Uremiya ağır böyrək funksiyası çatışmazlığı zamanı azotlu metabolitlərin və digər toksik maddələrin orqanizmdə toplanması ilə əlaqəli klinik sindromdur.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Sidik zəhərlənməsi
- uremik sindrom
- uremik intoksikasiya
Xəstəlik haqqında
Uremiya böyrəklər öz işini görə bilmədikdə yaranan ağır klinik sindromdur. Sağlam böyrəklər qanı zülal mübadiləsinin məhsullarından (sidik cövhəri, kreatinin, sidik turşusu və s.), artıq maye və duzlardan təmizləyir, turşu-qələvi müvazinətini saxlayır, qan təzyiqinin tənzimində, eritrositlərin əmələ gəlməsində və sümüklərin sağlamlığında iştirak edir. Böyrək funksiyası kəskin azaldıqda bu maddələr qanda toplanır və demək olar ki, bütün orqanlara – beynə, ürəyə, mədə-bağırsaq traktına, dəriyə, qanyaranma sisteminə toksik təsir göstərir.
Uremiya müstəqil xəstəlik deyil, böyrək çatışmazlığının ən ağır təzahürüdür. O, kəskin böyrək zədələnməsi zamanı bir neçə gün ərzində və ya xroniki böyrək xəstəliyinin son mərhələsində illər ərzində tədricən inkişaf edə bilər. Xroniki böyrək xəstəliyinin ən geniş yayılmış səbəbləri şəkərli diabet və arterial hipertenziyadır, ona görə uremiya riski əsasən orta və ahıl yaşlı insanlarda yüksəkdir, lakin o, istənilən yaşda, o cümlədən uşaqlarda da rast gəlinə bilər.
Uremiya həyat üçün təhlükəlidir: müalicə olunmadıqda koma, ürək ritminin ağır pozulması və ölümlə nəticələnə bilər. Müasir dializ üsulları və böyrək transplantasiyası sayəsində böyrək funksiyasını itirmiş insanlar uzun illər fəal həyat sürə bilirlər.
Səbəbləri
Uremiyaya böyrək toxumasını zədələyən, böyrəyə qan axınını kəskin azaldan və ya sidiyin xaric olunmasına mane olan istənilən vəziyyət səbəb ola bilər. Əsas səbəblər bunlardır:
- xroniki böyrək xəstəlikləri – uremiyanın ən çox rast gəlinən səbəbidir: diabetik nefropatiya, hipertenziv nefroskleroz, xroniki qlomerulonefrit, xroniki pielonefrit, böyrəklərin polikistozu, interstisial nefrit;
- böyrəyə qan axınının kəskin azalması – istənilən mənşəli şok, böyük qan itkisi, ağır susuzlaşma (davamlı qusma, ishal), geniş yanıqlar, ağır ürək çatışmazlığı, sepsis;
- böyrək toxumasının kəskin zədələnməsi – kəskin qlomerulonefrit, nefrotoksik dərmanlar və kontrast maddələr, zəhərlənmələr (zəhərli göbələklər, etilenqlikol, ağır metallar), massiv travmalar zamanı əzələlərin parçalanması (əzilmə sindromu);
- sidik axınının maneəsi – hər iki böyrəyin və ya tək böyrəyin daşla tıxanması, prostat vəzinin xoşxassəli hiperplaziyası və ya xərçəngi, kiçik çanaq və qarın boşluğunun şişləri, sidik kanalının daralması;
- sistem xəstəlikləri – sistem qırmızı qurdeşənəyi, vaskulitlər, amiloidoz, mieloma xəstəliyi;
- uşaqlarda – sidik yollarının anadangəlmə inkişaf qüsurları, irsi nefropatiyalar, hemolitik-uremik sindrom.
Xroniki böyrək xəstəliyinin irəliləməsini sürətləndirən amillər: nəzarətsiz qan təzyiqi və qan şəkəri, siqaret çəkmə, piylənmə, ağrıkəsici dərmanların uzun müddət özbaşına qəbulu, təkrarlanan sidik yolu infeksiyaları.
