Sümük metastazları başqa orqanın bədxassəli şişinin sümüklərə yayılmasıdır. Ən çox süd vəzi, prostat, ağciyər, böyrək və qalxanabənzər vəz xərçəngində rast gəlinir; ağrı və sınıq riskini azaltmaq üçün kompleks müalicə tələb edir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Metastatik sümük zədələnməsi
- ikincili sümük şişləri
- skeletin metastatik zədələnməsi
- sümüyə metastaz
Xəstəlik haqqında
Sümük metastazları başqa orqanda yaranmış bədxassəli şişin hüceyrələrinin qan vasitəsilə sümüklərə yayılması və orada yeni şiş ocaqları əmələ gətirməsidir. Xərçəng hüceyrələri ən çox qırmızı sümük iliyi ilə zəngin, qan təchizatı güclü olan nahiyələrə – onurğaya, çanaq sümüklərinə, qabırğalara, kəllə sümüklərinə, bud və bazu sümüklərinin yuxarı hissələrinə yerləşir. Orada onlar sümüyün normal yenilənmə prosesini pozur: sümük ya dağılır (litik metastazlar), ya da qeyri-normal sıxlaşır (sklerotik metastazlar). Hər iki halda sümük öz möhkəmliyini itirir.
Sümük metastazları birincili sümük şişlərindən çox daha tez-tez rast gəlinir; skelet ağciyər və qaraciyərlə yanaşı metastazların ən çox yerləşdiyi yerlərdəndir. Onlar əsasən orta və ahıl yaşlı insanlarda, artıq xərçəng diaqnozu qoyulmuş pasiyentlərdə aşkar edilir, lakin bəzən sümük ağrısı və ya gözlənilməz sınıq xəstəliyin ilk əlaməti olur.
Metastazların aşkarlanması xəstəliyin yayıldığını göstərir, lakin bu, müalicənin mümkün olmadığı demək deyil – bir çox pasiyent, xüsusən süd vəzi və prostat xərçəngində, illərlə yaxşı həyat keyfiyyəti ilə yaşayır. Müalicənin əsas məqsədləri ağrını azaltmaq, sınıqların və onurğa beyninin sıxılmasının qarşısını almaq, hərəkət qabiliyyətini və müstəqilliyi qorumaqdır.
Səbəbləri
Sümük metastazlarının səbəbi birincili bədxassəli şişin yayılmasıdır. Şiş hüceyrələri qana keçir, sümük iliyinin kiçik damarlarında ilişib qalır və sümüyü dağıdan və bərpa edən hüceyrələrin (osteoklast və osteoblastların) tarazlığını pozur. Sümüyə ən çox metastaz verən xərçənglər:
- süd vəzi xərçəngi – yayılmış formada sümüklər ən tez-tez zədələnən orqanlardandır;
- prostat vəzi xərçəngi – əsasən onurğaya və çanaq sümüklərinə sklerotik metastazlar verir;
- ağciyər xərçəngi – metastazlar çox vaxt erkən yaranır və nisbətən sürətlə inkişaf edir;
- böyrək xərçəngi – qan damarları ilə zəngin, dağıdıcı (litik) ocaqlar verir;
- qalxanabənzər vəz xərçəngi – bəzi formaları uzun illər sonra sümüklərdə özünü göstərə bilər;
- çoxsaylı mieloma – metastaz deyil, sümük iliyinin öz şişidir, lakin sümükləri oxşar şəkildə zədələdiyi üçün birlikdə nəzərdən keçirilir.
Metastaz riskini artıran amillər: şişin gec aşkarlanması, onun aqressiv bioloji növü, iri ölçüsü və limfa düyünlərinə yayılması, təyin olunmuş müalicənin yarımçıq qalması. Sümük metastazları yoluxucu deyil və pasiyentin hansısa səhvinin nəticəsi deyil.
Təsnifat
Sümük metastazları görüntüləmə müayinələrindəki görünüşünə və sayına görə bölünür:
- litik (osteolitik) – sümük toxuması dağılır, sümükdə boşluq yaranır; böyrək, ağciyər, qalxanabənzər vəz, süd vəzi xərçəngində və mielomada daha çox rast gəlinir; sınıq riski yüksəkdir;
- sklerotik (osteoblastik) – sümük qeyri-normal sıxlaşır, lakin möhkəm olmur; əsasən prostat xərçəngi üçün xarakterikdir;
- qarışıq – eyni pasiyentdə həm litik, həm də sklerotik ocaqlar olur, süd vəzi xərçəngində tez-tez görülür;
- məhdud sayda (oliqometastatik) – bir və ya bir neçə ocaq; bəzi hallarda daha aktiv yerli müalicə mümkündür;
- çoxsaylı – skeletin müxtəlif hissələrində yayılmış ocaqlar.
