Uşaqlıq artımlarının iltihabı uşaqlıq boruları və yumurtalıqların infeksion-iltihabi zədələnməsini təsvir edən termindir və çox vaxt çanaq orqanlarının iltihabi xəstəliyi çərçivəsində qiymətləndirilir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Adneksit
- salpinqooforit
- ayrı-ayrılıqda – salpinqit (uşaqlıq borusunun iltihabı)
- ooforit (yumurtalığın iltihabı)
Xəstəlik haqqında
Qadınlar tez-tez ginekoloqa «məndə artımların iltihabı var» şikayəti ilə müraciət edirlər, lakin bu ifadənin arxasında müxtəlif vəziyyətlər dura bilər. Uşaqlıq artımlarının iltihabı (adneksit, salpinqooforit) uşaqlıq borularının və yumurtalıqların, əsasən infeksiya ilə bağlı iltihabıdır. Müasir tibbdə bu proses çox vaxt çanaq orqanlarının iltihabi xəstəliyinin bir hissəsi kimi qiymətləndirilir: iltihab adətən uşaqlıq yolundan və uşaqlıq boynundan yuxarıya – uşaqlığa, borulara, yumurtalıqlara və bəzən çanaq peritonuna yayılır.
Xəstəlik əsasən cinsi fəal, doğurma yaşında olan qadınlarda, xüsusən cavan yaşlarda rast gəlinir. Onun əhəmiyyəti yalnız ağrı və narahatlıqla məhdudlaşmır: iltihab uşaqlıq borularında bitişmələrə və keçiriciliyin pozulmasına səbəb ola bilər, bu da sonsuzluq, uşaqlıqdankənar hamiləlik və xroniki çanaq ağrısı riskini artırır. Xəstəlik bəzən yüngül və ya demək olar ki, əlamətsiz keçir, buna görə gec aşkar olunur.
Vaxtında başlanmış və sonadək aparılmış müalicə əksər hallarda yaxşı nəticə verir və ağırlaşmaların qarşısını alır. Buna görə qarnın aşağısında ağrı, qeyri-adi ifrazat və temperatur kimi əlamətlər olduqda ginekoloqa müraciəti gecikdirmək olmaz.
Səbəbləri
İltihabın əsas mexanizmi mikroorqanizmlərin uşaqlıq yolundan və uşaqlıq boynundan yuxarıya yayılmasıdır. Ən çox rast gəlinən törədicilər cinsi yolla yoluxan infeksiyalardır – ilk növbədə xlamidiyalar və qonokoklar, həmçinin Mycoplasma genitalium. Bundan başqa, bakterial vaginozla əlaqəli aerob və anaerob şərti-patogen flora da prosesə qoşulur. Çox vaxt iltihab bir neçə mikrobun birgə təsiri ilə inkişaf edir.
Uşaqlıq artımlarının iltihabının risk amilləri:
- cavan yaş və cinsi həyata erkən başlama – uşaqlıq boynunun selikli qişası infeksiyalara daha həssas olur;
- çoxlu sayda cinsi partnyor və ya partnyorun başqa partnyorlarının olması;
- qorunmasız cinsi əlaqə – prezervativdən istifadə edilməməsi;
- əvvəllər keçirilmiş çanaq iltihabı və ya cinsi yolla yoluxan infeksiya – təkrar epizod riski artır;
- bakterial vaginoz – uşaqlıq yolunun normal mikroflorasının pozulması;
- uşaqlıqdaxili spiralın qoyulmasından sonrakı ilk həftələr – sonrakı dövrdə spiral riski əhəmiyyətli dərəcədə artırmır;
- uşaqlıqdaxili müdaxilələr – abort, diaqnostik qaşıma, histerosalpinqoqrafiya və s., xüsusən müalicə olunmamış infeksiya fonunda;
- qeyri-steril şəraitdə aparılan abortlar, uşaqlıq yoluna yad cisimlərin daxil edilməsi;
- uşaqlıq yolunun yuyulması (duşlama) – mikrofloranı pozur və mikrobların yuxarı yayılmasını asanlaşdırır;
- qonşu orqanlardan keçid – məsələn, kəskin appendisitdə iltihab sağ artımlara yayıla bilər; nadir hallarda genital vərəm.
