Obliterasiyaedici trombangiit (Byurger xəstəliyi) əl və ayaqların kiçik və orta arteriya və venalarının iltihabi zədələnməsidir. Demək olar ki, həmişə siqaret çəkən gənc insanlarda rast gəlinir. Siqaretdən tam imtina xəstəliyin dayanmasının əsas şərtidir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Byurger xəstəliyi
- Vinivarter-Byurger xəstəliyi
- Thromboangiitis obliterans
Xəstəlik haqqında
Obliterasiyaedici trombangiit əl və ayaqların kiçik və orta ölçülü arteriya və venalarının seqmentar iltihabı ilə gedən xroniki xəstəlikdir. İltihab nəticəsində damarların daxilində trombozlar yaranır, damarlar tədricən tutulur (obliterasiya olunur), barmaqların və pəncələrin qan təchizatı pozulur.
Xəstəlik aterosklerozdan fərqlidir: o, adətən gənc yaşda – çox vaxt qırx beş yaşdan əvvəl başlayır, damar divarında xolesterin pilakları deyil, iltihab və tromb olur. Uzun müddət əsasən kişilərdə rast gəlindiyi hesab edilirdi, lakin qadınlar arasında tütün istifadəsi artdıqca onlarda da müşahidə olunur.
Tütünün istənilən növü – siqaret, qəlyan, nasvay, çeynəmə tütünü – xəstəliyin yaranmasında və irəliləməsində həlledici rol oynayır; passiv çəkmə də onun aktivliyini saxlaya bilər. Tütündən tam imtina edən pasiyentlərdə xəstəlik adətən sakitləşir, davam etdirənlərdə isə barmaq və ətraf amputasiyası riski yüksək olaraq qalır. Ona görə xəstəliyin vaxtında tanınması və tütünün dərhal tərk edilməsi həlledici əhəmiyyət daşıyır.
Səbəbləri
Xəstəliyin dəqiq mexanizmi tam aydın deyil, lakin onun tütünlə əlaqəsi şübhəsizdir: xəstələrin demək olar ki, hamısı tütün istifadə edir. Güman edilir ki, tütün tərkibindəki maddələr həssas insanlarda damar divarına qarşı immun reaksiya yaradır.
- Tütün istifadəsi – əsas və demək olar ki, məcburi amildir; siqaret, qəlyan, nasvay, çeynəmə tütünü eyni dərəcədə təhlükəlidir.
- Passiv çəkmə – xəstəliyi olan insanlarda iltihabın aktivliyini saxlaya bilər.
- Nikotin tərkibli digər məhsullar – elektron siqaret və nikotin əvəzedicilərinin də xəstəliyi aktiv saxlaya biləcəyi ehtimal edilir.
- Kannabis (sirr) çəkmə – oxşar damar zədələnmələri ilə əlaqələndirilir.
- İrsi meyl – bəzi genetik xüsusiyyətlər həssaslığı artırır; bu, tütün çəkənlərdən yalnız bəzilərinin xəstələnməsini izah edir.
- İmmun mexanizmlər – damar divarının komponentlərinə qarşı iltihabi reaksiya.
- Ağız boşluğunun xroniki infeksiyaları – parodontitin xəstəliklə əlaqəsi barədə məlumatlar var.
- Soyuq, ayaq travmaları, dar ayaqqabı – kəskinləşməni və xora yaranmasını təhrik edən amillərdir.
Klinik mənzərə
Xəstəlik adətən ayaq və ya əl barmaqlarından başlayır və tədricən yuxarı yayılır. Çox vaxt iki və daha çox ətraf zədələnir.
