Yumurtalıq disfunksiyası – menstrual siklin pozulması ilə xarakterizə olunan klinik sindromdur.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Ovarial disfunksiya
Xəstəlik haqqında
Qadınlarda yumurtalıq disfunksiyası müxtəlif patoloji proseslərin təzahürü ola bilər. Məqsədyönlü müalicə aparmaq üçün menstrual siklin pozulmasına hansı xəstəliyin səbəb olduğunu müəyyən etmək vacibdir. Ginekoloqun köməyi olmadan bu məsələni aydınlaşdırmaq mümkün deyil.
Yumurtalıqların funksional aktivliyinin pozulması çox vaxt hər hansı xəstəliyin mövcudluğuna işarə edir. Bu, ginekoloji, endokrin, nevroloji və ya digər profilli patoloji ola bilər. Lakin fizioloji səbəbləri də unutmamaq lazımdır; menstruasiyanın olmaması norma hesab olunur. Bunlar hamiləlik, ana südü ilə qidalandırma, prepubertat dövrü (doğuşdan cinsi yetkinliyin başlanğıcınadək) və postmenopauza (adətən 50-55 yaşlarda baş verən, yaşla əlaqədar yumurtalıq funksiyasının davamlı sönməsi) dövrləridir.
Yumurtalıq disfunksiyasının patoqnomonik əlaməti qeyri-müntəzəm menstrual sikldir. Belə bir simptom həmişə ginekoloqa müraciət üçün əsas olmalıdır. Müvafiq korreksiya olmadıqda irəliləməyə davam edən və qadın sağlamlığının pisləşməsinə səbəb olan patoloji prosesi aşkar etmək vacibdir. Belə ki, böyük epidemioloji müşahidələrdə qeyri-müntəzəm və ya uzanmış menstrual sikl ilə erkən ölüm riskinin artması arasında əlaqə aşkar edilmişdir, lakin bu, birbaşa səbəb-nəticə əlaqəsini sübut etmir. Buna görə yumurtalıq disfunksiyasını vaxtında aşkar etmək, səbəbini müəyyən etmək və müvafiq müalicə aparmaq vacibdir.
Səbəbləri
Ovarial-menstrual tsikl incə tənzimləməyə malik bir sistemdir, buna görə də onu asanlıqla «sıradan çıxarmaq» mümkündür. Əsas səbəb amilləri ola bilər:
- Stres situasiyaları;
- Həddindən artıq yorğunluq;
- Gecə yuxusunun kifayət qədər davam etməməsi (7 saatdan az);
- Bədən çəkisinin defisiti;
- Hiperprolaktinemiya – prolaktinin həddindən artıq əmələ gəlməsi, o cümlədən şiş mənşəli (prolaktinoma);
- Bəzi dərman preparatlarının qəbulu;
- Polikistik yumurtalıq sindromu;
- Adrenogenital sindrom (anadangəlmə böyrəküstü vəz qabığının disfunksiyası);
- Androgen ifraz edən yumurtalıq və böyrəküstü vəz şişləri;
- Qalxanabənzər vəzinin funksional aktivliyinin pozulması;
- Erkən ovarial çatışmazlıq, yəni menstruasiyanın 40 yaşına çatmamış qadınlarda dayanması;
- Şəkərli diabet və insulinrezistentlik.
Təsnifat
Yumurtalıq disfunksiyasının klinik növləri aşağıdakılar ola bilər:
- Ilkin amenoreya – 15 yaş və daha böyük yeniyetmədə menstruasiyanın olmaması;
- Ikinci dərəcəli amenoreya – qeyri-müntəzəm sikli olan qadınlarda yarım ildən çox, yaxud əvvəlcə müntəzəm menstrual funksiyası olan pasiyentlərdə 3 ay ərzində menstruasiyanın dayanması;
- Oliqomenoreya – 38 gündən çox müddətdə aybaşının olmaması (bəzi həkimlər hələ də menstrual siklin normanın yuxarı həddinin 35 gün olduğunu hesab edirlər, buna görə klinik vəziyyətin fərdi qiymətləndirilməsi tələb olunur).
