Laktoza dözümsüzlüyü bağırsaqda laktaza fermentinin çatışmazlığı səbəbindən süd şəkərinin – laktozanın – tam həzm olunmamasıdır. Süd məhsullarından sonra köp, qarın ağrısı və ishal yaranır. Bu, allergiya deyil və çox vaxt pəhrizin düzəldilməsi ilə idarə olunur.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Laktaza çatışmazlığı
- süd şəkərinə dözümsüzlük
- hipolaktaziya
Xəstəlik haqqında
Laktoza südün əsas karbohidratıdır. Onun qlükoza və qalaktozaya parçalanması üçün nazik bağırsağın selikli qişasında laktaza fermenti lazımdır. Ferment azaldıqda həzm olunmamış laktoza yoğun bağırsağa keçir, orada bakteriyalar tərəfindən qıcqırdılır, qazlar və bağırsağa su cəlb edən maddələr əmələ gəlir. Nəticədə köp, ağrı və ishal yaranır.
Dünyada böyüklərin böyük qismində laktaza aktivliyi uşaqlıqdan sonra təbii olaraq azalır – bu, xəstəlik deyil, normal genetik xüsusiyyətdir. Əlamətlərin şiddəti fermentin qalıq aktivliyindən və qəbul edilən laktozanın miqdarından asılıdır: çoxları az miqdarda süd və qıcqırdılmış süd məhsullarını yaxşı keçirir. Körpələrdə isə laktaza adətən yüksək aktivdir və həqiqi çatışmazlıq daha çox bağırsaq infeksiyasından sonra və ya vaxtından əvvəl doğulmuşlarda müşahidə olunur.
Laktoza dözümsüzlüyünü inək südü zülalına allergiyadan ayırmaq vacibdir – allergiya immun reaksiyadır və başqa yanaşma tələb edir. Həmçinin süd məhsullarından sonra yaranan narahatlıq həmişə laktaza çatışmazlığı demək deyil, ona görə diaqnozu həkimlə dəqiqləşdirmək lazımdır.
Səbəbləri
Laktaza fermentinin çatışmazlığı genetik proqram, nazik bağırsağın zədələnməsi və ya fermentin yetişməməsi ilə bağlı ola bilər. Əsas səbəblər və risk amilləri:
- genetik meyl – yaşla laktaza istehsalının azalması irsən ötürülür; bəzi xalqlarda və regionlarda bu xüsusiyyət daha geniş yayılıb;
- yaş – fermentin aktivliyi adətən erkən uşaqlıqdan sonra tədricən azalır, əlamətlər çox vaxt məktəb yaşında və ya yetkin yaşda ortaya çıxır;
- kəskin bağırsaq infeksiyaları – xüsusən rotavirus və digər virus ishalları selikli qişanı zədələyir və müvəqqəti dözümsüzlük yaradır;
- parazitar xəstəliklər – məsələn, lyamblioz nazik bağırsağın selikli qişasına təsir edir;
- xroniki bağırsaq xəstəlikləri – çölyak xəstəliyi, Kron xəstəliyi, nazik bağırsaqda bakteriyaların artıq çoxalması;
- müalicənin təsiri – şüa terapiyası, kimyaterapiya, nazik bağırsaq üzərində əməliyyatlar;
- vaxtından əvvəl doğulma – fermentin hələ tam yetişməməsi;
- anadangəlmə laktaza çatışmazlığı – çox nadir irsi xəstəlik, ilk qidalanmalardan ağır ishalla özünü göstərir.
Növləri
- Birincili (yetkin tip) laktaza çatışmazlığı – yaşla fermentin genetik proqramlaşdırılmış azalması; ən çox rast gəlinən formadır, ömür boyu davam edir, lakin pəhrizlə yaxşı idarə olunur.
- İkincili laktaza çatışmazlığı – nazik bağırsaq selikli qişasının zədələnməsi nəticəsində yaranır; əsas xəstəlik müalicə olunduqca və selikli qişa bərpa olunduqca keçir.