Geniş yayılmış fikrin əksinə, soyuqdəymə və ya soyuq yerdə oturmaq özlüyündə artımların iltihabına səbəb olmur – xəstəliyi mikroorqanizmlər törədir. Lakin xroniki prosesdə ümumi zəifləmə və digər xəstəliklər kəskinləşmə üçün fon yarada bilər.
Təsnifat
Gedişinə görə:
- kəskin – aydın ağrı, temperatur və ifrazatla başlayır;
- xroniki – kəskin prosesin tam müalicə olunmaması nəticəsində yaranır, dalğavari gedişlə xarakterizə olunur: remissiya dövründə əlamətlər demək olar ki, olmur, kəskinləşmədə isə yenidən qayıdır.
Yerləşməsinə görə: birtərəfli (sağ və ya sol) və ikitərəfli. Ağırlığına görə: yüngül və orta ağır (ambulator müalicə oluna bilər) və ağır forma (yüksək temperatur, intoksikasiya, peritonun qıcıqlanması). Ağırlaşmış formalara boru-yumurtalıq absesi, piosalpinks (boruda irin toplanması), çanaq peritoniti, uzaq dövrdə isə hidrosalpinks (boruda maye toplanması) və bitişmə prosesi aiddir.
Klinik mənzərə
Əlamətlər yüngül diskomfortdan ağır vəziyyətə qədər dəyişə bilər. Ən çox rast gəlinən təzahürlər:
- qarnın aşağısında ağrı – dartıcı və ya sancı xarakterli, adətən bir və ya hər iki qalça nahiyəsində; menstruasiya, fiziki yük və cinsi əlaqə zamanı güclənir;
- cinsi əlaqə zamanı ağrı;
- cinsi yollardan ifrazatın artması – xoşagəlməz qoxulu, sulu haldan irinliyə qədər;
- menstrual siklin pozulması – menstruasiyadan əvvəl, sonra və ya siklin ortasında ləkələyici qanlı ifrazat, menstruasiyanın ağrılı və ya uzun olması;
- temperaturun yüksəlməsi və üşütmə – kəskin prosesdə;
- sidik ifrazı zamanı yanma, tez-tez sidiyə getmə;
- ümumi əlamətlər – zəiflik, tez yorulma, əsəbilik, yuxu və iştahanın pozulması;
- bəzən sağ qabırğaaltı nahiyədə ağrı – iltihab qaraciyər kapsuluna keçdikdə.
Xroniki formada ağrı mülayim, dövri olur, əsas şikayət isə hamilə qalmamaq ola bilər. Uşaqlıq artımlarının iltihabı cinsi həyat yaşamayan qızlarda nadirdir, lakin başqa səbəblərlə (məsələn, appendisitdən keçid) yarana bilər; qızda qarnın aşağısında ağrı və temperatur olduqda uşaq ginekoloquna və ya pediatra müraciət etmək lazımdır. Hamiləlikdə bu xəstəlik nadirdir, hamilə qadında qarnın aşağısında ağrı isə həmişə təcili müayinə tələb edir.
Dərhal 103 nömrəsinə zəng etmək lazımdır, əgər: qarnın aşağısında güclü, getdikcə artan ağrı var; yüksək temperatur, üşütmə, qusma yaranıb; qarın gərginləşib, hərəkət zamanı ağrı kəskin artır; başgicəllənmə, huşun itməsi, qanlı ifrazat var – xüsusən menstruasiya gecikibsə (uşaqlıqdankənar hamiləlik ehtimalı).
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnoz ginekoloq tərəfindən şikayətlər, anamnez və müayinə əsasında qoyulur. Həkim cinsi həyat, kontrasepsiya üsulu, son menstruasiya, əvvəlki infeksiyalar və müdaxilələr barədə soruşur. Ginekoloji baxışda uşaqlıq boynunun hərəkətləndirilməsi zamanı ağrı, uşaqlığın və artımların palpasiyada ağrılı olması xəstəliyin əsas klinik əlamətləridir.