İnkişaf mexanizmləri nəzərə alınmaqla, yumurtalıq disfunksiyası 3 kateqoriyaya bölünür. Lakin bu təsnifatı anlamaq üçün fiziologiyanı xatırlamaq lazımdır. Yumurtalıqlarda hormonların sintezi hipofizin trop hormonları tərəfindən tənzimlənir. Belə ki, Follikulstimullaşdırıcı hormon (FSH) yumurtalığın qranuloza hüceyrələrini estradiol sintez etməyə “məcbur edir”, və Lüteinləşdirici hormon (LH) – ovulyasiyanı stimullaşdırır və progesteron sintezini dəstəkləyir. Qanda estradiolun konsentrasiyası azaldıqda, FSH-nin istehsalı artır və əksinə. Oxşar qayda LH-yə münasibətdə də işləyir. Beləliklə, diaqnostik baxımdan yumurtalıq disfunksiyasının aşağıdakı kateqoriyaları ayırd edilir:
- Hipoqonadotrop amenoreya, aşağı LH, FSH və estradiol səviyyələri ilə xarakterizə olunur – səbəb, adətən, menstrual siklin tənzimlənməsinin mərkəzi həlqələrinin zədələnməsi ilə bağlıdır (stresslər, neyroinfeksiyalar və s.);
- Hiperqonadotrop amenoreya – FSH və LH-nin yüksəlmiş səviyyələri müəyyən edilir, estradiol isə normadan aşağı olur (baş beyin yumurtalıqları işləməyə “məcbur etməyə” çalışır, lakin onlar patoloji prosesdən zədələndikləri üçün kifayət qədər hormon sintez edə bilmirlər);
- Normoqonadotrop amenoreya – estradiol, LH və FSH səviyyələri normadadır (belə vəziyyət adətən polikistik yumurtalıq sindromu və böyrəküstü vəz qabığının anadangəlmə disfunksiyası üçün xarakterikdir).
Qeyd etmək lazımdır ki, cinsi hormonların əsas hissəsi yumurtalıqlarda sintez olunur. Lakin qadın orqanizmində əlavə steroid mənbəyi də var – bu, böyrəküstü vəzilerdir. Buna görə menstrual siklin pozulmaları yalnız yumurtalıq sistemi ilə deyil, həm də böyrəküstü vəzilərin patologiyası ilə bağlı ola bilər.
Zədələnmə səviyyəsinə görə amenoreya yumurtalıq disfunksiyasının tez-tez rast gəlinən variantı kimi aşağıdakı növlərdə ola bilər:
- Mərkəzi – hipotalamus və ya baş beyin qabığı səviyyəsində pozğunluqlar nəticəsində yaranır (belə mexanizm uzanan və ya kəskin stresslərdə, uzunmüddətli yuxusuzluqda, həddindən artıq yorğunluqda siklin pozulmasına səbəb olur);
- Hipofizar – hipofizin ovarial tsikldə tənzimləyici rolu pozulur;
- Yumurtalıq – problem birbaşa yumurtalıqları əhatə edən patoloji prosesdə gizlənir;
- Uşaqlıq mənşəli, aybaşı olmaması endometrium patologiyası ilə əlaqəli olduqda (yumurtalıqlarda follikulun böyüməsi və yetişməsi baş verir, lakin uşaqlığın selikli qişası siklik dəyişikliklərə məruz qalmır, buna görə sonradan qoparılmır və menstruasiya başlamır).
Klinik mənzərə
Yumurtalıq disfunksiyasının əsas əlaməti menstrual tsiklin nizamsızlığıdır. Lakin onu düzgün qiymətləndirmək üçün fizioloji göstəriciləri bilmək vacibdir. Hesab olunur ki, normada menstruasiya 8 gündən çox çəkməməli, menstrual tsiklin müddəti isə 24-38 gün arasında dəyişməlidir. Bəzi ginekoloqlar hesab edirlər ki, tsikl 35 gündən uzun olmamalıdır.
Menstrual tsikl – əvvəlki menstruasiyanın birinci günü ilə ondan sonrakı menstruasiyanın birinci günü arasındakı vaxt intervalıdır. Tsiklin müddətini hesablamaq üçün qonşu menstruasiyaların BAŞLANĞICI arasındakı günlərin sayını müəyyən etmək lazımdır.
Yeniyetmədə yumurtalıq disfunksiyası fərqli müəyyən edilir. İlk menstruasiyadan (menarxe) sonrakı ilk 2 il ərzində menstrual tsiklin nizamsız ola biləcəyi nəzərə alınır və bu, normanın variantı hesab olunur. Adətən yeniyetmələrdə dəyişkənlik 21 ilə 45 gün arasında olur.
Menstrual tsiklin pozğunluqlarından əlavə, yumurtalıq disfunksiyası digər simptomlarla da təzahür edə bilər:
- Hirsutizm – tipik olmayan yerlərdə həddindən artıq tüklənmə (qarının ağ xətti boyunca, məməətrafı sahədə, üst dodağın üzərində). Bu simptomun inkişafı kişi cinsi hormonlarının (testosteron, androstenedion) artıqlığı ilə əlaqədardır.