- Vaxtından əvvəl doğulmuşlarda keçici çatışmazlıq – bağırsaq yetişdikcə öz-özünə aradan qalxır.
- Anadangəlmə (konqenital) laktaza çatışmazlığı – fermentin doğuşdan olmaması; çox nadirdir və həyatın ilk günlərindən xüsusi qidalanma tələb edir.
Klinik mənzərə
Əlamətlər süd məhsulu qəbulundan yarım saat – bir neçə saat sonra yaranır və qəbul edilən laktozanın miqdarı artdıqca güclənir:
- qarının köpməsi, gurultu, qazların çox ifrazı;
- qarında sancışəkilli ağrı, çox vaxt göbək ətrafında;
- sulu, köpüklü, turş iyli ishal;
- ürəkbulanma, bəzən qusma;
- bəzi insanlarda ishal əvəzinə qəbizlik və ya yalnız diskomfort hissi.
Böyüklərdə əlamətlər yalnız həzm sistemi ilə məhdudlaşır, hərarət, səpgi və ya təngnəfəslik dözümsüzlük üçün xarakterik deyil. Körpələrdə: narahatlıq, ağlama, ayaqlarını qarına çəkmə, tez-tez köpüklü, yaşılımtıl nəcis, anal nahiyədə dərinin qızarması. Qeyd etmək lazımdır ki, körpə sancıları çox geniş yayılıb və həmişə laktaza çatışmazlığı ilə bağlı deyil.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər körpədə çəki artımı zəifdirsə, susuzlaşma əlamətləri (az sidik ifrazı, quru dodaqlar, süstlük) varsa, nəcisdə qan görünürsə, eləcə də istənilən yaşda arıqlama, gecə ishalı, qanlı nəcis və ya yüksək hərarət yaranarsa.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Həkim əvvəlcə şikayətləri, onların süd məhsulları ilə əlaqəsini, ailə tarixçəsini, keçirilmiş bağırsaq infeksiyalarını öyrənir və qarına baxış keçirir. Sonra lazım olan müayinələr seçilir:
- qida gündəliyi və eliminasiya testi – laktozanın bir neçə gün pəhrizdən çıxarılması və sonra təkrar əlavə edilməsi zamanı əlamətlərin müşahidəsi; sadə və informativ üsuldur;
- laktoza ilə hidrogen nəfəs testi – laktoza məhlulu içildikdən sonra nəfəsdə hidrogenin artması həzm olunmamış laktozanın bakteriyalar tərəfindən qıcqırdılmasını göstərir;
- genetik test – birincili formaya meyli təsdiqləyir, lakin əlamətlərin şiddətini göstərmir;
- uşaqlarda – koproqramma, nəcisin turşuluğu və nəcisdə karbohidratların təyini;
- ikincili forma şübhəsində – çölyak xəstəliyinə anticisimlər, parazitlərə nəcis analizi, ümumi qan analizi, lazım olduqda biopsiya ilə endoskopiya.
Differensial diaqnostika qıcıqlanmış bağırsaq sindromu, süd zülalına allergiya, çölyak xəstəliyi, bağırsaq infeksiyaları və iltihabi bağırsaq xəstəlikləri ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
Laktoza dözümsüzlüyü özü təhlükəli deyil və bağırsağı zədələmir. Problemlər əsasən düzgün qurulmayan pəhrizlə bağlıdır:
- süd məhsullarından əsassız tam imtina zamanı kalsium və D vitamini çatışmazlığı;
- uzun müddətdə sümük sıxlığının azalması, osteoporoz riski;
- körpələrdə müalicə olunmayan ağır formalarda çəki artımının ləngiməsi və susuzlaşma;
- səhv «özünə diaqnoz» nəticəsində əsl səbəbin (çölyak xəstəliyi, iltihabi bağırsaq xəstəliyi) gec aşkar edilməsi.
