ağırlaşır, daha parlaq ifadə olunur, zədələnmə ocağı üzərində toxumaların temperaturu yüksəlmişdir.
- Irinli. Xəstəliyin başlanğıcından 3-4-cü gündən formalaşır.
İrinli proses tədricən inkişaf edir:
- infiltrativ-irinli (yuxarıda sadalanan simptomlara vəzinin zədələnmiş sahəsi əllənərkən müəyyən edilən toxumaların lokal yumşalması əlavə olunur – irinli məzmunla dolu boşluq formalaşır);
- absesləşən (boşluq sıx divarla məhdudlaşmışdır, irinli kütlələrlə doludur; döşdə intensiv döyünən ağrı ilə müşayiət olunur);
- flegmonoz (irinli kütlələr toplanaraq absesin divarını yararaq döşün ətraf toxumalarına keçir, onları infeksiyalaşdırır);
- qanqrenoz (zədələnmiş toxumalar ölür və qanqrena formalaşması ilə parçalanır; əgər parçalanma məhsulları qana keçib qan axını ilə orqanizm boyunca yayılarsa, sepsis inkişaf edəcək).
Klinik mənzərə
Mastit adətən qəflətən, xəstənin tam sağlamlıq fonunda yaranır. Qadın birdən süd vəzisinin müəyyən nahiyəsində ağrı hiss edir (daha çox yuxarı-xarici kvadrant əziyyət çəkir, çünki uşağı standart vəziyyətlərdə əmizdirərkən o, ən pis boşalır), palpasiya zamanı sıxlaşma sahəsi – süd tıxacı ilə tıxanmış axacaq aşkar edir. Bu vəziyyət laktostaz adlanır, mahiyyət etibarilə o, premastit, hətta mastitin seroz mərhələsidir. Xəstənin ümumi vəziyyəti əksər hallarda əziyyət çəkmir, lakin zədələnmə sahəsi üzərində toxumaların temperaturunun lokal yüksəlməsi müəyyən edilir və bədənin ümumi temperaturunun subfebril göstəricilərə qədər yüksəlməsi baş verə bilər. Gənc ananın xəstəliyin bu mərhələsindəki savadlı hərəkətləri patoloji prosesin proqressivləşməsini dayandırmağa – laktostazı aradan qaldırmağa, döşdən südün normal axınını bərpa etməyə kömək edəcək, iltihabi proses isə bu zaman özbaşına sönəcək.
Müalicə olmadıqda və iltihabın ağırlaşması zamanı qadında mastitin başqa simptomları yaranacaq:
- süd vəzisinin şişməsi, ölçüsünün böyüməsi, formasının dəyişməsi;
- zədələnmiş sahənin əhəmiyyətli sıxlaşması – o, toxunduqda sərtləşir;
- zədələnmiş sahə üzərində aydın sərhədləri olan pazşəkilli dəri qızarması müəyyən edilir, irinli iltihabın son mərhələlərində isə – vəzinin əksər hissəsinə yayılmış;
- ifadəli ağrı, çox vaxt – gərginlik hissi ilə, döyünən xarakterli, toxunuşda ağrılıq;
- qoltuqaltı limfa düyünlərinin böyüməsi, ağrılığı;
- bədən temperaturunun 38.5-39.0°C və daha yuxarıya qədər yüksəlməsi;
- ümumi zəiflik, əzginlik, yorğunluq;
- baş ağrısı, başgicəllənmə, diqqətin dağınıqlığı və ümumi intoksikasiyanın digər əlamətləri.
Laktasiyaolmayan mastit adətən yarımkəskin gedir, silinmiş simptomatika ilə, döşdə intensiv olmayan ağrı, sıxlaşma, subfebril bədən temperaturu ilə xarakterizə olunur.
Şəkillərdə əlamətlər
Bu şəkil xəstəliyin klinik görünüşünü göstərir
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnostikanın əsasını aşağıdakılar təşkil edir:
- həkimin xəstə ilə söhbəti (şikayətlərin, anamnez məlumatlarının toplanması; xəstəliyin ilk simptomlarının yaranma müddətini və onların zaman keçdikcə dinamikasını aydınlaşdırmaq vacibdir);
- obyektiv müayinə (iltihabın xarici əlamətlərini aşkar etmək üçün zədələnmiş vəzinin müayinəsi, sıxlaşma sahəsini, əksinə, yumşalma və flüktuasiyanı müəyyən etmək məqsədilə palpasiya);
- USM (iltihab zonasını aşkar etməyə və onun xarakterini, ölçülərini, dəqiq lokalizasiyasını müəyyən etməyə kömək edir).