- Sonsuzluq və təkrarlayan hamiləlik düşükləri, yəni ardıcıl 2 spontan düşüyün baş verməsi.
- Dərinin həddindən artıq yağlanması, sızanaqların əmələ gəlməsi, saçların yağlılığı – həmçinin qadın orqanizmində kişi cinsi hormonlarının artıqlığına dəlalət edir.
- Qalaktoreya – hamiləlik və ana südü ilə qidalanma ilə əlaqəli olmayan məmə uclarından ifrazatın olmasıdır. Bu simptomu müəyyən etmək üçün məməətrafı halqanı içəridən xaricə doğru istiqamətdə basmaq lazımdır.
- Niqroid akantoz – budların daxili səthlərinin və/və ya qoltuqaltı nahiyələrin tünd rənglənməsidir, bu da insulinrezistentliyin (toxumaların insulinə həssas olmamasının) lehinə ola bilər.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Şikayətlərin, xəstəlik və həyat anamnezinin, vizual və ginekoloji müayinə məlumatlarının ətraflı təhlili əsasında həkim sonrakı müayinə proqramını tərtib edir. Yumurtalıq disfunksiyasının səbəblərini diaqnostika etmək üçün ginekoloq aşağıdakı testləri tövsiyə edə bilər:
- Hormonal skrininq, o cümlədən qalxanabənzər vəzinin funksiyasının qiymətləndirilməsi;
- Kiçik çanaq orqanlarının ultrasəs müayinəsi;
- Türk yəhərinin maqnit-rezonans tomoqrafiyası (hipofiz adenomasını istisna etmək üçün).
Hormonal skrininq proqramına adətən aşağıdakı hormonların səviyyəsinin analizi daxildir:
- Tireotrop;
- Lüteinləşdirici;
- Follikulostimullaşdırıcı;
- Prolaktinin;
- Estradiolun;
- Testosteronun;
- Dehidroepiandrostenionun;
- 17-hidroksiprogesteronun.
Erkən yumurtalıq çatışmazlığından şübhələnən qadınlara antimüller hormonunun konsentrasiyasının müəyyən edilməsi tövsiyə olunur. Bu maddə yumurtalıqlardakı follikulların sayını dolayı yolla qiymətləndirməyə imkan verir. Müayinə çərçivəsində antral follikulların sayının ultrasəs ilə hesablanması da aparılır.
Müalicə
Yumurtalıq disfunksiyasının müalicəsi patologiya prosesinin səbəbləri və mexanizmləri nəzərə alınmaqla kompleks şəkildə aparılır.
Konservativ terapiya müəyyən edilmiş diaqnozdan asılı olaraq seçilir. O, müxtəlif istiqamətləri əhatə edə bilər. Bəzi hallarda hormonal korreksiya tələb olunur, digərlərində – sinir sisteminin funksional vəziyyətinin yaxşılaşdırılması, üçüncülərdə – qalxanabənzər vəzinin fəaliyyətinin yaxşılaşdırılması və s. Ginekoloq müalicə proqramını hədəflənmiş şəkildə tərtib edir ki, orqanizmdə başlanmış patologik hadisələr zənciri qırılsın.
Cərrahi müalicə
Yumurtalıq disfunksiyasının cərrahi müalicəsi polikistoz sindromunda aparıla bilər. Əməliyyat hamilə qalmağa yönəldilmiş konservativ terapiyanın səmərəsizliyi zamanı göstərişdir. Bu halda polikistoz yumurtalıqlar sindromunda laparoskopik drillinq aparılır. Gonadlarda kiçik kəsiklər edilir ki, bu da follikullara yumurta hüceyrəsini buraxmağa «kömək etməlidir». Əməliyyatın effekti 3-6 ay ərzində saxlanılır.
Reabilitasiya
Bərpa mərhələsində bədən çəkisinə nəzarət etmək, balanslaşdırılmış qidalanmaq vacibdir; vitamin-mineral kompleksləri yalnız həkim çatışmazlıq aşkar etdikdə təyin edilir. Fizioterapevtik prosedurlar özünü müsbət tərəfdən göstərmişdir.
