«Böyrəklərdə qum» tibbi diaqnoz deyil; adətən sidikdə kristalların və ya çox kiçik konkrementlərin olmasını ifadə edir. Daş əmələgəlmə riskinin səbəbi fərdi qiymətləndirilməlidir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Duz diatezi
- kristalluriya
- mikrokristalluriya
- renal mikrolitiaz
- sidikdə duzlar
Xəstəlik haqqında
«Böyrəklərdə qum» ifadəsi gündəlik danışıqda və bəzən ultrasəs müayinəsinin rəylərində işlədilir, lakin müstəqil tibbi diaqnoz deyil. Adətən bu, sidikdə duz kristallarının (kristalluriya) və ya ultrasəs müayinəsində böyrəyin kasa-ləyən sistemində çox kiçik hiperexogen hissəciklərin (mikrolitlərin) aşkar edilməsi deməkdir. Kristallar sidikdəki duzların qatılığı onların həll olma həddini aşdıqda əmələ gəlir. Bu prosesə mayenin az qəbulu, sidiyin turşuluğu (pH), qidalanmanın xüsusiyyətləri və maddələr mübadiləsinin pozuntuları təsir göstərir.
Sidikdə tək-tük kristallar sağlam insanlarda da, məsələn, isti havada az su içdikdən və ya müəyyən qidalardan sonra görünə bilər və həmişə xəstəlik əlaməti sayılmır. Lakin kristalluriya davamlıdırsa, sidikdə qan və ya iltihab əlamətləri ilə birgə gedirsə, bu, sidik-daş xəstəliyinə meyilliyin və ya onun erkən mərhələsinin göstəricisi ola bilər. Vəziyyət həm yetkinlərdə, həm də uşaqlarda rast gəlinir.
Məsələnin əhəmiyyəti ondadır ki, kiçik kristallar birləşərək daşa çevrilə, sidik yollarının selikli qişasını qıcıqlandıra və infeksiya üçün şərait yarada bilər. Səbəb vaxtında aydınlaşdırılıb su rejimi və qidalanma düzəldilərsə, əksər hallarda daş əmələgəlmənin qarşısını almaq mümkündür.
Səbəbləri
Kristalların əmələ gəlməsi adətən bir neçə amilin birgə təsiri ilə bağlıdır: sidikdə duzların çoxluğu, mayenin azlığı, sidiyin turşuluğunun dəyişməsi və kristallaşmanı ləngidən təbii maddələrin (məsələn, sitratın) çatışmazlığı. Ən çox rast gəlinən səbəb və risk amilləri bunlardır:
- Az maye qəbulu və susuzlaşma – sidik qatılaşır və duzlar asanlıqla çökür; isti iqlim, güclü tərləmə, ağır fiziki iş riski artırır.
- Qidalanma xüsusiyyətləri – çox ət və subməhsullar (sidik turşusunu artırır), həddindən artıq duz, şirin içkilər, oksalatla zəngin məhsulların (ispanaq, quzuqulağı, kakao, qatı çay) bol istifadəsi, tərəvəz və meyvənin azlığı.
- Vitamin və əlavələrin nəzarətsiz qəbulu – D vitamininin və askorbin turşusunun yüksək dozalarda uzunmüddətli qəbulu sidikdə kalsium və oksalatın artmasına səbəb ola bilər.
- Hərəkətsiz həyat tərzi və artıq çəki – maddələr mübadiləsini pozur və sidik yollarında durğunluğa şərait yaradır.
- Sidik axınının pozulması – sidik yollarının anadangəlmə anomaliyaları, prostat vəzisinin böyüməsi, sidik kisəsinin gec-gec boşaldılması.
- Sidik yollarının xroniki infeksiyaları – bəzi bakteriyalar sidiyi qələviləşdirir və fosfat kristallarının əmələ gəlməsinə səbəb olur.
- Endokrin və mübadilə xəstəlikləri – paratireoid vəzilərin hiperfunksiyası, podaqra, şəkərli diabet, xroniki ishalla gedən bağırsaq xəstəlikləri.
- Bəzi dərmanlar – müəyyən sidikqovucular, antasidlər və digər preparatlar uzun müddət qəbul edildikdə; qəbul etdiyiniz bütün dərmanlar barədə həkimə məlumat verin.
- İrsi meyillik – yaxın qohumlarda sidik-daş xəstəliyi, nadir irsi mübadilə pozuntuları (məsələn, sistinuriya).