Klinik mənzərə
Erkən mərhələdə metastazlar əlamətsiz ola bilər və təsadüfən, nəzarət müayinəsi zamanı aşkarlanır. Əlamətlər yarandıqda adətən aşağıdakılar müşahidə olunur:
- sümük ağrısı – davamlı, tədricən güclənən, gecə və istirahətdə artan, adi ağrıkəsicilərlə tam keçməyən ağrı; ən çox rast gəlinən əlamətdir;
- bel, döş və ya boyun nahiyəsində ağrı – onurğa metastazlarında; öskürək, asqırma və arxası üstə uzanmaqla arta bilər;
- patoloji sınıq – az yükdən və ya heç bir yük olmadan sınıq; bud sümüyündə və onurğa fəqərələrində daha çox olur;
- onurğa beyninin və ya sinir köklərinin sıxılması – ayaqlarda zəiflik, keyimə, gizildəmə, yerişin pozulması, sidik və nəcis ifrazının pozulması;
- hiperkalsiemiya – qanda kalsiumun artması: susuzluq, tez-tez sidik ifrazı, ürəkbulanma, qəbizlik, halsızlıq, yuxululuq, şüurun qarışması;
- qanazlığının əlamətləri – sümük iliyi geniş zədələndikdə solğunluq, yorğunluq, təngnəfəslik.
Təcili həkimə müraciət etmək və ya 103 nömrəsinə zəng etmək lazımdır, əgər: ayaqlarda qəfil və ya sürətlə artan zəiflik, keyimə, sidik saxlanması və ya nəcisi saxlaya bilməmə yaranıb; sınıqdan şübhələnilən güclü ağrı və ətrafın hərəkətsizliyi var; şüurun qarışması, güclü yuxululuq, davamlı qusma müşahidə olunur.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnostika həkimin şikayətləri, onkoloji anamnezi və aparılmış müalicəni öyrənməsi ilə başlayır. Baxış zamanı ağrılı nahiyələr, onurğanın vəziyyəti, ətrafların gücü, həssaslıq və reflekslər qiymətləndirilir. Sonra instrumental və laborator müayinələr təyin edilir:
- sümük ssintiqrafiyası – bütün skeleti bir müayinədə qiymətləndirir, çoxsaylı ocaqları aşkarlayır; mielomada və bəzi litik ocaqlarda məlumatlılığı aşağıdır;
- rentgenoqrafiya – ağrılı nahiyədə sınığı və böyük dağılma ocaqlarını göstərir, lakin erkən dəyişiklikləri görməyə bilər;
- KT – sümük dağılmasının həcmini və sınıq riskini dəqiq qiymətləndirir;
- MRT – sümük iliyinin zədələnməsini, onurğa kanalının və onurğa beyninin vəziyyətini göstərir; sıxılma şübhəsində əsas üsuldur;
- PET-KT – göstəriş üzrə, şişin bütün bədəndə yayılmasını qiymətləndirmək üçün;
- qan analizləri – kalsium, qələvi fosfataza, böyrək funksiyası, ümumi qan analizi;
- şiş markerləri – məsələn, prostat xərçəngində PSA;
- biopsiya – birincili şiş məlum olmadıqda və ya diaqnoz şübhəli olduqda.
Differensial diaqnostika birincili sümük şişləri, osteoporotik sınıqlar, osteomielit, onurğanın degenerativ xəstəlikləri və Pecet xəstəliyi ilə aparılır.
Xidmətlər
- Sümüklərin KT-si
- Onurğanın MRT-si
- Bütün bədənin MRT-si
- Bütün bədənin diffuzion MRT-si
- Kalsium
- Qələvi fosfataza
- PSA ümumi (Prostatik spesifik antigen ümumi, Prostate-specific antigen total, PSA total) / PSA sərbəst (Prostatik spesifik antigen sərbəst, Prostate-specific antigen free, f-PSA)
- Osteosintez
- Onurğa kanalının dekompressiyası
Ağırlaşmalar
- patoloji sınıqlar – xüsusən bud sümüyündə və onurğada; hərəkət qabiliyyətini kəskin məhdudlaşdırır;
- onurğa beyninin sıxılması – vaxtında müalicə olunmazsa, ayaqların iflici və çanaq orqanlarının funksiyasının pozulması ilə nəticələnə bilər;
- hiperkalsiemiya – böyrək funksiyasını pozur, ürək ritminə və şüura təsir edir;
- güclü xroniki ağrı – yuxunu, əhval-ruhiyyəni və həyat keyfiyyətini pisləşdirir;
- hərəkət qabiliyyətinin və müstəqilliyin itirilməsi, uzun yataq rejimi ilə bağlı tromboz və pnevmoniya riski;
- qanazlığı – sümük iliyinin geniş zədələnməsi ilə.