Təsnifat
İnkişaf sürətinə görə uremiyanın iki forması ayırd edilir:
- kəskin uremiya – kəskin böyrək zədələnməsi zamanı saatlar və günlər ərzində yaranır; səbəb vaxtında aradan qaldırıldıqda böyrək funksiyası çox vaxt tam və ya qismən bərpa oluna bilər;
- xroniki uremiya – xroniki böyrək xəstəliyinin son mərhələsində tədricən inkişaf edir; böyrək funksiyası bərpa olunmur və əvəzedici terapiya – dializ və ya transplantasiya tələb olunur.
Mənşəyinə görə renal (böyrək toxumasının özünün zədələnməsi) və ekstrarenal uremiya ayırd edilir. Ekstrarenal səbəblər öz növbəsində böyrəyə qan axınının azalması (prerenal) və sidik axınının maneəsi (postrenal) ilə bağlı ola bilər. Bu bölgü müalicə taktikasını seçmək üçün vacibdir, çünki prerenal və postrenal hallarda səbəbin aradan qaldırılması böyrək funksiyasını tez bərpa edə bilər.
Klinik mənzərə
Xroniki böyrək xəstəliyində uremiya əlamətləri tədricən artır və uzun müddət adi yorğunluq və ya yaşla bağlı halsızlıq kimi qiymətləndirilir. Kəskin uremiyada isə vəziyyət sürətlə ağırlaşır. Əsas əlamətlər:
- ümumi əlamətlər – ifadəli zəiflik, tez yorulma, üşümə hissi, iş qabiliyyətinin azalması, əzələ kütləsinin itməsi hesabına arıqlama;
- həzm sistemi – iştahsızlıq, xüsusən ətə qarşı ikrah, ürəkbulanma, səhərlər qusma, ağızda metal dadı, ağızdan ammonyak (sidik) qoxusu, dildə ərp, ishal, mədə-bağırsaq qanaxmaları;
- dəri – quruluq, inadlı qaşınma, solğun-sarımtıl (torpaqvari) rəng, asan əmələ gələn göyərmələr; ağır hallarda dəridə ağ kristal örtük – «uremik şaxta»;
- sinir sistemi – gündüz yuxululuq və gecə yuxusuzluq, diqqətin və yaddaşın zəifləməsi, laqeydlik, əl-ayaqlarda gizildəmə və yanma, «narahat ayaqlar», əzələ səyrimələri; ağır hallarda çaşqınlıq, qıcolmalar, koma;
- ürək-damar sistemi – yüksək qan təzyiqi, ödemlər, ürək ritminin pozulması, perikardit zamanı döş qəfəsində ağrı;
- tənəffüs – nəfəs darlığı, ağciyərlərdə maye toplanması; qanın turşuluğu artdıqda dərin, səs-küylü tənəffüs;
- sidik ifrazı – sidiyin miqdarının kəskin azalması və ya, əksinə, xroniki xəstəlikdə gecə tez-tez sidiyə çıxma;
- uşaqlarda – boy artımının ləngiməsi, iştahsızlıq, məktəbdə diqqətin zəifləməsi, sümük deformasiyaları.
Təcili həkimə müraciət etmək və ya dərhal 103-ə zəng etmək lazımdır, əgər:
- çaşqınlıq, güclü yuxululuq və ya qıcolmalar yaranıb;
- sakit vəziyyətdə nəfəs darlığı, boğulma hissi var;
- döş qəfəsində ağrı, ürəyin nizamsız və ya çox yavaş döyünməsi, kəskin əzələ zəifliyi hiss olunur – bu, qanda kaliumun təhlükəli artımının əlaməti ola bilər;
- sidik bir sutka ərzində demək olar ki, ifraz olunmur;
- qanlı və ya «qəhvə çöküntüsü» rəngli qusma, qara rəngli nəcis var.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnostikanın məqsədi uremiyanı təsdiqləmək, onun ağırlığını, kəskin və ya xroniki olduğunu və səbəbini müəyyən etməkdir. Həkim şikayətləri, keçirilmiş böyrək xəstəliklərini, diabeti, hipertoniyanı, qəbul edilən dərmanları dəqiqləşdirir, qan təzyiqini ölçür, ödemləri, dərini, ürək və ağciyərləri yoxlayır. Əsas müayinələr:
- biokimyəvi qan analizi – kreatinin və sidik cövhərinin yüksəlməsi uremiyanın əsas laborator əlamətidir; kreatininə əsasən yumaqcıq filtrasiyası sürəti hesablanır və böyrək funksiyasının mərhələsi müəyyən edilir; kalium, natrium, kalsium, fosfor, albumin və sidik turşusu da yoxlanılır;
- qanın turşu-qələvi müvazinəti – metabolik asidozu aşkar edir;
- ümumi qan analizi – böyrək mənşəli anemiyanı göstərir;
- ümumi sidik analizi və sidikdə albumin – böyrək zədələnməsinin xarakterini qiymətləndirməyə kömək edir;
- böyrəklərin və sidik kisəsinin ultrasəs müayinəsi – böyrəklərin ölçüsünü (xroniki xəstəlikdə adətən kiçilir), daşları və sidik axınının maneəsini aşkar edir;
- elektrokardioqrafiya – kalium artımına xas dəyişiklikləri və ritm pozuntularını göstərir; exokardioqrafiya perikardda maye toplanmasını aşkar edir;
- göstəriş üzrə – kompüter tomoqrafiyası, döş qəfəsinin rentgenoqrafiyası, paratireoid hormonun səviyyəsi, böyrək biopsiyası.
