Süd vəzilərinin involyusiyası – yaş və hormonal dəyişikliklərlə əlaqədar vəzili toxumanın həcminin azalaraq əsasən piy və qismən birləşdirici toxuma ilə əvəz olunması prosesidir.

Yayımlanma tarixi: 21.09.2026

Sinonimlər

Döşün involyusiyası

Xəstəlik haqqında

Süd vəzisinin kəsiyi; yağ toxuması (sxem). Mənbə: Servier Medical Art, CC BY 4.0

Süd vəzilərinin involyusiyası toxuma morfologiyasının tərs inkişaf prosesidir və vəzi komponentinin həcminin azalmasından ibarətdir. Bunun əvəzinə əsasən yağ toxumasının, daha az dərəcədə isə birləşdirici toxuma komponentlərinin miqdarı artır.

Hər iki süd vəzisinin quruluşunda 3 komponent ayırd edilir:

vəzi toxuması (parenxima) – müvafiq hormonların təsiri altında sekret ifraz edə bilən alveollarda qruplaşmış epitelositlərdən ibarətdir;
birləşdirici toxuma (stroma) – vəzinin xırda paycıqlara və daha iri paylara bölünməsində iştirak edir;
yağ toxuması – paycıqlar və paylar arasında qat yaradır.

Qadının həyatı boyunca süd vəzisi qadın orqanizmində ona həvalə edilmiş rolla qanunauyğun şəkildə əlaqədar olan əhəmiyyətli dəyişikliklərə məruz qalır. Belə ki, qız uşağında döş cüt rudimentar orqandır. Lakin cinsi yetişkənlik fazasında (9-13 yaş) onun tədricən «oyanması» başlayır. Bu prosesə hipofizdə istehsal olunan lyuteinləşdirici hormon və yumurtalığın estrogenləri cavabdehdir. Bu hormonların təsiri altında döşün həcmcə böyüməsi vəzi (daha çox dərəcədə) və birləşdirici toxuma (daha az dərəcədə) komponentinin artması hesabına başlayır. Eyni zamanda çıxarıcı axarların böyüməsi və inkişafı, habelə vəzi epitelinin hüceyrələrinin bölünməsi baş verir.

12-14 yaşda döşün stromal komponentinin aktiv artması başlayır. Axarları əhatə edən birləşdirici toxuma daha boş struktur alır. Bu nahiyəyə çoxlu sayda immun hüceyrələri və fibroblastlar cəlb olunur, kapilyar şəbəkənin aktiv artımı işə düşür.

14-17 yaş aralığında hormonal təsiri progesteron və prolaktin göstərməyə başlayır. Nəticədə döş vəzisinin alveol və paycıqlarının sayı artır, laktositlərin (alveolları örtən epitelositlərin) inkişafı stimullaşdırılır və vəzi toxumasının sekretor transformasiyası baş verir.

Laktasiya etməyən süd vəziləri yekun yetkin struktura 17-18 yaşa qədər çatır. Hamiləlik baş verənə qədər onlar bu inkişaf səviyyəsində qalır. Mayalanmadan sonra plasental hormonların və prolaktinin istehsalı işə düşür ki, bu da laktasiyanın formalaşmasına yönəlmiş döşün böyümə və inkişafının yeni mərhələsini stimullaşdırır. Bu dövrdə döşün vəzi komponenti ən çox böyüməyə məruz qalır. Laktasiya dayandırıldıqdan sonra hipertrofiyaya uğramış hüceyrələr tədricən ölçücə kiçilir, eyni zamanda vəzinin həcmi də azalır.

25-40 yaş aralığında süd vəzilərinin quruluşu ən böyük müxtəlifliyi ilə fərqlənir. Doğmuş və doğmamış qadınların döş morfologiyasında xüsusilə nəzərəçarpan fərq mövcuddur. Bu dövrün sonunda döşdə ilk involyutiv dəyişikliklər başlayır. 40-50 yaşlı qadınlarda yağ toxumasının həcminin tədricən artması, vəzi ağacının şaxələnmə dərəcəsinin və vəzi paycıqlarının sayının azalması baş verir. Bunlar involyusiyanın açılmış mərhələsinin xarakterik əlamətləridir.