Şübhəli klinik vəziyyətlərdə xəstəyə punksion biopsiya – zədələnmə ocağının deşilməsi və sonradan laboratoriyada tədqiq edilmək üçün onun tərkibinin götürülməsi təyin edilə bilər. O, sarğı otağı şəraitində, çox vaxt USM nəzarəti altında aparılır.
Həkimin xəstəliyin mənzərəsini, xəstənin ümumi vəziyyətini tam anlaması və müalicə taktikasının müəyyən edilməsi üçün qadına aşağıdakılar təyin edilə bilər:
- klinik qan analizi;
- biokimyəvi qan analizi (C-reaktiv zülalın səviyyəsi, koaqulogramma);
- mammoqrafiya (40 yaşdan yuxarı xəstələrə);
- kompüter və ya maqnit-rezonans tomoqrafiya;
- şübhə olduqda vərəmə, sifilisə, exinokokkoza, vəzinin göbələk zədələnmələrinə dair müayinələr;
- onkoloq, infeksionist, cərrahın konsultasiyaları.
Müalicə
Süd durğunluğu nəticəsində yaranan laktostaz, habelə seroz və infiltrativ mastit axacağın keçiriciliyinin tezliklə bərpa edilməsini tələb edir. Bunun üçün lazımdır:
- körpəni döşə tez-tez tutdurmaq (bu zaman tutdurmanın düzgünlüyünə nəzarət etmək);
- uşağın çənəsi sıxlaşma sahəsinə yönəlmiş vəziyyətdən əmizdirmək;
- hər əmizdirməyə zədələnmiş döşdən başlamaq;
- əmzik-sakitləşdiricilərdən istifadədən və butulkadan əlavə qidalandırmadan imtina etmək (sakitləşdiricini əmmə texnikası ana döşündən əmmədən fərqlidir, bu, tutdurmanın keyfiyyətinə təsir edə, onu poza bilər);
- ölçüyə uyğun rahat alt paltarı geyinmək;
- keyfiyyətli istirahət etmək, həddindən artıq yorulmaqdan qaçmaq.
Zədələnmiş axacağın spazma uğramış divarını boşaltmaq üçün əmizdirməyə başlamazdan əvvəl isti duş qəbul etmək və sıxlaşma sahəsini su axını və barmaqlarla yüngülcə masaj etmək olar.
Ağrı sindromunu azaltmağa döşlə əmizdirmə ilə uyğun olan QSİƏP (qeyri-steroid iltihabəleyhinə preparatlar) qrupundan preparatlar kömək edəcək.
Əgər 1-2 gün ərzində belə müalicənin xəstənin vəziyyətində müsbət dinamikası yoxdursa və ya, əksinə, vəziyyət pisləşibsə – bədən temperaturu 38°C-yə qədər yüksəlibsə, ağrılar güclənibsə, müalicə sxeminə həmçinin döşlə əmizdirmə ilə uyğun olan antibiotik əlavə ediləcək.
Xəstənin vəziyyətinin daha 2-3 gün ərzində yaxşılaşmaması və ya pisləşməsi müalicə sxeminin yenidən nəzərdən keçirilməsini tələb edir. Əgər artıq irinlik formalaşıbsa, o, cərrahi yolla açılır, boşluq drenaj edilir, qadına güclü antibakterial preparatlar təyin olunur. Bu mərhələdə xəstəyə döşlə əmizdirməni dayandırmaq tövsiyə olunur. Müalicə dövründə laktasiyanı saxlamaq üçün ona sağalana qədər hər 4 saatdan bir hər iki döşü əl ilə və ya süd sağma aparatı ilə tam sağmaq lazımdır.
Ağır vəziyyətdə olan xəstələr cərrahiyyə və ya reanimasiya şöbəsinə hospitallaşdırılacaq, onlara infuzion dezintoksikasion, ümumi möhkəmləndirici müalicə, ağırlaşmalar olduqda isə – əlavə cərrahi müdaxilələr təyin ediləcək. Belə qadınlara laktasiyanın sürətlə basdırılması üçün xüsusi preparatların qəbulu tövsiyə olunur.
Reabilitasiya
Konservativ müalicə tələb edən mastit reabilitasiya tələb etmir. Əməliyyat keçirmiş xəstələr üçün bərpa tədbirlərinin həcmi klinik vəziyyətin xüsusiyyətlərindən və aparılan cərrahi müdaxilənin növündən asılıdır və müalicə edən həkim tərəfindən fərdi qaydada müəyyən edilir.
