Şəxsiyyət pozuntuları erkən yaşdan formalaşan, düşüncə, emosiya və davranışın davamlı, çevik olmayan modelləri ilə gedən və insanın özünə və ətrafdakılara əziyyət verən psixi pozuntulardır. Psixoterapiya bu modelləri dəyişməyə kömək edir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Şəxsiyyət pozuntusu
- psixopatiya
- xarakter anomaliyası
Xəstəlik haqqında
Hər bir insanın özünəməxsus xarakter xüsusiyyətləri var: kimisi daha ehtiyatlı, kimisi daha emosional, kimisi isə daha qapalıdır. Şəxsiyyət pozuntusundan o zaman danışılır ki, bu xüsusiyyətlər həddən artıq ifadə olunur, müxtəlif vəziyyətlərdə dəyişməz qalır, münasibətlərdə, işdə və gündəlik həyatda ciddi çətinliklər yaradır və uzun illər davam edir. Bu zaman insan çox vaxt özü də əziyyət çəkir: tənhalıq, daimi gərginlik, təkrarlanan münaqişələr və «məni heç kim başa düşmür» hissi yaşayır.
Şəxsiyyət pozuntuları adətən yeniyetməlik və ya gənc yaşda formalaşır, kişilərdə də, qadınlarda da rast gəlinir. Onlar tez-tez depressiya, narahatlıq pozuntuları və asılılıqlarla yanaşı olur, bu da müalicəni çətinləşdirir.
Müasir Beynəlxalq Xəstəliklər Təsnifatı (XBT-11) şəxsiyyət pozuntusunu ağırlıq dərəcəsinə (yüngül, orta, ağır) və üstünlük təşkil edən xüsusiyyətlərə görə təsvir edir. «Psixopatiya» termini artıq diaqnoz kimi istifadə olunmur və damğalayıcı səslənir. Şəxsiyyət pozuntusu insanın «pis» olması demək deyil – bu, kömək və müalicə tələb edən sağlamlıq problemidir.
Səbəbləri
Şəxsiyyət pozuntusunun tək bir səbəbi yoxdur. O, irsi meyillilik, beynin inkişaf xüsusiyyətləri və həyat təcrübəsinin birgə təsiri nəticəsində formalaşır. Risk amillərinin olması pozuntunun mütləq yaranacağı demək deyil.
- İrsi temperament xüsusiyyətləri – emosional həssaslıq, impulsivlik, narahatlığa meyil qismən irsən ötürülür; yaxın qohumlarda psixi pozuntuların olması riski artırır;
- Uşaqlıqda ağır təcrübə – fiziki, emosional və ya cinsi zorakılıq, laqeydlik, valideynin itirilməsi, qeyri-sabit və ya həddən artıq sərt tərbiyə şəxsiyyətin formalaşmasına dərin təsir göstərir;
- Bağlılığın pozulması – erkən yaşda etibarlı, sabit yaxın münasibətin olmaması gələcəkdə insanlara güvənməyi və emosiyaları tənzimləməyi çətinləşdirir;
- Beynin xüsusiyyətləri – emosiyaları və impulsları tənzimləyən sistemlərin fəaliyyətindəki fərqlər stresə reaksiyanı güclü və uzunmüddətli edir;
- Sosial mühit – ailədaxili münaqişələr, zorakılığın adi hal sayıldığı mühit, yeniyetməlikdə təcrid və təhqir (bullinq) təhrik edən amil ola bilər;
- Yeniyetməlikdə davranış və emosional problemlər – vaxtında kömək göstərilmədikdə sabit davranış modelinə çevrilə bilər.
Təsnifat
Ənənəvi təsnifatda şəxsiyyət pozuntularının üç qrupu fərqləndirilir:
- «qəribə, ekssentrik» qrup – paranoid (şübhəlilik, inamsızlıq), şizoid (emosional soyuqluq, təkliyə meyil), şizotipik (qeyri-adi düşüncə və davranış);
- «emosional, dramatik» qrup – dissosial (qaydalara və başqalarının hüquqlarına etinasızlıq), sərhəd (emosional qeyri-sabitlik, impulsivlik), histrionik (diqqət mərkəzində olmaq ehtiyacı), narsisistik (öz əhəmiyyətini şişirtmə, tənqidə həssaslıq);
- «narahat, qorxaq» qrup – qaçınan (rədd edilmək qorxusu), asılı (başqalarına həddən artıq söykənmə), anankast və ya obsessiv-kompulsiv (mükəmməliyyətçilik, sərt nəzarət).