50-60 yaş aralığında döşdə əhəmiyyətli struktur dəyişikliklər baş vermir. Bununla belə, paycıq daxilində birləşdirici toxumanın çoxalması prosesləri güclənir, bu zaman kollagen liflərinin miqdarı əhəmiyyətli dərəcədə artır. Paycıqdankənar stroma, bir qayda olaraq, dəyişmir, çünki o, əvvəlki mərhələdə (40-50 yaşda) transformasiyaya uğramışdır.

60-70 yaş və daha yuxarı yaşlarda süd vəzisi əsasən fibroz-yağ komponenti ilə təmsil olunur. Birləşdirici toxuma adacıqlar və dar zolaqlar şəklində müəyyən edilir. Paycıq və axarların sayı minimaldır, qalanları isə yağ toxumasına batmış vəziyyətdə qalır.

Beləliklə, süd vəzisi qadının reproduktiv sisteminin bir hissəsidir. Onun bilavasitə funksional təyinatı körpənin qidalandırılması üçün zəruri olan ilkin süd (kolostrum) və südün istehsal edilməsindən ibarətdir. Bu proses yalnız reproduktiv dövrdə mümkündür. Menstruasiyaların davamlı dayanmasından, yəni menopauzanın başlamasından sonra süd vəzisinin əsas funksiyası tələb olunmadığından o, aktiv şəkildə involyutiv proseslərə məruz qalır. Bunlar laktasiya sekretini istehsal edə bilən vəzi strukturlarının payının azalmasından ibarətdir. Lakin təbiət «boşluğa dözmür», buna görə də yağ, bəzən isə fibroz toxumasının miqdarı artır.

Süd vəzilərinin involyusiyasının nə demək olduğundan danışarkən, çox vaxt toxuma tərkibinin yaşla bağlı dəyişikliklərindən söhbət gedir. Bununla belə, hətta gənc qadınlarda da dövri xarakter daşıyan keçici (tranzitor) involyutiv döş dəyişiklikləri müşahidə olunur. Belə ki, reproduktiv yaşlı qadınların süd vəziləri proliferasiya (döş vəzisi hüceyrələrinin bölünməsi və çoxalması) və involyusiya (tərs inkişaf) proseslərinin daimi növbələşməsi vəziyyətindədir. Bu proseslər menstrual tsikl boyunca cinsi hormonların səviyyəsinin dəyişməsi ilə tənzimlənir.

Səbəbləri

Süd vəzilərinin involyusiyasının səbəbləri

Süd vəziləri hormondan asılı orqandır. Qadın orqanizminin bioloji qocalmasını əks etdirən, orqanizmdə cinsi hormonların konsentrasiyasının azalması ilə mammar toxumanın involyusiyası inkişaf edir. Postlaktasion involyusiya döşlə əmizdirmə dövründən sonra süd sekresiyasına ehtiyacın aradan qalxması ilə əlaqədardır. Nəticədə vəzi hüceyrələrinin həcmi azalır, eyni zamanda qan axını da azalır ki, bu da vəzilərin həcminin kiçilməsinə səbəb olur.

Patoloji involyusiya aşağıdakı proseslər nəticəsində inkişaf edir:

piylənmə – yağ toxumasının artıqlığı vəzi komponentinin nisbi çatışmazlığına gətirib çıxarır (bundan əlavə, piylənmə fonunda hormonal disfunksiya müşahidə olunur);
süd vəzilərinin displastik dəyişiklikləri və vəzi, yağ və birləşdirici toxuma komponentlərinin normal nisbətinin pozulması ilə müşayiət olunan fibroz-kistoz mastopatiya;
hiperprolaktinemiya – orqanizmdə prolaktinin artıq miqdarda olması və ya hüceyrə reseptorlarının bu hormona həssaslığının fərdi şəkildə artması döş vəzilərində involyutiv proseslərin ehtimalını yüksəldir (patoloji dəyişikliklərin ifadə dərəcəsi ilkin xəstəliyin formasından asılıdır).

Hipofiz adenoması nəticəsində əmələ gələn əhəmiyyətli hiperprolaktinemiya zamanı, menstruasiya və ovulyasiyanın davamlı olaraq olmadığı müşahidə edildikdə, estradiol və progesteron konsentrasiyasının kəskin azalması baş verir. Bu halda döşdəki involyutiv dəyişikliklər tam (total) xarakter daşıyır. Funksional, orta dərəcədə ifadə olunmuş hiperprolaktinemiya zamanı isə menstrual tsikl nisbətən qorunub saxlanılır, buna görə də süd vəziləri, bir qayda olaraq, öz quruluşunu saxlayır. Lakin fibroz komponentin üstünlük təşkil etməsi qeyd olunur.