Profilaktika
Mastit inkişafı riskini azaltmaq üçün aşağıdakılara riayət etmək lazımdır:
- körpəni döşə düzgün tutdurmaq (bu zaman əmciklər travmalanmır, körpə südü effektiv əmir ki, bu da durğunluq riskini azaldır);
- saatla deyil, tələbatına uyğun əmizdirmək, döşün dolub-daşdığı böyük fasilələrdən qaçınmaq;
- döşün doluluğunu hiss etdiyiniz, lakin onu körpəyə təklif etmək imkanı olmadığı halda – yüngülləşənə qədər sağmaq;
- növbəti əmizdirməyə yeni döşdən başlamaq;
- süd kifayət qədərdirsə – hər əmizdirmədən sonra qalıqlarını sağmamaq (bu, hiperlaktasiyaya gətirib çıxaracaq və laktostaz ehtimalını artıracaq);
- süd vəzilərinin gigiyena qaydalarına riayət etmək;
- butulka və əmzik-sakitləşdiricilərdən istifadə etməmək;
- əmcəklərdə çatlar və ya iltihablar yarandıqda – onları vaxtında müalicə etmək;
- rahat alt paltarı geyinmək;
- qarın üstə yatmamaq;
- döşün geyim elementləri, çanta qayışı və ya avtomobilin təhlükəsizlik kəməri ilə sıxılmadığına diqqət etmək;
- həddindən artıq yorulmamaq;
- döşü travmalardan qorumaq;
- zərərli vərdişlərdən (siqaret çəkməkdən) imtina etmək.
Yadda saxla!
Praktikada mən tez-tez əsasında körpənin döşlə əmizdirilməsi prosesinin düzgün təşkil edilməməsi duran doğuşdansonrakı mastitlərlə rastlaşıram. Qadınlar, xüsusən ilk dəfə doğanlar, körpəni necə düzgün tutdurmağı, nə qədər tez-tez əmizdirməyi sadəcə bilmirlər, döşü körpəyə saatla, böyük vaxt fasilələri ilə təklif edirlər, ya da, əksinə, uşağın ac olmasından ehtiyat edərək onu butulkadan əlavə qidalandırır, döşü son damlasına qədər sağırlar.
Bütün bu hərəkətlər istehsal olunan südün miqdarının körpənin tələbatına uyğun gəlməməsinə gətirib çıxarır – onun az və ya çox olmasına, uşağın döş altında narahat davranmasına, əmcəkləri travmalamasına səbəb olur. Belə şəraitdə laktostazın, sonra isə mastitin yaranma ehtimalı əhəmiyyətli dərəcədə artır.
Doğuşdansonrakı şöbələrin tibb işçiləri gənc anaya körpənin təhlükəsiz və effektiv əmizdirilməsi qaydalarını öyrətməlidirlər. Qadın həmçinin qorxularını aradan qaldıracaq və laktasiya ilə bağlı bütün narahat edici sualları cavablandıracaq DƏ (döşlə əmizdirmə) konsultantına müraciət edə bilər. Gənc ananın düzgün hərəkətləri mastitin inkişaf riskini azaldacaq və sakit, uzunmüddətli, effektiv döşlə əmizdirməni təmin edəcək.
Əlaqəli Xəstəliklər
Mövzu üzrə məqalələr
Mammoqrafiyaya hazırlıq: müayinədən əvvəl bilməli olduqlarınız
Mammoqrafiyanın məqsədini və hazırlıq qaydalarını bilmək müayinəni daha rahat təşkil etməyə kömək edir. Yeni şikayət varsa, bunu skrininq…
İstiqamət: Mammologiya / Rentgenologiya / Preventiv tibb
Süd vəzisində fibroadenoma: nə zaman izləmə kifayətdir?
Fibroadenoma çox vaxt xoşxassəli süd vəzi törəməsidir. İzləmə qərarı isə düyünün düzgün qiymətləndirildiyinə və nəticələrin bir-birinə uyğun olduğuna…
İstiqamət: Mammologiya
Süd vəzisində ağrı: hansı dəyişikliklərə diqqət etməli?
Süd vəzisində ağrı çox vaxt xərçənglə bağlı olmur, amma yeni düyün, dəri və məmə ucu dəyişiklikləri ayrıca yoxlanmalıdır.…
İstiqamət: Mammologiya
Süd vəzi USM-i və mammoqrafiya: biri digərini əvəz edirmi?
USM və mammoqrafiya müxtəlif məlumat verir. Seçim yalnız cihazın rahatlığına deyil, yaşa, riskə, şikayətə və əvvəlki nəticələrə əsaslanmalıdır.
İstiqamət: Mammologiya / USM diaqnostikası / Rentgenologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