Müalicə
Müalicə onkoloq, şüa terapevti, ortoped-travmatoloq və ya neyrocərrah, palliativ yardım həkiminin birgə qərarı ilə planlaşdırılır. Seçim birincili şişin növündən, metastazların sayından və yerindən, sınıq riskindən və pasiyentin ümumi vəziyyətindən asılıdır.
- əsas xəstəliyin müalicəsi – kimyaterapiya, hormonal müalicə, hədəfli və immunoterapiya; şişin bütün bədəndə nəzarətə alınması metastazların böyüməsini də ləngidir;
- sümüyü qoruyan preparatlar – bisfosfonatlar və ya sümük dağılmasını ləngidən monoklonal anticisimlər; sınıqların, ağrının və hiperkalsiemiyanın riskini azaldır; müalicədən əvvəl diş müayinəsi və lazımi stomatoloji müalicə tövsiyə olunur, çünki nadir hallarda çənə sümüyünün osteonekrozu yarana bilər;
- şüa terapiyası – ağrının azaldılmasında effektiv üsuldur, çox vaxt qısa kurslarla və ya tək seansla aparılır; onurğa beyninin sıxılmasında təcili tətbiq oluna bilər;
- cərrahi müalicə – sınıq və ya yüksək sınıq riskində sümüyün metal konstruksiyalarla fiksasiyası, onurğanın dekompressiyası və stabilizasiyası, oynağın endoprotezlə əvəzi; bəzi hallarda fəqərə cisminin sümük sementi ilə doldurulması (vertebroplastika);
- radiofarmpreparatlar – venaya yeridilən radioaktiv maddələr; seçilmiş hallarda, xüsusən prostat xərçəngində çoxsaylı sklerotik metastazlarda tətbiq edilir;
- ağrının müalicəsi – ÜST-ün pilləli prinsipi üzrə: qeyri-opioid ağrıkəsicilərdən başlayaraq lazım olduqda opioid analgetiklərə keçid, köməkçi preparatlar;
- hiperkalsiemiyanın müalicəsi – venadaxili maye və sümük dağılmasını ləngidən preparatlar, adətən stasionar şəraitdə;
- kalsium və D vitamini – sümüyü qoruyan müalicə zamanı, həkimin nəzarəti ilə.
Evdə pasiyent ağrı gündəliyi apara, ağrıkəsiciləri həkimin təyin etdiyi qaydada qəbul edə, yıxılma riskini azalda bilər. Ağrıkəsicilərin, xüsusən opioidlərin qəbul qaydasını özbaşına dəyişmək, sınıq riski olan sümüyə ağırlıq salmaq, ağrılı nahiyəni masaj etmək və ya isitmək, sübut olunmamış vasitələrə güvənərək müalicəni təxirə salmaq olmaz.
Reabilitasiya
- fizioterapevtin nəzarəti ilə təhlükəsiz fiziki aktivlik – əzələ gücünü və tarazlığı qoruyur;
- ortezlər, korsetlər, əsa və ya yeriyiş çərçivəsi – zədələnmiş sümüyün yükünü azaldır;
- evdə yıxılmaların profilaktikası – xalçaların bərkidilməsi, yaxşı işıqlandırma, vanna otağında tutacaqlar;
- palliativ və psixoloji dəstək – həm pasiyent, həm də ailə üçün;
- ağrı nəzarətinin müntəzəm qiymətləndirilməsi və müalicənin vaxtında düzəldilməsi.
Profilaktika
Sümük metastazlarının tam qarşısını almaq həmişə mümkün olmur, lakin onların erkən aşkarlanması və ağırlaşmaların azaldılması mümkündür:
- xərçəng skrininqi proqramlarında iştirak və onkoloji xəstəliklərin erkən aşkarlanması;
- təyin olunmuş xərçəng müalicəsinin tam keçilməsi və nəzarət müayinələrinin buraxılmaması;
- onkoloji pasiyentlərdə yeni, davamlı sümük ağrılarının həkimə vaxtında bildirilməsi;
- göstəriş olduqda sümüyü qoruyan müalicənin vaxtında başlanması;
- ağız boşluğunun gigiyenası və müntəzəm stomatoloji nəzarət;
- yıxılmaların qarşısının alınması, siqaret və spirtli içkilərdən imtina.
Hansı həkimə müraciət etməli
Sümük metastazlarının müalicəsini onkoloq idarə edir; müalicədə şüa terapevti, ortoped-travmatoloq, neyrocərrah və palliativ yardım həkimi iştirak edir. Ayaqlarda qəfil zəiflik və sidik-nəcis ifrazının pozulması təcili yardım tələb edir.