Təsnifat

Baş verən dəyişikliklərin xarakterindən və qadının həyatının yaş dövründən asılı olaraq süd vəzilərinin involyusiyası aşağıdakı növlərdə ola bilər:

yaşa bağlı – orta hesabla 40 yaşında başlayır;
postlaktasion – döşlə əmizdirmə zamanı böyümüş vəzilər laktasiya dayandırıldıqdan sonra həcmcə kiçilir ki, bu da laktositlərin hipertrofiyasının tərs inkişafı, qan axınının azalması və birləşdirici toxumanın daha kompakt struktur qazanması ilə əlaqədardır;
vaxtından əvvəl, 40 yaşa qədər olan gənc qadınlarda inkişaf edir (adətən piylənmə, fibroz-kistoz mastopatiya, hiperprolaktinemiya fonunda müşahidə olunur).

Yaşa bağlı və postlaktasion involyusiya təbii prosesin əksidir. Vaxtından əvvəl involyusiya isə patoloji kənarlaşma kimi qiymətləndirilir.

İnvolyutiv dəyişikliklərin yayılma dərəcəsinə görə 2 forma ayırd edilir:

tam – vəzinin strukturunda dəyişikliklər bütün seqmentlərdə (sektorlarda) müşahidə olunur;
natamam – involyusiya yalnız məhdud zonalarda müşahidə olunur, digər sahələrdə süd vəzisi adi quruluşa malikdir.

Klinik mənzərə

Döş vəzisinin involyutiv proseslərinin xarici təzahürləri onun həcminin azalması, sallanması və striyaların (dartılma zolaqlarının) əmələ gəlməsidir. Bu cür dəyişikliklər 40+ yaşda müşahidə olunur və bədənin estetikasını dəyişdirir.

Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?

Özünüzü müalicə etməyin

Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
Mütləq həkimə müraciət edin

Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
Müalicəni təxirə salmayın

İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103

Diaqnostika

Süd vəzilərinin involyusiyasının diaqnostikası

Süd vəzilərinin involyusiya əlamətlərinin aşkarlanması üçün ən informativ üsul rentgenoloji diaqnostikadır. Rentgen şüaları gənc yaşlı xəstələrdə üstünlük təşkil edən vəzi komponentindən daha çox yağ toxumasından keçir. Rentgenoloji mammoqrafiya 40 yaşdan yuxarı qadınların müayinəsi üçün skrininq metodu kimi qəbul edilmişdir. Bununla belə, praktikada elə hallara rast gəlinir ki, yaşdan asılı olmayaraq, süd vəzisinin həcminin təxminən 75%-i vəzi və birləşdirici toxuma komponentinin payına düşür. Bu halda süd vəzilərinin rentgenoloji sıxlığı müəyyən edilir ki, onun fonunda bədxassəli prosesin ilkin mərhələləri gözdən qaça bilər. Buna görə də döşün quruluşunu qiymətləndirmək və mümkün patoloji prosesləri aşkarlamaq üçün həkim bu cür qadınlara ultrasəs skanlaması və ya maqnit-rezonans tomoqrafiyası təyin edir. Rentgenoloqun süd vəzilərinin sıxlığının artması barədə rəyi olduqda dəqiqləşdirici diaqnostika mütləqdir, çünki üstünlük təşkil edən vəzi-fibroz komponentli, xüsusilə mastopatiya fonunda olan qadınlarda onkoloji risklər süd vəzilərinin rentgen-sıxlığı aşağı olan xəstələrlə müqayisədə daha yüksəkdir.

Yuxarıda qeyd edildiyi kimi, süd vəzilərinin involyusiya simptomları gənc qadınlarda da rast gəlinə bilər. Bunlar əsasən artıq çəkisi olan və piylənmə xəstəliyi olan xəstələrdir. Orqanizmdə yağ toxumasının ümumi həcminin artması fonunda süd vəzisində vəzi komponentinin nisbi azalması inkişaf edir. Buna görə də 40 yaşdan yuxarı qadınlar kimi, bu xəstələrə də döşün vəziyyətini qiymətləndirmək üçün rentgenoloji diaqnostika tövsiyə olunur. Tez-tez o, ultrasəs skanlaması ilə də tamamlanır.