Müalicə
Birincili laktaza çatışmazlığında fermentin aktivliyini bərpa etmək mümkün deyil, lakin əlamətləri pəhrizlə asanlıqla nəzarətdə saxlamaq olar. Məqsəd laktozanı tam qadağan etmək deyil, fərdi dözümlülük həddini tapmaqdır.
- Laktozanın miqdarının azaldılması – çox vaxt tam imtina lazım deyil; süd məhsullarını kiçik porsiyalarla və digər qidalarla birlikdə qəbul etmək əlamətləri azaldır.
- Qıcqırdılmış süd məhsulları – qatıq, kefir və bərk, yetişmiş pendirlər adətən yaxşı keçirilir, çünki onlarda laktoza azdır və ya bakteriyalar tərəfindən qismən parçalanıb.
- Laktozasız süd və süd məhsulları – adi süd məhsullarının qida dəyərini saxlayır.
- Laktaza fermenti preparatları – süd məhsulu qəbulundan əvvəl; əlamətləri azalda bilər, effektivliyi fərdidir.
- Kalsium və D vitamini – qidadan kifayət qədər alınmalıdır; lazım olduqda həkim əlavələr təyin edir.
- İkincili formada – əsas xəstəliyin (infeksiya, parazitlər, çölyak xəstəliyi) müalicəsi; selikli qişa bərpa olunduqca dözümlülük qayıdır.
- Körpələrdə – ana südü ilə qidalandırmanı dayandırmadan, yalnız pediatrın göstərişi ilə laktaza fermenti və ya xüsusi qarışıqlar. Ananın süd məhsullarından imtinası ana südündəki laktozanın miqdarını dəyişmir.
Dözümlülük həddini tapmaq üçün süd məhsullarını müvəqqəti azaltdıqdan sonra onları tədricən, kiçik porsiyalarla rasiona qaytarmaq və bu zaman qida gündəliyi aparmaq rahatdır. Əksər insanlar gün ərzində bölünmüş kiçik miqdarda südü, xüsusən yeməklə birlikdə, heç bir narahatlıq olmadan qəbul edə bilir. Laktoza bəzi dərmanların tərkibində də olur, lakin onun miqdarı çox azdır və adətən əlamət yaratmır – təyin olunmuş dərmanı özbaşına dayandırmaq lazım deyil.
Pəhrizi dietoloqla birlikdə qurmaq faydalıdır. Diaqnozu özünüzə qoyub uzun müddət sərt pəhriz saxlamaq, körpəni özbaşına ana südündən ayırmaq və ya qarışığı dəyişmək tövsiyə olunmur.
Profilaktika
Birincili laktaza çatışmazlığının qarşısını almaq mümkün deyil, lakin əlamətlərin və ağırlaşmaların qarşısını almaq olar:
- süd məhsullarını kiçik porsiyalarla və digər qidalarla birlikdə qəbul etmək;
- qida etiketlərini oxumaq – laktoza çörək, kolbasa, şirniyyat və bəzi dərmanların tərkibində də ola bilər;
- bağırsaq infeksiyalarından sonra süd məhsullarına tədricən qayıtmaq;
- əllərin yuyulması və qida gigiyenası ilə bağırsaq infeksiyalarından qorunmaq;
- süd məhsullarını məhdudlaşdırdıqda kalsiumu digər mənbələrdən – yaşıl yarpaqlı tərəvəzlərdən, qoz-fındıqdan, balıqdan, zənginləşdirilmiş məhsullardan almaq.
Hansı həkimə müraciət etməli
Böyüklər qastroenteroloqa və ya terapevtə, uşaqlar pediatra və ya uşaq qastroenteroloquna müraciət etməlidir. Pəhrizin qurulmasında dietoloq kömək edə bilər.
Yadda saxla!
Laktoza dözümsüzlüyü olan insanların çoxu süd məhsullarından tam imtina etmədən rahat yaşaya bilər – əsas məsələ öz dözümlülük həddini tapmaqdır.