Təsnifat
Kristalların kimyəvi tərkibi həm mümkün səbəbi, həm də pəhriz tövsiyələrini müəyyən edir:
- Oksalatlar (kalsium oksalat) – ən çox rast gəlinən növ; az maye, oksalatla zəngin qida və bağırsaq xəstəlikləri ilə əlaqəlidir;
- Uratlar (sidik turşusu duzları) – turş sidikdə; ət qidasının çoxluğu, podaqra, susuzlaşma zamanı;
- Fosfatlar – qələvi sidikdə; tez-tez sidik yollarının infeksiyası ilə, bəzən birtərəfli bitki-süd qidalanması ilə bağlıdır;
- Sistin və ksantin kristalları – nadir rast gəlinir, adətən irsi mübadilə pozuntularının əlamətidir və mütləq ətraflı müayinə tələb edir.
Bəzən sidikdə müxtəlif növ kristallar birlikdə aşkar edilir.
Klinik mənzərə
Çox vaxt böyrəklərdə qum heç bir əlamət vermir və təsadüfən – sidik analizində və ya ultrasəs müayinəsində aşkar edilir. Kristallar sidik yolları ilə hərəkət etdikdə selikli qişanı qıcıqlandırır və aşağıdakı əlamətlər yarana bilər:
- bel nahiyəsində, adətən bir tərəfdə küt, sızıltılı ağrı və ya narahatlıq; bəzən ağrı qasığa yayılır;
- sidik ifrazı zamanı göynəmə, yanma, tez-tez sidiyə getmə istəyi;
- sidiyin bulanması, çöküntü, bəzən çəhrayı rəng (qan qarışığı);
- sidik analizində eritrositlərin və leykositlərin artması (yalnız analizdə görünür);
- daha iri hissəcik sidik axarında ilişdikdə – böyrək sancısı: kəskin, dalğavari ağrı, ürəkbulanma, qusma, yerində sakit dura bilməmə.
Uşaqlarda əlamətlər çox vaxt qeyri-spesifik olur: qarın ağrısı, sidik ifrazı zamanı ağlama, sidiyi saxlaya bilməmə. Hamiləlik dövründə sidik axınının fizioloji ləngiməsi səbəbindən kristalluriya və infeksiya ehtimalı artır, ona görə analizlərdəki dəyişikliklər həkimlə müzakirə olunmalıdır.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər:
- kəskin bel və ya qarın ağrısı ağrıkəsicidən sonra keçmir;
- ağrı ilə birlikdə hərarət yüksəlir, üşütmə yaranır;
- sidik ifrazı dayanıb və ya kəskin azalıb;
- sidikdə açıq-aydın qan və ya laxtalar görünür;
- ağrı tək böyrəyi olan insanda və ya hamilə qadında başlayıb.
Şiddətli ağrı ilə yüksək hərarət və ya sidik ifrazının dayanması birgə olduqda 103-ə zəng etmək lazımdır – bu, sidik axınının tutulması və böyrəyin kəskin iltihabı ola bilər.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Həkim şikayətləri, su rejimini və qidalanmanı, qəbul edilən dərman və əlavələri, ailədə sidik-daş xəstəliyinin olub-olmamasını soruşur, beli və qarını müayinə edir. Sonra laborator və instrumental müayinələr təyin olunur:
- Ümumi sidik analizi – sidiyin turşuluğunu, sıxlığını, kristalların növünü, eritrosit və leykositləri göstərir; nəticə düzgün toplanmış səhər sidiyində qiymətləndirilir, lazım olduqda analiz təkrarlanır.
- Sutkalıq sidiyin biokimyəvi analizi – kalsium, oksalat, sidik turşusu, sitrat və fosfatların ifrazını göstərir, daş əmələgəlmə riskini dəqiqləşdirir.
- Qanın biokimyəvi analizi – kreatinin, sidik turşusu, kalsium, fosfor; lazım olduqda paratireoid hormonu.
- Sidiyin bakterioloji əkməsi – infeksiya şübhəsində.
- Böyrəklərin və sidik kisəsinin USM-i – mikrolitləri, daşları, kasa-ləyən sisteminin genişlənməsini göstərir; çox kiçik hissəciklər akustik kölgə verməyə bilər.
- Kontrastsız kompüter tomoqrafiyası – daş şübhəsində ən dəqiq üsuldur, onun ölçüsünü və yerini müəyyən edir.
Differensial diaqnostika sidik yollarının infeksiyası, böyrəyin kistaları, damar kalsinatları, onurğa və bel əzələlərinin xəstəlikləri ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
Səbəb aradan qaldırılmadıqda kristalluriya aşağıdakı vəziyyətlərə gətirib çıxara bilər:
- kristalların birləşərək daşa çevrilməsi – sidik-daş xəstəliyi;
- daş və ya iri hissəciyin sidik axarını tutması – böyrək sancısı, sidik axınının pozulması;
- pielonefrit – böyrəyin bakterial iltihabı, xüsusilə sidik durğunluğu fonunda;
- hidronefroz – sidik axınının uzunmüddətli pozulması nəticəsində kasa-ləyən sisteminin genişlənməsi;
- uzun illər müalicəsiz qalan ağır mübadilə pozuntularında böyrək funksiyasının zəifləməsi.
