Sfenoidit sfenoid sinusun iltihabıdır. Dərin baş ağrısı və qeyri-spesifik simptomlarla gedə bilər; anatomik yaxınlıq səbəbindən ağırlaşmaları ciddi ola bilər.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Sfenoid sinusit
- sfenoid cibin iltihabı
Xəstəlik haqqında
Sfenoidit kəllənin əsasında, pazşəkilli (sfenoid) sümüyün cismində yerləşən burunətrafı cibin – sfenoid sinusun selikli qişasının iltihabıdır. Bu sinus burun boşluğunun arxa hissəsində, dərində yerləşir və digər burunətrafı ciblərlə müqayisədə daha az hallarda təkbaşına zədələnir. Çox vaxt sfenoidit ələk sümüyünün arxa hüceyrələrinin iltihabı ilə birlikdə və ya polisinusitin tərkib hissəsi kimi rast gəlinir.
Xəstəlik əsasən yeniyetmə və yetkin yaşlarda müşahidə olunur; kiçik uşaqlarda sfenoid sinus hələ tam formalaşmadığı üçün nadir hallarda rast gəlinir. Qadınlar və kişilər təxminən eyni tezliklə xəstələnir.
Sfenoiditin xüsusiyyəti onun «gizli» gedişidir: əlamətlər qeyri-spesifik olur, baş ağrısı başın dərinliyində və ya ənsədə hiss edilir, ifrazat isə çox vaxt burundan deyil, burunhalquma axır. Buna görə xəstəlik uzun müddət miqren, gərginlik baş ağrısı və ya nevroloji problem kimi qiymətləndirilə bilər. Sinusun bilavasitə yaxınlığında görmə sinirləri, daxili yuxu arteriyaları, mağaralı (kavernoz) sinus və baş beyin yerləşdiyi üçün iltihabın yayılması nadir, lakin ağır ağırlaşmalara səbəb ola bilər. Məhz buna görə vaxtında diaqnostika və müalicə xüsusilə vacibdir.
Səbəbləri
Sfenoiditin əsas səbəbi infeksiyadır. İltihab adətən sinusun təbii dəliyinin (ağızcığının) selikli qişanın şişkinliyi nəticəsində bağlanması, sinusun havalanmasının və təmizlənməsinin pozulması fonunda inkişaf edir. Əsas səbəblər və risk amilləri:
- Virus infeksiyaları. Kəskin respirator virus infeksiyaları kəskin sfenoiditin ən tez-tez başlanğıc nöqtəsidir: viruslar selikli qişanın şişkinliyinə səbəb olur.
- Bakterial infeksiya. Virus infeksiyasından sonra bakteriyalar (pnevmokok, hemofil çöp, moraksella və başqaları) qoşula bilər; xroniki formada anaerob bakteriyaların rolu artır.
- Göbələk infeksiyası. Sinusda göbələk kütləsi əmələ gələ bilər; immun sistemi zəifləmiş və şəkərli diabeti nəzarətsiz olan şəxslərdə göbələk infeksiyası daha təhlükəli gedir.
- Anatomik xüsusiyyətlər. Burun arakəsməsinin əyriliyi, burun çanaqlarının böyüməsi, sinus ağızcığının dar olması havalanmanı çətinləşdirir.
- Poliplər, kistalar və şişlər. Sinusun çıxışını mexaniki olaraq bağlayır.
- Allergik rinit. Selikli qişanın davamlı şişkinliyinə səbəb olur.
- Travmalar və burun boşluğunda keçirilmiş əməliyyatlar.
- Ümumi amillər. Siqaret çəkmə, çirklənmiş və quru hava, immun çatışmazlığı, şəkərli diabet, digər burunətrafı ciblərin xroniki iltihabı.
Təsnifat
Gedişinə görə sfenoiditin iki forması ayırd edilir:
- Kəskin sfenoidit – adətən respirator infeksiya fonunda yaranır, əlamətlər daha qabarıq olur; düzgün müalicə ilə bir neçə həftəyə keçir.
- Xroniki sfenoidit – əlamətlər üç aydan uzun davam edir və ya kəskinləşmə və remissiya dövrləri ilə təkrarlanır; çox vaxt anatomik maneələr, poliplər və ya göbələk infeksiyası ilə əlaqəli olur.