- yeriyərkən pəncədə, ayaq altında və ya baldırda ağrı – dayandıqda keçir (aralıq axsaqlıq); əllərdə isə iş zamanı ağrı;
- istirahət zamanı, xüsusən gecə barmaqlarda güclü ağrı – qan təchizatının ciddi pozulmasının əlamətidir;
- barmaqların soyuqluğu, solğunluğu və ya göyərməsi, soyuqda rəngin növbə ilə ağarması, göyərməsi və qızarması (Reyno fenomeni);
- keyimə, göynəmə, gizildəmə hissi;
- barmaq uclarında və dırnaq ətrafında ağrılı, çətin sağalan xoralar, qaralma;
- dərialtı venalar boyunca ağrılı, qızarmış zolaqlar və düyünlər – yer dəyişən (miqrasiya edən) tromboflebit;
- dırnaqların böyüməsinin pozulması, dərinin nazilməsi, tüklərin tökülməsi.
Dərhal 103-ə zəng etmək lazımdır, əgər əl və ya ayaq qəfildən soyuq, solğun və güclü ağrılı olubsa, orada hərəkət və ya hissiyyat itibsə – bu, kəskin işemiya ola bilər. Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər barmaqda qaralma, sağalmayan xora, istirahət zamanı ağrı və ya xora ətrafında qızartı, şişkinlik, hərarət yaranıbsa.
Şəkillərdə əlamətlər
Bu şəkil xəstəliyin klinik görünüşünü göstərir
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Byurger xəstəliyi üçün xüsusi bir analiz yoxdur. Diaqnoz xarakterik klinik mənzərə, tütün istifadəsi və oxşar xəstəliklərin istisnası əsasında qoyulur: həkim gənc yaşda başlanğıcı, barmaqların zədələnməsini, keçirilmiş tromboflebitləri və aterosklerozun risk amillərinin olmamasını birlikdə qiymətləndirir.
- Anamnez – tütün istifadəsinin növü və müddəti, gənc yaş, əlamətlərin başlanması, keçirilmiş tromboflebitlər.
- Fiziki müayinə – ayaq və əllərdə nəbzin yoxlanılması, dərinin rəngi və temperaturu, xoralar; Allen sınağı əllərin qan təchizatını qiymətləndirir.
- Bazu-topuq indeksi və barmaq təzyiqinin ölçülməsi – qan axınının azalma dərəcəsini göstərir.
- Arteriyaların dupleks skanlanması – damarların keçiriciliyini və qan axınını qiymətləndirir.
- Angioqrafiya (KT və ya kateter) – distal arteriyaların seqmentar tutulmalarını və xarakterik «burğuvari» kollateral damarları göstərir.
- Qan analizləri – qanda şəkər, lipidlər, iltihab göstəriciləri, autoimmun markerlər, trombofiliya göstəriciləri; aterosklerozu, vaskulitləri və laxtalanma pozuntularını istisna etmək üçün.
- Exokardioqrafiya – ürəkdən gələ biləcək emboliya mənbəyini istisna etmək üçün.
Differensial diaqnostika ateroskleroz, emboliya, sklerodermiya və digər autoimmun vaskulitlər, diabetik angiopatiya və trombofiliya ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
- sağalmayan xoralar və onların infeksiyalaşması;
- barmaqların quru və ya yaş qanqrenası;
- barmaq və ya ətraf amputasiyası – tütün istifadəsi davam etdirildikdə risk xeyli yüksəkdir;
- xroniki ağrı, yuxu pozuntusu, depressiya;
- iş qabiliyyətinin azalması, əlilliyə səbəb ola bilən hərəkət məhdudiyyəti.
Ağırlaşmaların əksəriyyəti tütün istifadəsi davam etdikdə yaranır. Siqareti vaxtında tərk edən pasiyentlərdə xoralar daha tez sağalır və böyük amputasiyalara nadir hallarda ehtiyac olur.
Müalicə
Müalicə damar cərrahı tərəfindən aparılır. Əsas məqsəd xəstəliyin irəliləməsini dayandırmaq, ağrını azaltmaq, xoraları sağaltmaq və ətrafı qorumaqdır.
- Tütündən tam imtina – yeganə sübut olunmuş və ən vacib müalicədir; hətta az miqdarda siqaret xəstəliyi aktiv saxlayır, passiv çəkmə də ona təsir edə bilər. Asılılıqdan çıxmaq üçün həkimdən, narkoloqdan və ya psixoterapevtdən yardım almaq olar; tərk etməyə kömək edən dərman vasitələrinin seçimi mütləq həkimlə müzakirə olunmalıdır.