Differensial diaqnostika qaraciyər çatışmazlığı, diabetik ketoasidoz, ağır zəhərlənmələr və beyin damarlarının xəstəlikləri ilə aparılır, çünki onlar da intoksikasiya və huşun pozulması ilə özünü göstərə bilər.
Ağırlaşmalar
- hiperkaliemiya – qanda kaliumun artması ağır ritm pozuntularına və ürəyin dayanmasına səbəb ola bilər;
- ağciyər ödemi – orqanizmdə maye toplanması nəticəsində;
- uremik perikardit – ürək kisəsinin iltihabı, ağır hallarda ürəyin sıxılması (tamponada);
- uremik ensefalopatiya və koma;
- qanaxmalar – trombositlərin funksiyası pozulduğu üçün;
- böyrək mənşəli anemiya, sümük-mineral mübadiləsinin pozulması – sümüklərin kövrəkləşməsi, damarlarda kalsium çökməsi;
- infeksiyalara meyl və qidalanma çatışmazlığı.
Müalicə
Uremiyanın müalicəsi nefroloqun nəzarəti ilə, ağır hallarda stasionarda aparılır. Müalicənin iki əsas istiqaməti var: səbəbin aradan qaldırılması və orqanizmin toksinlərdən təmizlənməsi, eləcə də pozulmuş funksiyaların bərpası.
Səbəbə yönəlmiş müalicə. Kəskin uremiyada itirilmiş mayenin bərpası, şokun aradan qaldırılması, nefrotoksik dərmanların dayandırılması, sidik axınının bərpası (kateterizasiya, daşın çıxarılması, prostat vəzi və ya şişlə bağlı maneənin aradan qaldırılması) böyrək funksiyasını qismən və ya tam bərpa edə bilər. Xroniki xəstəlikdə əsas xəstəliyin – diabetin, hipertoniyanın, qlomerulonefritin – müalicəsi davam etdirilir.
Konservativ müalicə aşağıdakıları əhatə edir:
- su-elektrolit və turşu-qələvi müvazinətinin korreksiyası – infuzion terapiya, kaliumu azaldan vasitələr, qələviləşdirici preparatlar;
- qan təzyiqinə və maye balansına nəzarət – antihipertenziv preparatlar, sidikqovucular;
- böyrək anemiyasının müalicəsi – eritropoezi stimullaşdıran preparatlar və dəmir preparatları;
- fosfor-kalsium mübadiləsinin korreksiyası – fosfatı birləşdirən vasitələr, D vitamininin aktiv formaları;
- pəhriz – dializdən əvvəlki dövrdə heyvan zülalının, duzun, kalium və fosforla zəngin məhsulların (quru meyvələr, banan, kartof, pendir, qazlı içkilər) məhdudlaşdırılması; içilən mayenin miqdarı həkimin göstərişi ilə müəyyən edilir; dializə başlayan pasiyentlərdə isə zülal ehtiyacı, əksinə, artır.