- Diaqnozu özünüzə qoyub uzun müddət pəhriz saxlamayın – əvvəlcə həkimlə digər səbəbləri istisna edin.
- Süd məhsullarını məhdudlaşdırırsınızsa, kalsiumu başqa mənbələrdən alın.
- Arıqlama, gecə ishalı və nəcisdə qan dözümsüzlük üçün xarakterik deyil – müayinə tələb edir.
Suallar və cavablar
Xeyr. Dözümsüzlük fermentin çatışmazlığı ilə bağlı həzm problemidir və əlamətlər yalnız bağırsaqla məhdudlaşır. Süd zülalına allergiya isə immun reaksiyadır: səpgi, ödem, təngnəfəslik, ağır hallarda anafilaksiya ola bilər, hətta kiçik miqdar süd də reaksiya yaradır.
Əksər hallarda bəli. Qıcqırdılmış süd məhsullarında laktozanın bir hissəsi bakteriyalar tərəfindən parçalanıb, bərk pendirlərdə isə laktoza çox azdır. Onların dözümlülüyü fərdidir – kiçik porsiyalarla başlamaq tövsiyə olunur.
İkincili laktaza çatışmazlığı adətən bağırsaq selikli qişası bərpa olunduqca – bir neçə həftə ərzində keçir. Bu dövrdə süd məhsullarını müvəqqəti azaltmaq və sonra tədricən qaytarmaq olar.
Xeyr, ana südü ilə qidalandırma davam etdirilməlidir. Ana südü körpə üçün ən yaxşı qidadır və onun tərkibindəki laktoza ananın pəhrizindən asılı deyil. Lazım olduqda pediatr qidalandırma texnikasını düzəldir və ya laktaza fermenti tövsiyə edir.
Bəli. Laktozasız süddə laktoza artıq parçalanmış vəziyyətdədir, zülal, kalsium və digər qida maddələri isə saxlanılır. Bir qədər şirin dad məhz parçalanma zamanı yaranan sadə şəkərlərlə bağlıdır.
Birincili formada fermentin aktivliyi illər ərzində tədricən azala bilər, ona görə əvvəllər yaxşı keçirilən süd sonradan narahatlıq yarada bilər. Lakin əlamətlərin birdən və güclü şəkildə artması, xüsusən arıqlama ilə, digər xəstəliyin əlaməti ola bilər və həkim müayinəsi tələb edir.
Mövzu üzrə məqalələr
Apqar balı: doğuşdan sonrakı ilk qiymətləndirmə nəyi göstərir?
Doğuşdan sonra valideynlər tez-tez “Apqar neçə oldu?” sualını verirlər. Apqar balı yenidoğulmuşun ilk dəqiqələrdəki vəziyyətini təsvir etmək üçün…
İstiqamət: Pediatriya / Ginekologiya
Uşaqda appendisit
Appendisitlə qarşılaşan istənilən cərrah təsdiq edər ki, hər bir konkret halda onun diaqnozunu qoymaq heç də asan vəzifə…
İstiqamət: Ümumi cərrahiyyə / Pediatriya
Uşaqlarda hidronefroz: səbəbləri, dərəcələri və müalicə üsulları
Hidronefroz – piyelouretral seqmentin (ləyən-sidik axarı birləşməsinin) keçiriciliyinin pozulması səbəbindən böyrəyin toplayıcı sisteminin genişlənməsi ilə xarakterizə olunan xəstəlikdir.
İstiqamət: Urologiya / Pediatriya
Barrett qida borusu: bu nədir və biz necə kömək edə bilərik?
Barrett qida borusu – qastroezofageal reflyuksun (QÖRX) yaratdığı xroniki qıcıqlanma səbəbindən qida borusunun aşağı şöbəsinin selikli qişasının dəyişdiyi…
İstiqamət: Qastroenterologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