- Damar genişləndirici və qan dövranını yaxşılaşdıran preparatlar – prostanoidlər və digər qruplardan; ağrını azalda, xoraların sağalmasına kömək edə bilər; yalnız həkim təyin edir.
- Antitrombositar müalicə – göstərişə görə.
- Ağrının müalicəsi – ağrıkəsicilər, bəzi hallarda neyropatik ağrıya təsir edən preparatlar.
- Xoralara qulluq və infeksiyanın müalicəsi – müalicəvi sarğılar, lazım olduqda antibakterial preparatlar.
- Cərrahi və digər üsullar – seçilmiş hallarda şuntlama (distal damarlar tutulduğu üçün nadir hallarda mümkündür), simpatektomiya, onurğa beyninin elektrik stimulyasiyası; nekroz olduqda ölü toxumanın çıxarılması və ya amputasiya.
Evdə ayaqları isti saxlamaq, hər gün nəzərdən keçirmək, rahat ayaqqabı geyinmək və həkimin tövsiyə etdiyi yeriş məşqlərini müntəzəm etmək vacibdir. Ayaqları qızdırıcı, çox isti su və ya buxarla qızdırmaq olmaz – hissiyyat azaldığı üçün yanıq asanlıqla yaranır. Xoraları öz-özünə məlhəmlərlə müalicə etmək və ya kəsmək də olmaz.
Reabilitasiya
- nəzarətli yeriş məşqləri – kollateral qan dövranının inkişafına kömək edir; ağrı yaranana qədər yerimək, dayanıb dincəlmək və yenidən davam etmək tövsiyə olunur;
- ayaqların gündəlik müayinəsi və gigiyenası, dırnaqların ehtiyatla kəsilməsi, rahat və geniş ayaqqabı;
- soyuqdan, nəmlikdən və travmalardan qorunma, isti corab və əlcək;
- amputasiyadan sonra – protezləmə, fizioterapiya, psixoloji dəstək;
- damar cərrahında müntəzəm nəzarət.
Uğurlu bərpanın əsas şərti tütünsüz həyat tərzidir. Ailə üzvlərinin dəstəyi, evdə və iş yerində siqaret çəkilməməsi pasiyentin yenidən tütünə qayıtmaq riskini azaldır.
Profilaktika
Xəstəliyin yeganə etibarlı profilaktikası tütündən tamamilə imtinadır. Əlavə tədbirlər isə kəskinləşmələrin və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir:
- tütündən istifadə etməmək – istənilən formada: siqaret, qəlyan, nasvay, elektron siqaret;
- passiv çəkmədən qaçmaq – siqaret çəkilən qapalı yerlərdə olmamaq;
- tütün çəkən gənclərdə barmaqların soyuqluğu, ağrısı və rəng dəyişikliyi yarandıqda vaxtında müayinədən keçmək;
- ayaqları soyuqdan və travmadan qorumaq, dar ayaqqabı geyinməmək;
- ağız boşluğunun gigiyenası və diş həkimində müntəzəm müayinə;
- xəstəlik varsa, siqareti tərk etdikdən sonra ona qayıtmamaq – kəskinləşmə tütünə qayıdışla birbaşa bağlıdır.
Hansı həkimə müraciət etməli
Barmaqlarda soyuqluq, ağrı və rəng dəyişikliyi olduqda damar cərrahına (angioloqa) müraciət etmək lazımdır. Tütün asılılığından çıxmaq üçün narkoloq və ya psixoterapevtin yardımı faydalıdır.
Yadda saxla!
- Byurger xəstəliyində tütün ən böyük düşməndir: onu tam tərk edənlərdə amputasiya riski kəskin azalır.
- «Az çəkmək» kifayət deyil – yalnız tütündən tam imtina xəstəliyi dayandırır.
- Barmaqlarda xora, qaralma və ya istirahət ağrısı yaranarsa, təcili damar cərrahına müraciət edin; ətraf qəfildən soyuq və solğun olubsa, 103-ə zəng edin.