- hamiləlik testi – uşaqlıqdankənar hamiləliyi istisna etmək üçün mütləqdir;
- uşaqlıq yolu və uşaqlıq boynu yaxmasının mikroskopiyası – leykositləri, bakterial vaginozu aşkar edir;
- PZR müayinəsi – xlamidiya, qonokok və Mycoplasma genitalium-un DNT-sini aşkar edir;
- bakterioloji əkmə – törədicini və onun antibakterial preparatlara həssaslığını müəyyən edir;
- ümumi qan analizi, C-reaktiv zülal – iltihabın ağırlığını qiymətləndirir; ümumi sidik analizi – sidik yolları infeksiyasını istisna edir;
- HİV, sifilis və hepatitlərə görə skrininq – cinsi yolla yoluxan infeksiyalar çox vaxt birgə rast gəlinir;
- kiçik çanaq orqanlarının transvaginal USM-i – boruların qalınlaşmasını, mayeni, absesi göstərir;
- diaqnostik laparoskopiya – diaqnoz şübhəli olduqda və ya ağırlaşmalarda həm diaqnoz, həm də müalicə üçün.
Differensial diaqnostika uşaqlıqdankənar hamiləlik, kəskin appendisit, yumurtalıq kistasının burulması və ya cırılması, endometrioz və sidik yolları infeksiyası ilə aparılır. Cinsi partnyorun müayinəsi mütləqdir.
Ağırlaşmalar
- boru mənşəli sonsuzluq – boruların bitişməsi və keçiriciliyinin pozulması; risk hər təkrar epizodla artır;
- uşaqlıqdankənar hamiləlik;
- xroniki çanaq ağrısı;
- boru-yumurtalıq absesi, piosalpinks;
- çanaq peritoniti, sepsis;
- qaraciyər kapsulunun iltihabı və qarın boşluğunda bitişmələr.
Ona görə hətta yüngül əlamətlər meydana çıxdıqda ginekoloqa müraciəti gecikdirmək olmaz.
Müalicə
Salpinqooforitin müalicə taktikasını yalnız həkim seçir. Müalicə kompleks olmalıdır və əsasını antibakterial terapiya təşkil edir. Diaqnoz klinik olaraq qoyulan kimi, analizlərin nəticəsini gözləmədən, qonokok, xlamidiya və anaerob floraya təsir edən antibiotiklərin kombinasiyası təyin olunur, sonra törədicinin həssaslığı nəzərə alınmaqla korreksiya edilir. Müalicənin gecikməsi boruların zədələnmə riskini artırır.
Ambulator müalicə yüngül və orta ağır hallarda mümkündür; həkim bir neçə gündən sonra vəziyyəti yenidən qiymətləndirir. Stasionar müalicə və venadaxili terapiya ağır gedişdə, yüksək temperatur və qusmada, abses şübhəsində, hamiləlikdə, diaqnoz şübhəli olduqda və ya ambulator müalicəyə cavab olmadıqda tələb olunur.
Müalicənin digər komponentləri:
- ağrını və iltihabı azaltmaq üçün ağrıkəsici və iltihabəleyhinə vasitələr;
- kəskin dövrdə istirahət, kifayət qədər maye qəbulu;
- müalicə bitənə və partnyor da müalicə olunana qədər cinsi əlaqədən çəkinmək;
- cinsi partnyorun müayinəsi və müalicəsi – əks halda təkrar yoluxma baş verir;
- uşaqlıqdaxili spiral varsa, onun saxlanması və ya çıxarılması məsələsini həkim vəziyyətin ağırlığından asılı olaraq həll edir.
Cərrahi müalicə. Boru-yumurtalıq absesi, irinli ağırlaşmalar və ya antibakterial terapiyaya bir neçə gün ərzində cavab olmadıqda müalicə-diaqnostik laparoskopiya aparılır: irinli ocaq açılır, drenaj edilir, bitişmələr ayrılır. Bəzi abseslər USM nəzarəti altında punksiya ilə drenaj olunur.