Profilaktika
Yumurtalıq disfunksiyasının ehtimalını azaltmağa aşağıdakı tədbirlər kömək edə bilər:
- Yuxu və istirahət rejiminin rasional növbələşdirilməsi;
- Qaranlıq otaqda azı 7-8 saatlıq tam gecə yuxusu;
- Orta dərəcəli fiziki aktivlik;
- Tərkibində tərəvəzlər, göyərti, dəniz məhsulları və dəniz balığı olan rasional qidalanma;
- Qadın sağlamlığına mənfi təsir göstərə bilən istənilən patologik proseslərin vaxtında müalicəsi.
Yadda saxla!
Cinsi hormonların səviyyəsinin müəyyən edilməsi menstruasiya siklinin pozulması olan qadınlara tövsiyə olunan məcburi testdir. Lakin etibarlı nəticələr əldə etmək üçün tədqiqat üçün qanı siklin müəyyən günlərində vermək vacibdir. Adətən aybaşının başlanmasından sonra 2-5-ci günlərdə, lakin siklin müddəti 30 gündən çox olduqda, 7-ci günədək verməyə icazə verilir. Menstruasiyanın uzun müddət olmaması olan pasiyentlərdə analiz istənilən gün aparıla bilər, menstruasiya hormonlarla stimullaşdırılıbsa – 3-5-ci günlərdə. Bu müddətlərə riayət edilməsi obyektiv məlumatlar əldə etməyə və menstruasiya sikli pozuntusunun mexanizmini müəyyən etməyə imkan verəcəkdir.
Əlaqəli Xəstəliklər
- Anovulyasiya
- Adneksit
- Amenoreya
- Anembrioniya
- Antifosfolipid sindromu
- Aqalaktiya
- Astenozoospermiya
- Azoospermiya
- Bakterial vaginoz (vajinanın disbakteriozu)
- Bartolin vəzinin kistası
- Bartolinit
- Cinsi və psixoseksual inkişafın ləngiməsi
- Cinsi yolla ötürülən infeksiyalar (CYÖİ)
- Çoxdöllü hamiləlik
- Diffuz mastopatiya
Suallar və cavablar
Yumurtalıq disfunksiyasının diaqnostikası və müalicəsi ilə ginekoloq məşğul olur.
Belə bir vəziyyətlə müəyyən fiziki formanı qoruyaraq idman uğurları əldə etməyə çalışan qızlar üzləşə bilərlər. Onlar qidalanmada özlərini məhdudlaşdırır və eyni zamanda ağır fiziki yükləmələr yerinə yetirirlər. Belə bir vəziyyəti orqanizm stress kimi qəbul edir. Nəticədə menstrual funksiya pozulur. Qadın atletik triadası — qidalanma çatışmazlığı fonunda aybaşıların nizamsızlığı, anoreksiya və sümük toxumasının itkisidir. Tez-tez balerinlərdə rast gəlinir.
40 yaşa qədər aybaşıların dayanmasına gətirib çıxara bilən risk faktorlarına yüklü genetik fonda malik olmaq, keçirilmiş virus infeksiyaları, çanaq orqanlarında əməliyyatlar, autoimmun xəstəliklər, xromosom pozğunluqları aiddir. Lakin əksər hallarda xəstəliyin mənşəyini müəyyən etmək mümkün olmur.
Mövzu üzrə məqalələr
Mioma aşkarlandı: əməliyyat mütləqdirmi?
Mioma diaqnozu hər zaman əməliyyat demək deyil. Qərar şikayətlərinizə, müayinə nəticələrinə və gələcək hamiləlik planınıza uyğun verilir.
İstiqamət: Ginekologiya
Həkim kolposkopiya təyin edib: sizi nə gözləyir?
Kolposkopiyaya yönləndirilmək xərçəng diaqnozu demək deyil. Müayinə uşaqlıq boynundakı dəyişiklikləri daha yaxından qiymətləndirməyə kömək edir.
İstiqamət: Ginekologiya / Diaqnostika / Onkoginekologiya
Hər ay təkrarlanan ağrı: nə vaxt müayinə lazımdır?
Aybaşı ağrısı geniş yayılsa da, güclü və həyatınızı məhdudlaşdıran ağrını araşdırmaq lazımdır. Ağrının necə dəyişdiyi müayinə üçün vacib…
İstiqamət: Ginekologiya
Aybaşı gecikir: səbəbi yalnız hamiləlikdirmi?
Aybaşının gecikməsi həmişə hamiləliklə bağlı olmur. İlk addım hamiləlik ehtimalını yoxlamaq, sonra gecikmənin təkrarlanmasını və yanaşı əlamətləri qiymətləndirməkdir.
İstiqamət: Ginekoloji endokrinologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