Böyrək əvəzedici terapiya. Konservativ müalicə kifayət etmədikdə, ağır hiperkaliemiya, ağciyər ödemi, perikardit, ensefalopatiya və ya ağır asidoz olduqda dializ başlanır. Hemodializ zamanı qan xüsusi aparatda süni membrandan keçirilərək təmizlənir; peritoneal dializdə təmizləyici funksiyanı qarın pərdəsi yerinə yetirir və prosedur evdə aparıla bilər. Kəskin vəziyyətlərdə hemofiltrasiya və digər fasiləsiz üsullar tətbiq olunur. Xroniki uremiyada ən yaxşı uzunmüddətli nəticəni böyrək transplantasiyası verir; ondan sonra köçürülmüş böyrəyin rədd edilməsinin qarşısını almaq üçün immunosupressiv preparatlar ömürlük qəbul olunur. Transplantasiya imkanını yaş deyil, pasiyentin ümumi sağlamlıq vəziyyəti müəyyən edir.
Uremiya zamanı özbaşına dərman qəbulu xüsusilə təhlükəlidir: bir çox ağrıkəsicilər, bəzi antibiotiklər, bitki mənşəli vasitələr və «böyrəkləri təmizləyən» çaylar böyrəkləri əlavə zədələyə və ya orqanizmdə toplanaraq zəhərlənməyə səbəb ola bilər. Hər bir dərmanın seçimi və dozası böyrək funksiyası nəzərə alınmaqla yalnız həkim tərəfindən müəyyən edilir.
Reabilitasiya
Müntəzəm (planlı) dializ alan pasiyentlər seanslara müntəzəm gəlməli, damar girişinə (fistulaya) və ya peritoneal kateterə qulluq qaydalarına əməl etməli, çəkini, qan təzyiqini və içilən mayenin miqdarını gündəlik qeyd etməlidirlər. Böyrək transplantasiyasından sonra yara sağalana qədər sarğılar aparılır, fiziki fəallıq tədricən artırılır, immunosupressiv preparatlar heç bir halda buraxılmamalıdır. Bütün pasiyentlərə mülayim fiziki fəallıq, dietoloqun hazırladığı qidalanma planı və psixoloji dəstək tövsiyə olunur.
Profilaktika
Uremiyanın qarşısını almağın əsas yolu böyrək xəstəliklərinin erkən aşkarlanması və onların irəliləməsinin ləngidilməsidir:
- şəkərli diabet və arterial hipertenziya zamanı qan şəkərinə və təzyiqə ciddi nəzarət etmək;
- risk qrupunda olanların (diabet, hipertoniya, piylənmə, ailədə böyrək xəstəlikləri) ildə bir dəfə kreatinin və sidik analizi verməsi;
- ağrıkəsiciləri və digər dərmanları uzun müddət özbaşına qəbul etməmək;
- sidik yolu infeksiyalarını, böyrək daşlarını və prostat vəzinin xəstəliklərini vaxtında müalicə etmək;
- siqareti tərk etmək, duzu məhdudlaşdırmaq, normal bədən çəkisini saxlamaq;
- qusma və ishal zamanı, xüsusən uşaqlarda və ahıl insanlarda, itirilən mayeni vaxtında bərpa etmək;
- kontrastlı rentgen müayinəsindən əvvəl həkimə böyrək xəstəliyi barədə məlumat vermək.
Hansı həkimə müraciət etməli
Uremiyanı və böyrək çatışmazlığını nefroloq müalicə edir. Sidik axınının maneəsi olduqda uroloq, uşaqlarda isə uşaq nefroloqu cəlb olunur; ağır əlamətlər zamanı dərhal təcili tibbi yardım çağırılmalıdır.
Yadda saxla!
- Uremiya böyrək çatışmazlığının ağır mərhələsidir və həmişə həkim nəzarəti tələb edir.
- Diabet və hipertoniya zamanı böyrək funksiyasının müntəzəm yoxlanılması uremiyanın qarşısını almağın ən etibarlı yoludur.
- Çaşqınlıq, qıcolmalar, nəfəs darlığı, döş qəfəsində ağrı və sidiyin kəsilməsi zamanı dərhal 103-ə zəng edin.
- Dializ və transplantasiya böyrək funksiyasını itirmiş insanlara uzun illər fəal həyat imkanı verir.
- Böyrək xəstəliyində heç bir dərmanı, o cümlədən bitki mənşəli vasitələri, həkimlə razılaşdırmadan qəbul etməyin.