İmmunomodulyatorların bu xəstəlikdə effektivliyi sübut olunmayıb, fizioterapiyanın sübut bazası isə məhduddur. Antibiotikləri özbaşına qəbul etmək, kursu yarımçıq dayandırmaq, uşaqlıq yolunu yumaq və ya isti prosedurlarla «qızdırmaq» olmaz. Müalicə başa çatdıqdan sonra həkimin müəyyən etdiyi vaxtda nəzarət müayinəsi aparılır.
Profilaktika
Uşaqlıq artımlarının iltihabı çox vaxt cinsi yolla yoluxan infeksiyaların yuxarıya yayılması nəticəsində yaranır. Buna görə profilaktikanın əsası bu infeksiyalardan qorunmaq və onları vaxtında aşkar etməkdir.
- Təsadüfi cinsi əlaqələrdən çəkinin və prezervativdən istifadə edin – o, xlamidiya və qonokok infeksiyası riskini azaldır.
- Yeni partnyor olduqda və ya şikayət yarandıqda xlamidioz və qonoreyaya görə müayinədən keçin. Cavan, cinsi fəal qadınlara bu müayinəni müntəzəm keçmək tövsiyə olunur; tezliyini həkim müəyyən edir.
- İnfeksiya aşkar edildikdə müalicəni sona qədər aparın; partnyor da eyni vaxtda müalicə olunmalıdır.
- Uşaqlıqdaxili spiral qoyulmazdan əvvəl həkimin tövsiyəsi ilə infeksiyalara görə müayinədən keçin.
- Abortdan, doğuşdan və uşaqlıqdaxili müdaxilələrdən sonra həkimin tövsiyələrinə əməl edin.
- Uşaqlıq yolunun yuyulmasından imtina edin – o, normal mikrofloranı pozur və iltihab riskini artırır.
- Müntəzəm olaraq ginekoloji müayinədən keçin.
Hansı həkimə müraciət etməli
Uşaqlıq artımlarının iltihabını mama-ginekoloq müalicə edir; qızlarda – uşaq ginekoloqu. Cinsi yolla yoluxan infeksiyalar aşkarlandıqda partnyorun müayinəsi üçün uroloq və ya dermatovenoroloq cəlb oluna bilər.
Yadda saxla!
- Uşaqlıq artımlarının iltihabı bəzən açıq-aşkar əlamətlər olmadan keçir, lakin hətta yüngül forması da sonsuzluğa və uşaqlıqdankənar hamiləliyə səbəb ola bilər.
- Müalicə nə qədər tez başlanarsa, boruların keçiriciliyini qorumaq şansı bir o qədər yüksəkdir.
- Antibiotikləri özbaşına qəbul etmək və ya kursu yarımçıq dayandırmaq prosesin xroniki formaya keçməsinə səbəb ola bilər.
- Partnyor da müayinə və müalicə olunmalıdır, əks halda təkrar yoluxma riski yüksəkdir.
- Qarnın aşağısında güclü ağrı, yüksək temperatur, huşun itməsi və ya menstruasiyanın gecikməsi fonunda qanlı ifrazat olduqda dərhal 103-ə zəng edin.
Əlaqəli Xəstəliklər
- Adneksit
- Amenoreya
- Anembrioniya
- Anovulyasiya
- Antifosfolipid sindromu
- Aqalaktiya
- Astenozoospermiya
- Azoospermiya
- Bakterial vaginoz (vajinanın disbakteriozu)
- Bartolin vəzinin kistası
- Bartolinit
- Cinsi və psixoseksual inkişafın ləngiməsi
- Cinsi yolla ötürülən infeksiyalar (CYÖİ)
- Çoxdöllü hamiləlik
- Diffuz mastopatiya
Suallar və cavablar
Uşaqlıq artımlarının iltihabı çox vaxt cinsi yolla yoluxan infeksiyalarla əlaqəli olduğundan cinsi partnyorun da müayinədən keçməsi və zərurət olduqda müalicə alması tövsiyə olunur. Əks halda təkrar yoluxma riski yüksək qalır. Konkret tövsiyələri aşkarlanan törədicidən asılı olaraq ginekoloq verir, bəzən uroloqun və ya dermatovenoroloqun məsləhəti də tələb oluna bilər.