XBT-11-də isə ayrı-ayrı növlərin əvəzinə əvvəlcə pozuntunun ağırlıq dərəcəsi müəyyən edilir, sonra üstünlük təşkil edən xüsusiyyət sahələri qeyd olunur: mənfi emosionallıq, uzaqlaşma, dissosiallıq, özünənəzarətin zəifliyi (disinhibisiya), anankastlıq. Əlavə olaraq sərhəd modeli ayırd edilir.
Klinik mənzərə
Şəxsiyyət pozuntusunun əlamətləri növündən asılı olaraq çox müxtəlifdir, lakin onları birləşdirən cəhət davranış və hisslərin uzun müddət dəyişməz qalması və müxtəlif həyat vəziyyətlərində təkrarlanmasıdır.
- münasibətlərdə davamlı problemlər – şübhəlilik, həddən artıq asılılıq, soyuqluq, tez-tez münaqişələr və ya münasibətlərin kəskin qırılması;
- emosiyaların idarə olunmasında çətinlik – qəfil qəzəb, tez dəyişən əhval, daxili boşluq hissi;
- impulsivlik – düşünülməmiş qərarlar, riskli davranış, pul xərcləmə və ya maddə qəbulu ilə bağlı nəzarətin itirilməsi;
- əksinə, həddən artıq nəzarət, sərtlik və mükəmməliyyətçilik, səhv etmək qorxusu;
- özünü qeyri-sabit və ya təhrif olunmuş qavrama – «kim olduğumu bilmirəm» hissi, özünüdəyərləndirmənin kəskin dəyişməsi;
- bəzi növlərdə başqalarının hisslərini anlamaqda və nəzərə almaqda çətinlik;
- rədd edilmək və tənha qalmaq qorxusu, sosial vəziyyətlərdən qaçma.
Yeniyetmələrdə əlamətlər çox vaxt davranış problemləri, məktəbdə münaqişələr, özünə zərər vermə şəklində özünü göstərir; bu yaşda diaqnoz ehtiyatla qoyulur, çünki şəxsiyyət hələ formalaşır.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər insanda özünəqəsd fikirləri və ya planları yaranıb, özünə xəsarət yetirir, başqalarına zərər vermək təhlükəsi var və ya kəskin psixi gərginlik fonunda alkoqol, dərman qəbul edib. Belə hallarda dərhal 103-ə zəng edin.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnozu psixiatr qoyur. Bunun üçün bir görüş adətən kifayət etmir – həkim insanın həyat tarixçəsini, münasibətlərini, işdə və təhsildə yaşadığı çətinlikləri ətraflı öyrənir.
- Klinik müsahibə – əsas üsuldur; əlamətlərin nə vaxt başladığı, nə qədər davam etdiyi və həyatın hansı sahələrinə təsir etdiyi aydınlaşdırılır;
- Strukturlaşdırılmış sorğular və psixoloji testlər – klinik psixoloq tərəfindən aparılır, şəxsiyyət xüsusiyyətlərini daha obyektiv qiymətləndirməyə kömək edir;
- Yaxınlardan alınan məlumat – pasiyentin razılığı ilə ailə üzvlərinin müşahidələri mənzərəni tamamlayır;
- Somatik müayinə – lazım olduqda qan analizləri, nevroloji müayinə və beynin görüntülənməsi davranış dəyişikliyinə səbəb ola biləcək bədən və beyin xəstəliklərini istisna etmək üçün aparılır.
Diaqnoz üçün əlamətlər uzunmüddətli olmalı və yeniyetməlik və ya gənc yaşdan başlamalıdır. Differensial diaqnostikada depressiya, narahatlıq və bipolyar pozuntu, travmadan sonrakı stres pozuntusu, maddə asılılığı və beyin xəstəlikləri istisna edilir və ya yanaşı pozuntu kimi qiymətləndirilir.