Əlaqəli Xəstəliklər
- Diabetik nefropatiya
- Kəskin böyrək zədələnməsi
- Xroniki böyrək xəstəliyinin anemiyası
- Astenozoospermiya
- Azoospermiya
- Balano-postit
- Böyrək çatışmazlığı
- Böyrək daşları
- Böyrək kistası
- Böyrək sancısı
- Böyrək şişləri
- Böyrək xərçəngi
- Böyrək zədələnməsi
- Böyrəklərdə qum (mikrokristalluriya)
- Böyrəklərin amiloidozu
Suallar və cavablar
Kəskin böyrək zədələnməsi ilə bağlı uremiyada səbəb vaxtında aradan qaldırılarsa, böyrək funksiyası çox vaxt qismən və ya tam bərpa olunur. Xroniki böyrək xəstəliyinin son mərhələsində isə böyrək funksiyası bərpa olunmur və həyatı dializ və ya böyrək transplantasiyası təmin edir.
Kəskin vəziyyətlərdə dializ bəzən müvəqqəti olur və böyrəklər bərpa olunduqdan sonra dayandırılır. Xroniki uremiyada dializ daimi müalicədir, lakin uyğun pasiyentlərdə böyrək transplantasiyası ondan azad olmağa imkan verir. Hər halda qərarı nefroloq müayinə nəticələrinə əsasən verir.
Adətən duz, kaliumla zəngin məhsullar (quru meyvələr, banan, kartof, pomidor), fosforla zəngin qidalar (pendir, emal olunmuş ət, qazlı içkilər) məhdudlaşdırılır. Zülalın miqdarı mərhələyə görə dəyişir: dializdən əvvəl azaldılır, dializdə isə artırılır. Pəhrizi analizlərə əsasən nefroloq və ya dietoloq fərdi tərtib edir.
Böyrəklər xaric edə bilmədikdə sidik cövhəri və digər mübadilə məhsulları qanda toplanır, tüpürcəyə və dəriyə keçir. Bu, ağızda xoşagəlməz qoxuya və dadın dəyişməsinə səbəb olur. Qaşınma isə həm toksinlərlə, həm də fosfor-kalsium mübadiləsinin pozulması ilə bağlıdır və adekvat dializ və müalicə ilə azalır.
Xeyr. Bitki çayları və «təmizləyici» vasitələr toksinləri xaric edə bilmir, bəziləri isə böyrəklərə zərər verir və ya kaliumun artmasına səbəb olur. Belə üsullar vaxt itkisinə və vəziyyətin ağırlaşmasına gətirib çıxara bilər, ona görə istənilən vasitə həkimlə razılaşdırılmalıdır.
Transplantasiya xroniki böyrək çatışmazlığının son mərhələsində olan və ümumi vəziyyəti əməliyyata imkan verən pasiyentlərə təklif olunur. Donor canlı qohum və ya vəfat etmiş şəxs ola bilər. Aktiv infeksiya, bədxassəli şiş və ya ağır ürək xəstəliyi kimi hallar müvəqqəti və ya daimi əks-göstəriş ola bilər; bunu transplantasiya mərkəzində müayinə müəyyən edir.
Mövzu üzrə məqalələr
Sidik qaçırma gündəlik həyatınıza mane olur?
Öskürəndə və ya qəfil sidiyə getmək ehtiyacı yarananda sidik qaçırma fərqli mexanizmlərlə əlaqəli ola bilər. Düzgün tipin müəyyənləşdirilməsi…
İstiqamət: Urologiya / Ginekologiya
MAR-testi: nəticə təkbaşına sonsuzluğu izah edirmi?
MAR-testi spermatozoidlərlə əlaqəli anticisimləri qiymətləndirə bilər. Lakin o, hər cütlük üçün ilkin müayinə deyil və təkbaşına reproduktiv diaqnoz…
İstiqamət: Reproduktologiya / Andrologiya
Xayadan nümunə götürülməsi: biopsiya ilə sperm axtarışı eynidirmi?
Xaya biopsiyası diaqnostik toxuma qiymətləndirilməsi və ya reproduktiv prosedurla əlaqəli ola bilər. Müdaxilənin məqsədi əvvəlcədən dəqiq izah edilməlidir.
İstiqamət: Andrologiya / Reproduktologiya
Sidik ifrazı zamanı ağrılar
Sidik ifrazı zamanı ağrı barədə bilinməli ən vacib məqam odur ki, belə simptom orqanizmdəki pozğunluğun əlamətidir. Pozğunluqlar müxtəlif…
İstiqamət: Urologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