Müalicə
Müalicənin məqsədi yeni kristalların və daşların əmələ gəlməsinin qarşısını almaq və buna səbəb olan pozuntunu aradan qaldırmaqdır. Taktika kristalların növündən, sidik və qan analizlərinin nəticələrindən, müşayiətedici xəstəliklərdən asılıdır və həkim tərəfindən fərdi seçilir.
- Su rejimi – əsas və ən təsirli tədbirdir. Maye gün ərzində bərabər paylanmalı, sidik açıq, şəffaf rəngdə qalmalıdır. Ürək və ya böyrək çatışmazlığı olan insanlar maye miqdarını həkimlə razılaşdırmalıdır.
- Pəhriz – kristalların növünə uyğun seçilir: uratlarda ət, subməhsullar, ət şorbaları və alkoqol məhdudlaşdırılır; oksalatlarda oksalatla zəngin məhsullar azaldılır, lakin süd məhsullarından tam imtina edilmir, çünki qidadakı kalsium bağırsaqda oksalatı bağlayır; fosfatlarda infeksiyanın müalicəsi ön plana çıxır. Bütün növlərdə duzun azaldılması faydalıdır.
- Dərman müalicəsi – göstəriş olduqda: sidiyin turşuluğunu korreksiya edən sitrat preparatları, sidik turşusunun əmələ gəlməsini azaldan vasitələr, bəzi hallarda tiazid sidikqovucuları; sidik yollarının infeksiyasında antibakterial preparatlar; ağrı zamanı spazmolitiklər və ağrıkəsicilər. Bu dərmanlar bütün kristal növlərində göstəriş deyil və yanlış seçildikdə əks təsir göstərə bilər.
- Fiziki aktivlik – müntəzəm gəzinti və hərəkət sidik axınını yaxşılaşdırır.
- Əsas xəstəliyin müalicəsi – podaqra, paratireoid vəzilərin xəstəlikləri, bağırsaq xəstəlikləri və sidik axınının pozulması müvafiq mütəxəssis tərəfindən korreksiya olunur.
Cərrahi müdaxilə və ya daşın əzilməsi (litotripsiya) yalnız daş əmələ gəldikdə və o, sidik axınını pozduqda, ağrı və ya infeksiyaya səbəb olduqda müzakirə edilir. Qumun özü əməliyyat tələb etmir.
Özbaşına «qum qovan» bitki çayları, sidikqovucu dərmanlar və ya böyük miqdarda mineral su qəbul etmək tövsiyə edilmir: kristalların növü bilinmədən sidiyin turşuluğunu dəyişmək yeni çöküntülərə səbəb ola bilər, iri hissəciyin sürətli hərəkəti isə böyrək sancısı yarada bilər.
Profilaktika
- gün ərzində kifayət qədər su içmək, isti havada və idman zamanı maye miqdarını artırmaq;
- susuzluğu şirin qazlı içkilərlə deyil, adi su ilə yatırmaq;
- duzu, emal olunmuş və konservləşdirilmiş məhsulları məhdudlaşdırmaq;
- ət yeməklərini tərəvəzlə tarazlaşdırmaq, rasionda meyvə və tərəvəzlərə geniş yer vermək;
- normal bədən çəkisini saxlamaq, müntəzəm hərəkət etmək;
- sidiyi uzun müddət saxlamamaq, sidik kisəsini vaxtında boşaltmaq;
- vitamin-mineral komplekslərini, xüsusilə kalsium və D vitamini preparatlarını həkimlə məsləhətləşmədən qəbul etməmək;
- sidik yollarının infeksiyalarını vaxtında müalicə etmək;
- əvvəllər kristalluriya və ya daş aşkar edilibsə, həkimin tövsiyə etdiyi müddətlərdə sidik analizini və USM-i təkrarlamaq.
Hansı həkimə müraciət etməli
Sidik analizində davamlı kristallar və ya USM-də mikrolitlər aşkar edildikdə uroloqa və ya nefroloqa müraciət etmək lazımdır. Uşaqlarda ilkin qiymətləndirməni pediatr aparır və lazım olduqda uşaq uroloquna və ya nefroloquna yönəldir.
Yadda saxla!
- «Böyrəklərdə qum» diaqnoz deyil, əlavə qiymətləndirmə tələb edən tapıntıdır; tək analizdə kristallar hələ xəstəlik demək deyil.