Xidmətlər
Ağırlaşmalar
- depressiya və narahatlıq pozuntuları;
- alkoqol, narkotik vasitələr və ya dərmanlardan asılılıq;
- özünə zərər vermə və özünəqəsd cəhdləri – xüsusən sərhəd modelində;
- ailənin dağılması, işsizlik, sosial təcrid;
- hüquqi problemlər – dissosial xüsusiyyətlər üstünlük təşkil etdikdə;
- bədən xəstəliklərinin müalicəsinə zəif riayət və həyat keyfiyyətinin azalması.
Müalicə
Şəxsiyyət pozuntusu müalicə olunur, lakin müalicə uzunmüddətlidir və pasiyentin fəal iştirakını tələb edir. Məqsəd insanın xarakterini «dəyişmək» deyil, ona emosiyaları tənzimləməyi, münasibət qurmağı və çətin vəziyyətlərdə daha çevik davranmağı öyrətməkdir.
- Psixoterapiya – əsas müalicə üsuludur. Effektivliyi sübut olunmuş yanaşmalar: dialektik-davranış terapiyası, mentalizasiya əsaslı terapiya, sxem-terapiya, koqnitiv-davranış terapiyası və psixodinamik yanaşmalar. Terapiya adətən aylar, bəzən illərlə davam edir;
- Qrup terapiyası – emosiyaları idarə etmə, münasibət və ünsiyyət bacarıqlarının təhlükəsiz mühitdə məşq edilməsi;
- Dərman müalicəsi – şəxsiyyət pozuntusunun özünü müalicə etmir, lakin yanaşı depressiya, narahatlıq, yuxu pozuntusu və ya ağır impulsivlik olduqda həkim antidepressantlar, əhval stabilizatorları və ya antipsixotiklər qrupundan preparat təyin edə bilər. Dərmanlar yalnız psixiatrın nəzarəti altında qəbul edilməlidir;
- Yanaşı asılılıqların müalicəsi – alkoqol və ya narkotik asılılığı aradan qaldırılmadan psixoterapiyanın effekti zəif olur;
- Ailə ilə iş – yaxınların pozuntunu anlaması, sərhədləri düzgün qurması və münaqişələri azaltması üçün psixoedukasiya.
Gündəlik həyatda faydalı olan: müntəzəm yuxu və fiziki aktivlik, alkoqoldan imtina, emosiyaların gündəliyini aparmaq, gərginlik artanda əvvəlcədən hazırlanmış təhlükəsizlik planına əməl etmək. Sakitləşdirici və ya digər psixotrop dərmanları özbaşına qəbul etmək olmaz – bu asılılıq və zəhərlənmə riskini artırır. Kəskin böhran və özünəqəsd fikirləri zamanı dərhal 103-ə zəng etmək lazımdır.
Profilaktika
- uşaqlar üçün təhlükəsiz, sabit və dəstəkləyici ailə mühiti, zorakılıqsız tərbiyə;
- zorakılıq, itki və digər travmatik təcrübədən sonra uşağa və yeniyetməyə erkən psixoloji yardım;
- yeniyetmələrdə davranış və emosional problemlərin vaxtında psixiatr və ya psixoloq tərəfindən qiymətləndirilməsi;
- məktəbdə bullinqin qarşısının alınması;
- alkoqol və narkotik vasitələrin erkən qəbulunun profilaktikası;
- valideynlər üçün emosional dəstək və valideynlik bacarıqları üzrə maarifləndirmə.
Hansı həkimə müraciət etməli
Şəxsiyyət pozuntusunun diaqnostikası və müalicəsi ilə psixiatr və psixoterapevt məşğul olur; psixoloji testləri və psixoterapiyanı klinik psixoloq da apara bilər. Yeniyetmələr üçün uşaq-yeniyetmə psixiatrına müraciət etmək lazımdır.
Yadda saxla!
- Şəxsiyyət pozuntusu «dəyişməz xasiyyət» deyil – psixoterapiya ilə insan daha çevik düşünməyi və münasibət qurmağı öyrənə bilər.