Zədələnmə tərəfinə görə birtərəfli və ikitərəfli sfenoidit fərqləndirilir. İltihabın xarakterinə görə kataral (selikli), irinli, polipoz və göbələk mənşəli formalar ayırd edilir.
Klinik mənzərə
Sfenoiditin əlamətləri digər sinusitlərdən fərqli olaraq çox vaxt zəif ifadə olunur və qeyri-spesifik olur.
- Baş ağrısı – əsas əlamətdir: başın dərinliyində, təpədə, ənsədə və ya göz arxasında hiss edilir, bəzən başı «dəbilqə kimi» sıxır; adi ağrıkəsicilərlə tam keçmir, gecə və başı əydikdə güclənə bilər;
- burunhalquma ifrazat axması – boğazın arxa divarı ilə aşağı axan selik və ya irin, boğazda qıcıqlanma, öskürək, yad cisim hissi;
- burun tutulması – burundan ifrazat olmaya da bilər;
- iy bilmənin zəifləməsi, ağızda və ya burunda xoşagəlməz qoxu hissi;
- bədən temperaturunun yüksəlməsi, zəiflik, tez yorulma – daha çox kəskin formada;
- yuxunun pozulması, diqqətin cəmlənməsinin çətinləşməsi – xroniki gedişdə.
Yeniyetmələrdə xəstəlik çox vaxt yüksək temperatur, halsızlıq və baş ağrısı ilə kəskin başlayır; böyüklərdə isə xroniki forma üstünlük təşkil edir və illərlə yalnız baş ağrısı ilə özünü göstərə bilər.
Təcili həkimə müraciət etmək, ağır hallarda isə 103-ə zəng etmək lazımdır, əgər:
- görmə qəfil pisləşibsə, gözdə ikiləşmə, göz qapağının sallanması və ya göz almasının hərəkətinin məhdudlaşması yaranıbsa;
- göz ətrafında şişkinlik, qızartı, gözün önə çıxması müşahidə olunursa;
- çox güclü baş ağrısı ilə yanaşı yüksək temperatur, boyun əzələlərinin gərginliyi, qusma varsa;
- çaşqınlıq, ifadəli yuxululuq, qıcolmalar, huşun pozulması baş veribsə.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnostika otolarinqoloqun şikayətləri və anamnezi ətraflı soruşması ilə başlayır: baş ağrısının xarakteri və müddəti, keçirilmiş infeksiyalar, allergiya, əvvəlki müalicə. Sonra aşağıdakı müayinələr aparılır:
- Ön və arxa rinoskopiya – burun boşluğunun və burunhalqumun müayinəsi; burunhalqumun arxa divarı ilə axan irin sfenoiditin dolayı əlamətidir.
- Burun boşluğunun endoskopiyası – nazik optik cihazla sfenoid sinusun ağızcığı nahiyəsini görməyə, ifrazatı aşkar edib bakterioloji müayinə üçün götürməyə imkan verir.
- Burunətrafı ciblərin kompüter tomoqrafiyası – əsas instrumental üsuldur: sinusdakı iltihabı, sümük divarlarının vəziyyətini, anatomik xüsusiyyətləri göstərir və əməliyyatın planlaşdırılması üçün zəruridir.
- MRT – kəllədaxili və ya göz yuvası ağırlaşmalarından, həmçinin şişdən şübhələnildikdə yumşaq toxumaları dəqiq qiymətləndirir.
- Laborator müayinələr – ümumi qan analizi iltihabın aktivliyini, ifrazatın bakterioloji müayinəsi isə törədicini və onun antibiotiklərə həssaslığını göstərir.
- Digər mütəxəssislərin məsləhəti – görmə pozğunluqları olduqda oftalmoloq, nevroloji əlamətlər olduqda nevroloq.
Adi rentgenoqrafiya sfenoid sinusun dərində yerləşməsi səbəbindən az məlumatlıdır. Differensial diaqnostika miqren, gərginlik baş ağrısı, sinusun kistaları və şişləri, kəllədaxili proseslərlə aparılır.
Ağırlaşmalar
- görmə sinirinin iltihabı və görmənin zəifləməsi;
- göz yuvasının iltihabı – şişkinlik, ağrı, ikiləşmə;
- mağaralı sinusun trombozu – həyat üçün təhlükəli vəziyyət;
- meningit, ensefalit, beyin absesi;
- sinus divarlarının osteomieliti;
- xəstəliyin xronikləşməsi və iltihabın digər burunətrafı ciblərə yayılması.