- Kifayət qədər su içmək daş əmələgəlmənin qarşısını almağın ən sadə və təsirli üsuludur.
- Pəhriz kristalların növünə görə seçilməlidir – hamıya uyğun universal «böyrək pəhrizi» yoxdur.
- «Qum qovan» vasitələri özbaşına qəbul etməyin – bu, böyrək sancısına səbəb ola bilər.
- Ağrı ilə birlikdə hərarət yüksəlirsə və ya sidik ifrazı azalıbsa, gecikmədən həkimə müraciət edin.
Əlaqəli Xəstəliklər
Suallar və cavablar
Tək analizdə az miqdarda oksalat kristalları sağlam insanlarda da, xüsusilə az su içdikdə və ya oksalatla zəngin qidadan sonra görünə bilər. Əgər kristallar təkrar analizlərdə də aşkar edilirsə, sidikdə qan və ya leykositlər varsa, həkim əlavə müayinə təyin edir. Nəticəni həkimlə birlikdə qiymətləndirmək lazımdır.
Adətən ümumi sidik analizi, qanın biokimyəvi analizi və böyrəklərin USM-i aparılır, lazım olduqda sutkalıq sidiyin biokimyəvi analizi təyin edilir. Müalicə kristalların növündən asılıdır və əsasən su rejiminin, qidalanmanın düzəldilməsinə, göstəriş olduqda dərman korreksiyasına əsaslanır. Dəqiq taktikanı uroloq və ya nefroloq müəyyən edir.
Bəli, kiçik kristallar çox vaxt sidiklə heç bir əlamət vermədən xaric olur. Bəzən bu zaman sidik ifrazında göynəmə və ya beldə yüngül narahatlıq hiss olunur. Lakin kristalların əmələ gəlmə səbəbi aradan qaldırılmasa, onlar yenidən yaranacaq, ona görə səbəbi aydınlaşdırmaq vacibdir.
Əsas içki adi içməli sudur. Şirin qazlı içkilər və qatı çay məhdudlaşdırılmalıdır. Mineral suların tərkibi müxtəlifdir və bəziləri müəyyən kristal növlərində çöküntünü artıra bilər, ona görə onları yalnız kristalların növü müəyyən edildikdən sonra həkimin tövsiyəsi ilə içmək məsləhətdir.
Uşaqlarda sidikdə duzlar tez-tez təsadüfən aşkar edilir və çox vaxt az su içmək və ya qidalanma ilə bağlı olur. Uşağa gün ərzində kifayət qədər su vermək və pediatra müraciət etmək lazımdır. Ciddi pəhriz məhdudiyyətlərini özbaşına tətbiq etmək olmaz – bu, uşağın böyüməsi üçün vacib maddələrin çatışmazlığına səbəb ola bilər.
Hamiləlik zamanı sidik axını fizioloji olaraq ləngiyir, ona görə kristalluriya və sidik yollarının infeksiyası daha asan yaranır. Analizlərdə dəyişikliklər aşkar edildikdə həkim müşahidəni gücləndirir və təhlükəsiz tədbirlər seçir. Bel ağrısı, hərarət və ya sidik ifrazında dəyişiklik yaranarsa, gecikmədən həkimə müraciət edin.
Mövzu üzrə məqalələr
Sidik qaçırma gündəlik həyatınıza mane olur?
Öskürəndə və ya qəfil sidiyə getmək ehtiyacı yarananda sidik qaçırma fərqli mexanizmlərlə əlaqəli ola bilər. Düzgün tipin müəyyənləşdirilməsi…
İstiqamət: Urologiya / Ginekologiya
MAR-testi: nəticə təkbaşına sonsuzluğu izah edirmi?
MAR-testi spermatozoidlərlə əlaqəli anticisimləri qiymətləndirə bilər. Lakin o, hər cütlük üçün ilkin müayinə deyil və təkbaşına reproduktiv diaqnoz…
İstiqamət: Reproduktologiya / Andrologiya
Xayadan nümunə götürülməsi: biopsiya ilə sperm axtarışı eynidirmi?
Xaya biopsiyası diaqnostik toxuma qiymətləndirilməsi və ya reproduktiv prosedurla əlaqəli ola bilər. Müdaxilənin məqsədi əvvəlcədən dəqiq izah edilməlidir.
İstiqamət: Andrologiya / Reproduktologiya
Sidik ifrazı zamanı ağrılar
Sidik ifrazı zamanı ağrı barədə bilinməli ən vacib məqam odur ki, belə simptom orqanizmdəki pozğunluğun əlamətidir. Pozğunluqlar müxtəlif…
İstiqamət: Urologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