Kəskin iltihab vaxtında və tam həcmdə müalicə olunmadıqda proses xroniki formaya keçə bilər; bu zaman əlamətlər daha yüngül, lakin uzunmüddətli olur və dövri kəskinləşmələrlə müşayiət olunur. Xroniki forma daha çətin müalicə olunur və boruların zədələnmə riski artır. Ona görə həkimin təyin etdiyi müalicə kursunu, əlamətlər tez keçsə belə, sonadək tamamlamaq vacibdir.
Bəli, təkrarlanan və ya müalicə olunmayan iltihab uşaqlıq borularında bitişmə prosesinə səbəb ola bilər. Bu, yumurtahüceyrənin hərəkətini çətinləşdirərək hamilə qalma ehtimalını azaldır və uşaqlıqdankənar hamiləlik riskini artırır. Erkən müraciət və tam müalicə kursu bu ağırlaşmaların qarşısını almaqda əsas amildir.
Xeyr, soyuq yerdə oturmaq və ya üşümək özlüyündə bu xəstəliyə səbəb olmur – iltihabı mikroorqanizmlər, əsasən cinsi yolla yoluxan infeksiyalar törədir. Soyuqdəymə yalnız ümumi zəifləmə fonunda xroniki prosesin kəskinləşməsinə təsir edə bilər. Ona görə əsas profilaktika infeksiyalardan qorunmaq və vaxtında müayinədən keçməkdir.
Yüngül və orta ağır hallarda spiral adətən çıxarılmadan müalicə aparıla bilər, lakin bu qərarı həkim verir. Müalicəyə bir neçə gün ərzində cavab olmadıqda və ya ağır gedişdə spiralın çıxarılması məsələsi nəzərdən keçirilə bilər. Spiralı özbaşına çıxarmağa və ya çıxartdırmağa tələsmək lazım deyil.
Əksər qadınlar vaxtında müalicə olunmuş iltihabdan sonra təbii yolla hamilə qala bilir. Hamiləliyi müalicə tam başa çatdıqdan və nəzarət müayinəsindən sonra planlaşdırmaq məqsədəuyğundur. Əgər hamiləlik uzun müddət baş vermirsə və ya iltihab təkrarlanıbsa, həkim boruların keçiriciliyini yoxlamaq üçün əlavə müayinə təklif edə bilər. Hamiləlik baş verdikdə erkən dövrdə USM ilə dölyumurtasının uşaqlıqda yerləşdiyini təsdiqləmək vacibdir.
Mövzu üzrə məqalələr
Mioma aşkarlandı: əməliyyat mütləqdirmi?
Mioma diaqnozu hər zaman əməliyyat demək deyil. Qərar şikayətlərinizə, müayinə nəticələrinə və gələcək hamiləlik planınıza uyğun verilir.
İstiqamət: Ginekologiya
Həkim kolposkopiya təyin edib: sizi nə gözləyir?
Kolposkopiyaya yönləndirilmək xərçəng diaqnozu demək deyil. Müayinə uşaqlıq boynundakı dəyişiklikləri daha yaxından qiymətləndirməyə kömək edir.
İstiqamət: Ginekologiya / Diaqnostika / Onkoginekologiya
Hər ay təkrarlanan ağrı: nə vaxt müayinə lazımdır?
Aybaşı ağrısı geniş yayılsa da, güclü və həyatınızı məhdudlaşdıran ağrını araşdırmaq lazımdır. Ağrının necə dəyişdiyi müayinə üçün vacib…
İstiqamət: Ginekologiya
Aybaşı gecikir: səbəbi yalnız hamiləlikdirmi?
Aybaşının gecikməsi həmişə hamiləliklə bağlı olmur. İlk addım hamiləlik ehtimalını yoxlamaq, sonra gecikmənin təkrarlanmasını və yanaşı əlamətləri qiymətləndirməkdir.
İstiqamət: Ginekoloji endokrinologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