- Nikotin əvəzediciləri barədə də həkimlə məsləhətləşin – onlar da xəstəliyi aktivləşdirə bilər.
Əlaqəli Xəstəliklər
- Aşağı ətrafların damarlarının aterosklerozu
- Aşağı ətrafların işemiyası
- Qanqren
- Trofik xora
- Reyno xəstəliyi
- Tromboflebit
- Vaskulit
- Açıq arterial axacaq
- Ağciyər arteriyasının tromboemboliyası
- Aorta anevrizması
- Aortanın koarktasiyası
- Aortanın laylanması
- Arteriyaların stenozu
- Böyrək arteriyasının stenozu
- Damar torları
Suallar və cavablar
Byurger xəstəliyi gənc yaşda, demək olar ki, yalnız tütün istifadəçilərində, ətrafların kiçik və orta damarlarında başlayan iltihabi prosesdir. Ateroskleroz isə adətən ahıl yaşlı insanlarda iri arteriyalarda xolesterin pilakları ilə gedir.
Xeyr. Elektron siqaret, qəlyan, çeynəmə tütünü və digər nikotin tərkibli məhsullar da xəstəliyi aktivləşdirə bilər. Nikotindən tam imtina tövsiyə olunur.
Tütündən tam imtina edildikdə xəstəliyin aktivliyi adətən dayanır, yeni zədələnmələr yaranmır və amputasiya riski əhəmiyyətli dərəcədə azalır. Artıq tutulmuş damarlar isə tam bərpa olunmaya bilər.
Bəli, olur. Xəstəlik uzun müddət əsasən kişilərdə müşahidə edilsə də, qadınlar arasında tütün istifadəsi artdıqca onlarda da rast gəlinir. Əlamətlər, müalicə prinsipləri və tütündən imtinanın vacibliyi eynidir.
Bəli, müntəzəm yeriş və orta intensivlikli fiziki fəallıq faydalıdır, çünki kollateral qan dövranının inkişafına kömək edir. Məşqlərin həcmi və növü həkimlə razılaşdırılmalıdır. Açıq xora və ya qanqrena olduqda yük məhdudlaşdırılır.
Ayaqları isti corab və rahat ayaqqabı ilə isti saxlamaq lazımdır. Lakin qızdırıcı, çox isti su və ya digər istilik mənbələri ilə qızdırmaq təhlükəlidir: hissiyyat azaldığı üçün yanıq asanlıqla yaranır, toxumaların oksigenə tələbatı isə artır.
Mövzu üzrə məqalələr
Hamiləlik və varikoz
Venalar hamiləliyin mürəkkəb 9 aylıq prosesində fəal iştirak edir və onlarda baş verən dəyişikliklər əhəmiyyətlidir. Hətta tam tibbi…
İstiqamət: Flebologiya
Klinikada fərdi hazırlanmış stent-qraftın tətbiqi ilə qarın aortası anevrizmasının uğurlu endoprotezlənməsinin klinik nümunəsi
Qarın aortasının anevrizması (QAA) — aortanın 3 sm-dən çox genişləndiyi və ya diametrinin normal ölçünü 1,5 dəfə üstələdiyi…
İstiqamət: Ürək-damar cərrahiyyəsi
Varikoz haqqında miflər və faktlar
Müasir preparatlar xəstəliyin simptomlarını aradan qaldırmağa kömək edir, lakin xəstəliyin özündən xilas olmağa yönəlmir. Varikozdan zədələnmiş venalar yox…
İstiqamət: Flebologiya
Klinikanın onkokonsiliumu iş başında: həkimlər onkoloji pasiyentdə yuxarı boş venanın stentlənməsini apardılar
İlk növbədə ürək-damar sisteminin patologiyaları ilə bağlı olan sivilizasiya xəstəlikləri inkişaf etmiş ölkələrdə əlilliyə və ölümə görə birinci…
İstiqamət: Ürək-damar cərrahiyyəsi / Onkologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