Yadda saxla!
Onkoloji xəstəliyi olan insanda yeni, davamlı sümük ağrısı müayinə tələb edir – onu «adi bel ağrısı» hesab etməyin.
- Ayaqlarda qəfil zəiflik, keyimə və ya sidik ləngiməsi olarsa, dərhal 103 nömrəsinə zəng edin – bu, onurğa beyninin sıxılması ola bilər.
- Ağrıkəsiciləri həkimin sxemi üzrə qəbul edin, ağrıya dözməyə çalışmayın.
- Sümüyü qoruyan müalicə zamanı diş ağrısı və ya çənədə sağalmayan yara olarsa, həkimə bildirin.
- Proqnoz birincili şişin növündən asılıdır; müasir müalicə ilə bir çox pasiyent uzun müddət aktiv həyat sürə bilir.
Faydalı Məqalələr
Sümük şişləri
Sümük şişləri - çıxılmaz vəziyyətdir? Ondan çıxış yolu varmı? Bir çox pasiyent üçün çox kəskin şəkildə sual yaranır:…
İstiqamət: Onkologiya
Suallar və cavablar
Xeyr. Sümük metastazları başqa orqanın xərçənginin sümüyə yayılmasıdır və müalicəsi birincili şişin növünə görə seçilir. Birincili sümük xərçəngi – osteosarkoma, Yuinq sarkoması – isə sümük toxumasının özündən yaranır və tamamilə fərqli xəstəlikdir.
Bu, birincili şişin növündən, metastazların sayından, digər orqanların zədələnib-zədələnməməsindən və müalicəyə cavabdan asılıdır. Məsələn, süd vəzi və prostat xərçəngində sümük metastazları ilə illərlə yaşamaq mümkündür. Daha dəqiq proqnozu yalnız müalicə edən onkoloq verə bilər.
Ağrının azalması adətən kursdan sonrakı bir neçə həftə ərzində başlayır. Bəzən ilk günlərdə ağrı müvəqqəti güclənə bilər – bu barədə həkimə məlumat verin, ağrıkəsici müalicə düzəldiləcək.
Mötədil fiziki aktivlik faydalıdır: əzələləri, tarazlığı və əhval-ruhiyyəni qoruyur. Lakin onun növü və həcmi sınıq riskinə görə həkim və fizioterapevtlə seçilməlidir. Ağır yük qaldırmaq, qəfil burulma hərəkətləri və yıxılma riski olan idman növləri adətən məsləhət görülmür.
Müayinə zamanı venaya az miqdarda radioaktiv maddə yeridilir, şüa yükü aşağıdır və maddə qısa müddətdə orqanizmdən xaric olur. Müayinə günü çox maye içmək tövsiyə olunur. Hamiləlik və ya ana südü ilə qidalandırma barədə həkimə əvvəlcədən məlumat vermək lazımdır.
Adi diş müalicəsi mümkündür, lakin diş çəkilməsi və digər cərrahi müdaxilələr çənə sümüyünün osteonekrozu riskinə görə əvvəlcədən onkoloqla razılaşdırılmalıdır. Stomatoloqa mütləq hansı müalicəni aldığınızı bildirin.
Onkologiya üzrə xəstəliklər
Mövzu üzrə məqalələr
Süd vəzi onkomarkerləri: niyə “xərçəng yoxlaması” sayılmır?
CA 15-3 və CEA kimi qan göstəriciləri sağlam qadınlarda adi süd vəzi skrininqinin əvəzi deyil. Müalicə biomarkerləri və…
İstiqamət: Mammologiya / Onkologiya
Travmatologiya-ortopediyada müasir müalicə metodları
Müasir təbabət dayaq-hərəkət aparatının müxtəlif travmalarının və xəstəliklərinin müalicəsində böyük uğurlar qazanır. Elm yerində saymır, yeni işləmələr və…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Klinikanın onkokonsiliumu iş başında: həkimlər onkoloji pasiyentdə yuxarı boş venanın stentlənməsini apardılar
İlk növbədə ürək-damar sisteminin patologiyaları ilə bağlı olan sivilizasiya xəstəlikləri inkişaf etmiş ölkələrdə əlilliyə və ölümə görə birinci…
İstiqamət: Ürək-damar cərrahiyyəsi / Onkologiya
Sümük şişləri
Sümük şişləri - çıxılmaz vəziyyətdir? Ondan çıxış yolu varmı? Bir çox pasiyent üçün çox kəskin şəkildə sual yaranır:…
İstiqamət: Onkologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