Müalicə
Müalicə taktikası xəstəliyin formasından, səbəbindən və ağırlaşmaların olub-olmamasından asılıdır və otolarinqoloq tərəfindən seçilir. Məqsəd sinusun havalanmasını və təmizlənməsini bərpa etmək, infeksiyanı aradan qaldırmaq və ağırlaşmaların qarşısını almaqdır.
Konservativ müalicə kəskin sfenoiditdə əsas yanaşmadır və aşağıdakıları əhatə edə bilər:
- burun boşluğunun duz məhlulları ilə yuyulması – seliyi durulaşdırır və onun xaric olmasını asanlaşdırır;
- burundaxili kortikosteroidlər – selikli qişanın şişkinliyini və iltihabını azaldır;
- damardaraldıcı burun damcıları və spreyləri – yalnız qısa müddətə və həkimin tövsiyəsi ilə, çünki uzun istifadə dərman riniti yarada bilər;
- antibiotiklər – yalnız bakterial infeksiya əlamətləri olduqda həkim tərəfindən təyin olunur; kursu özbaşına yarımçıq kəsmək olmaz;
- ağrıkəsici və qızdırmasalıcı vasitələr – vəziyyəti yüngülləşdirmək üçün;
- allergik komponent olduqda – antihistamin preparatları.
Göbələk mənşəli sfenoiditdə və immun çatışmazlığı olan pasiyentlərdə müalicə xüsusi yanaşma tələb edir və çox vaxt cərrahi təmizləmə ilə birləşdirilir.
Cərrahi müalicə xroniki sfenoiditdə konservativ terapiya effekt vermədikdə, polip, kista, göbələk kütləsi, anatomik maneə olduqda, eləcə də ağırlaşmalar inkişaf etdikdə göstərişdir. Müasir otolarinqologiyada endoskopik sfenoidotomiya aparılır: burun yolları ilə, dəri kəsiyi olmadan sinusun ağızcığı genişləndirilir və patoloji möhtəviyyat çıxarılır. Bu üsul az travmatikdir və bərpa dövrü qısadır.
Evdə kifayət qədər maye qəbul etmək, otaqda havanı nəmləndirmək, istirahət etmək faydalıdır. Etmək olmaz: antibiotikləri özbaşına qəbul etmək, damardaraldıcı damcılardan həftələrlə istifadə etmək, iltihab nahiyəsini qızdırmaq, uzun müddət davam edən baş ağrısını müayinəsiz yalnız ağrıkəsicilərlə «susdurmaq».
Reabilitasiya
Kəskin sfenoidit vaxtında və düzgün müalicə olunduqda əksər hallarda iz qoymadan sağalır. Endoskopik əməliyyatdan sonra pasiyent adətən qısa müddət stasionarda qalır. Bərpa dövründə bir neçə həftə burnu güclə silməmək, ağır fiziki yüklərdən, hamam və saunadan çəkinmək, burun boşluğunu həkimin tövsiyəsi ilə duz məhlulları ilə yumaq lazımdır. Sağalmaya nəzarət üçün otolarinqoloq müəyyən intervallarla endoskopik müayinə aparır.
Profilaktika
- kəskin respirator infeksiyaları və digər sinusitləri vaxtında müalicə etmək;
- allergik riniti nəzarətdə saxlamaq;
- burun arakəsməsinin əyriliyi və digər anatomik qüsurlar tənəffüsü pozduqda onların korreksiyası barədə həkimlə məsləhətləşmək;
- ağız boşluğunun sanasiyası, çürük dişlərin vaxtında müalicəsi;
- siqareti tərgitmək, tüstülü və tozlu mühitdən qaçmaq;
- otaqlarda havanın kifayət qədər nəmliyini saxlamaq;
- mövsümi qripə qarşı peyvənd olunmaq, əllərin gigiyenasına əməl etmək;
- şəkərli diabeti və digər xroniki xəstəlikləri nəzarətdə saxlamaq.