- Şəxsiyyət pozuntusu olan insan damğa yox, anlayış və peşəkar kömək tələb edir.
- Əsas müalicə psixoterapiyadır, dərmanlar yalnız yanaşı əlamətlərə kömək edir.
- Özünəqəsd fikirləri və ya özünə, başqalarına zərər vermək təhlükəsi yaranarsa, dərhal 103-ə zəng edin.
Əlaqəli Xəstəliklər
- Sərhəd şəxsiyyət pozuntusu
- Depressiya
- Narahatlıq (anksiyete)
- Alkoqolizm (alkoqol asılılığı)
- Narkomaniya (narkotik asılılığı)
- Alkoqol deliriyası (ağ qızdırma)
- Asperger sindromu
- Autizm
- Bipolyar pozğunluq
- Delirium
- Demensiya
- Distimiya
- Doğuşdan sonrakı depressiya
- Fobiyalar və qorxular
- Konversion (dissosiativ) pozuntu
Suallar və cavablar
Bəli, xüsusən psixoterapiya ilə. Dəyişiklik vaxt tələb edir, lakin bir çox insanda emosional sabitlik, münasibətlər və həyat keyfiyyəti əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşır. Bəzi xüsusiyyətlər yaşla da yumşalır.
Xüsusiyyət pozuntuya çevrilir, əgər o, çevik olmayan, uzunmüddətli olub insanın özünə və ya ətrafdakılara ciddi əziyyət verir və həyatın müxtəlif sahələrində problemlər yaradır. Bunu yalnız mütəxəssis qiymətləndirə bilər.
Təzyiq çox vaxt müqavimət yaradır. Konkret problemləri sakit şəkildə müzakirə etmək, onun əziyyətinə diqqət yetirmək və özünüz üçün də psixoloji dəstək almaq faydalıdır. Əgər o, özünəqəsddən danışırsa və ya təhlükə yaranıbsa, 103-ə zəng edin.
Pozuntunun özü deyil, ona meyillilik – məsələn, emosional həssaslıq və impulsivlik – qismən irsən ötürülə bilər. Uşağın böyüdüyü mühit də böyük rol oynayır, buna görə təhlükəsiz və dəstəkləyici tərbiyə riski azaldır.
Xeyr. Şəxsiyyət pozuntusunun özü üçün xüsusi dərman yoxdur. Dərmanlar yanaşı depressiya, narahatlıq və ya yuxu pozuntusunu yüngülləşdirə bilər, lakin əsas dəyişikliklər psixoterapiya vasitəsilə baş verir.
Diaqnoz etiket deyil, yaşadığınız çətinlikləri anlamaq və düzgün müalicə seçmək üçün vasitədir. Psixiatrik yardım haqqında məlumat həkim sirri ilə qorunur. Bir çox insan müalicə ilə işləməyə, ailə qurmağa və dolğun həyat sürməyə davam edir.
Mövzu üzrə məqalələr
Asperger sindromu – bu xəstəlik sadə sözlərlə nədir
Asperger sindromu psixopatik pozğunluqlara aiddir. Əvvəllər uşaq autizminin bir növü sayılırdı. Hazırda fərqləndirici əlamətlərə malik olduğu üçün ayrıca…
İstiqamət: Psixiatriya
Nevrozlar haqqında nə bilmək lazımdır
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatlarına görə, son 65 ildə nevrozdan əziyyət çəkənlərin sayı 24 dəfə artıb. Bu müddət ərzində…
İstiqamət: Psixoterapiya
Göz hərəkətləri ilə desensibilizasiya və emal (EMDR)
Hər bir insan həyatında heç olmasa bir dəfə qədim atalar sözünü eşidib: «Səhər axşamdan müdrikdir». Əlbəttə, hər kəs…
İstiqamət: Psixoterapiya
Meditativ, trans və hipnotik terapiya metodları
Psixoterapevtik yardım üçün müraciət edərkən insan ən çox bu və ya digər problemin öhdəsindən gəlmək üçün lazım olan…
İstiqamət: Psixoterapiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