Müalicə

Süd vəzilərinin involyusiyasının müalicə istiqamətləri

Süd vəzilərinin involyusiyasının müalicəsi, bir qayda olaraq, tibbi deyil, estetik məqsədlə aparılır.

Konservativ müalicə yalnız piylənməsi və ya fibroz-kistoz mastopatiyası olan, involyusiyası gənc yaşda baş vermiş gənc xəstələrdə aparılır. Bu cür kompleks terapiyanın vəzifəsi vəzinin funksional vəziyyətini yaxşılaşdırmaq və onkoloji proseslərin inkişafının qarşısını almaqdan ibarətdir. Müalicə aşağıdakı istiqamətlərdən ibarətdir:

fiziki fəallığın artırılması;
qida rasionunun balanslılıq, optimal kalorililik və bitki lifləri ilə zənginləşdirmə istiqamətində yenidən nəzərdən keçirilməsi;
süd vəzisinin proliferativ potensialının qorunması;
hormonal profilin pozulması halında onun bərpa edilməsi.

İnvolyutiv dəyişikliklərə məruz qalmış döşün xarici görünüşünü yaxşılaşdırmağın əsas üsulu plastik əməliyyatdır. Aparılan cərrahi müdaxilələr şərti olaraq 2 tipə bölünür:

tibbi protezlərin implantasiyası, süd vəzilərinin həcmini artırmağa və beləliklə sallanmadan qurtulmağa imkan verir;
Kuper bağının möhkəmləndirilməsinə yönəlmiş döşün dartılması.

Bütün cərrahi müdaxilələr yüksək təhlükəsizlik profilinə malik etibarlı ağrısızlaşdırma altında yerinə yetirilir. Əməliyyatlar plastik cərrahiyyənin müasir nailiyyətləri nəzərə alınmaqla aparılır.

Reabilitasiya

Cərrahi müdaxilədən sonra aşağıdakı sadə qaydalara riayət edilməlidir:

sarğı əməliyyatlarının aparılması üçün müntəzəm olaraq klinikaya baş çəkmək;
döşdən limfatik axının yaxşılaşdırılmasına yönəlmiş müalicəvi dozalı məşqləri vaxtında tətbiq etmək;
reabilitasiya mərhələsində həkim tərəfindən təyin olunmuş fizioprosedurları aparmaq;
ağırlıq qaldırmağı məhdudlaşdırmaq.

Profilaktika

Süd vəzilərinin involyusiyasının profilaktikası

Yaşa bağlı və postlaktasion involyusiyanın qarşısını almaq mümkün deyil. Lakin müəyyən tədbirlər sayəsində estetik dəyişikliklərin ifadə dərəcəsini azaltmaq mümkündür. Belə ki, döşün xarici görünüşünü yaxşılaşdırmağa aşağıdakılar kömək edir:

döş əzələlərinin möhkəmləndirilməsinə yönəlmiş müntəzəm fiziki məşqlər;
vitaminlər və faydalı nutrientlərlə zənginləşdirilmiş balanslaşdırılmış qidalanma;
kifayət qədər su qəbulu;
həftədə ən azı 150 dəqiqə fiziki aerob fəallıq;
kəskin arıqlama və kökəlmələr istisna olmaqla, bədən çəkisinin normal hədlərdə saxlanılması.

Patoloji involyusiyanın qarşısını almaq üçün fon xəstəliklərini vaxtında müalicə etmək və bədən çəkisini normal göstəricilərə çatana qədər tədricən azaltmaq tövsiyə olunur.

Yadda saxla!

Süd vəzilərinin yaşa bağlı involyusiyası qadın orqanizmində baş verən qanunauyğun prosesdir. Bu, döşün sallanmasına və həcminin azalmasına gətirib çıxarır. Bir çox qadın belə dəyişikliklərlə barışmağa hazır deyil. Vaxtında korreksiya aparılmasa, mammar involyusiyanın xarici təzahürləri depressiya, əsəbilik və qıcıqlanmanın inkişafı üçün zəmin yaradır. Müasir plastik cərrahiyyənin nailiyyətləri sayəsində bu cür yaşla bağlı problemləri həll etmək və qadınlara bədən gözəlliyini qaytarmaq mümkün olmuşdur.