Hansı həkimə müraciət etməli
Sfenoiditdən şübhələnildikdə otolarinqoloqa müraciət etmək lazımdır. Görmə pozğunluqları və nevroloji əlamətlər olduqda müayinəyə oftalmoloq və nevroloq da cəlb edilir.
Yadda saxla!
- Sfenoidit çox vaxt yalnız başın dərinliyində və ya ənsədə davamlı baş ağrısı ilə özünü göstərir.
- Diaqnozu təsdiqləmək üçün əsas müayinə burunətrafı ciblərin kompüter tomoqrafiyası və burun endoskopiyasıdır.
- Görmənin pisləşməsi, gözdə ikiləşmə, şiddətli baş ağrısı ilə yüksək temperatur – təcili yardım tələb edən əlamətlərdir.
- Antibiotikləri və damardaraldıcı damcıları özbaşına qəbul etməyin – müalicəni otolarinqoloq seçməlidir.
Suallar və cavablar
Sfenoiditdə baş ağrısı çox vaxt sabit, sıxıcı olur, burun tutulması, burunhalquma ifrazat axması, bəzən temperaturla müşayiət olunur. Miqrendə isə ağrı tutmalar şəklində gəlir, çox vaxt başın bir tərəfində olur, işıq və səsə həssaslıq, ürəkbulanma ilə müşayiət edilir. Dəqiq fərqi yalnız həkim müayinə və lazım olduqda kompüter tomoqrafiyası ilə müəyyən edə bilər.
Burnun duz məhlulları ilə yuyulması, kifayət qədər maye qəbulu və istirahət vəziyyəti yüngülləşdirir, lakin müalicəni əvəz etmir. Sfenoid sinus görmə sinirlərinə və beynə yaxın yerləşdiyi üçün diaqnoz və müalicə otolarinqoloq tərəfindən təyin edilməlidir.
Sfenoid sinus dərində yerləşdiyi üçün adi rentgen şəkli onu yaxşı göstərmir və iltihabı gözdən qaçıra bilər. Əsas müayinə burunətrafı ciblərin kompüter tomoqrafiyasıdır; ağırlaşmalardan şübhələnildikdə MRT təyin olunur.
Xeyr. Kəskin sfenoidit əksər hallarda dərman müalicəsi ilə sağalır. Əməliyyat əsasən xroniki formada, konservativ müalicə kömək etmədikdə, polip, kista, göbələk kütləsi olduqda və ya ağırlaşmalar zamanı tövsiyə edilir; adətən endoskopik üsulla, dəri kəsiyi olmadan aparılır.
Bəli, nadir hallarda iltihab görmə sinirinə və göz yuvasına yayıla bilər. Görmənin qəfil pisləşməsi, ikiləşmə, göz ətrafında şişkinlik təcili tibbi yardım tələb edir.
Kiçik uşaqlarda sfenoid sinus hələ tam inkişaf etmədiyi üçün sfenoidit nadir hallarda rast gəlinir. Yeniyetmələrdə isə xəstəlik böyüklərdə olduğu kimi baş verə bilər. Uşaqda davamlı baş ağrısı, temperatur və burun tutulması olduqda pediatra və ya otolarinqoloqa müraciət etmək lazımdır.
Mövzu üzrə məqalələr
Adenoidlər və onların böyüməsinin nəticələri
Adenoidlər – burun-udlağın tağında yerləşən və qoruyucu funksiya daşıyan limfoid toxumadır. Adenoidlərin (əsasən udlaq və damaq badamcıqlarının) həddindən…
İstiqamət: Otolarinqologiya
Burun selikli qişasının anemizasiyası
Tələbat olan otorinolarinqoloji prosedurlardan biri burun selikli qişasının anemizasiyasıdır. Bu, burun boşluğunun selikli qişalarının səthinin vazokonstriktorların – qan…
İstiqamət: Otolarinqologiya
Qulağın iltihabı
İsti yay günlərində çoxumuz sərin suya girmək istəyirik. Və hərə bir yerə üz tutur: kimisi yaxınlıqdakı gölməçələrə, çaylara,…
İstiqamət: Otolarinqologiya
Larinqoskopiya nədir?
Larinqoskopiya – otolarinqologiyada geniş yayılmış müayinə üsuludur; ondan istifadə edərək həkim qırtlağı patoloji dəyişikliklər baxımından müayinə etmək, aşkar…
İstiqamət: Otolarinqologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
