Aortanın laylanması aorta divarının daxili qatının cırılması və qanın divarın qatları arasına daxil olaraq onları ayırmasıdır. Qəfil, çox şiddətli döş və ya kürək ağrısı ilə başlayan həyati təhlükəli vəziyyətdir və təcili diaqnostika və müalicə tələb edir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Aorta disseksiyası
- aortanın laylanan anevrizması
- aortanın disseksiyaedici anevrizması
Xəstəlik haqqında
Aorta ürəkdən çıxan və bütün orqanlara qan daşıyan ən böyük arteriyadır. Onun divarı üç qatdan – daxili, orta və xarici qatdan ibarətdir. Daxili qatda cırıq yarandıqda yüksək təzyiq altında axan qan divarın içərisinə keçir, qatları bir-birindən ayırır və «yalançı kanal» yaradır. Laylanma aorta boyu yayılaraq onun şaxələrini – ürəyi, beyni, böyrəkləri, bağırsaqları və ayaqları qanla təchiz edən arteriyaları sıxa və ya tıxaya bilər, aorta divarı isə xaricə doğru cırıla bilər.
Xəstəlik nisbətən nadir rast gəlinir, lakin ən təhlükəli kardiovaskulyar vəziyyətlərdən biridir: müalicə olunmayan hallarda ilk saatlarda və günlərdə ölüm riski çox yüksəkdir. Daha çox uzun müddət yüksək arterial təzyiqi olan orta və ahıl yaşlı kişilərdə, gənc yaşda isə adətən irsi birləşdirici toxuma xəstəlikləri olan insanlarda yaranır.
Aortanın laylanması, miokard infarktı və ağciyər arteriyasının tromboemboliyası ilə birlikdə şiddətli döş ağrısının ən təhlükəli səbəblərinə aiddir. Ona görə də qəfil, indiyə qədər yaşanmamış güclü döş və ya kürək ağrısı həmişə dərhal 103-ə zəng etmək üçün əsasdır.
Səbəbləri
Laylanma aorta divarı zəiflədikdə və ona düşən yük artdıqda yaranır. Çox vaxt bir neçə amil birlikdə təsir göstərir.
- Arterial hipertenziya – əsas risk amilidir; illərlə nəzarətsiz qalan yüksək təzyiq aorta divarını tədricən zəiflədir.
- Aorta anevrizması – aortanın genişlənmiş hissəsinin divarı nazik olur və asanlıqla cırılır.
- İrsi birləşdirici toxuma xəstəlikləri – Marfan, Elers-Danlos (damar forması), Loeys-Dietz sindromları, Terner sindromu; bu hallarda laylanma gənc yaşda da baş verə bilər.
- Anadangəlmə ürək-damar qüsurları – ikitaylı aortal qapaq, aortanın koarktasiyası.
- Ateroskleroz və siqaret çəkmə – damar divarının struktur dəyişikliklərini sürətləndirir.
- Stimulyator narkotiklər – kokain və amfetaminlər təzyiqin kəskin sıçrayışına səbəb olur.
- Hamiləlik – xüsusən son trimestr və doğuşdan sonrakı dövr, əsasən irsi sindromu olan qadınlarda.
- Ağır fiziki gərginlik – çox ağır yük qaldırma zamanı təzyiqin qəfil artması həssas aortada laylanmanı təhrik edə bilər.
- Travma və tibbi müdaxilələr – küt döş qəfəsi travması, ürək və aorta əməliyyatları, kateter müdaxilələri.
- İltihabi aortitlər – nəhəng hüceyrəli arteriit, Takayasu arteriiti, sifilitik aortit.
Təsnifat
Müalicə taktikası ilk növbədə laylanmanın aortanın hansı hissəsini əhatə etməsindən asılıdır.
- Stanford A tipi – qalxan aorta (ürəyə ən yaxın hissə) zədələnib; təcili cərrahi müalicə tələb edir.
- Stanford B tipi – laylanma yalnız enən aortadadır; çox vaxt dərman müalicəsi ilə başlanır, ağırlaşmalarda müdaxilə lazım olur.
- DeBakey təsnifatı – I tip (qalxan aortadan başlayıb enən aortaya yayılır), II tip (yalnız qalxan aorta), III tip (yalnız enən aorta).
- Vaxta görə – kəskin, yarımkəskin və xroniki laylanma.
Kəskin aortal sindroma laylanmadan başqa divardaxili hematoma və penetrasiya edən aterosklerotik xora da aiddir; onlar oxşar əlamətlərlə gedir və eyni dərəcədə təcili yanaşma tələb edir.
Klinik mənzərə
Əlamətlər adətən qəfil, sanki «bir anda» başlayır. Onların xarakteri laylanmanın yerindən və hansı arteriyaların zədələnməsindən asılıdır.
- Şiddətli ağrı – qəfil, ilk saniyələrdən maksimal gücdə, «cırıcı», «kəsici» və ya «bıçaq soxulması» kimi; döşdə, kürəkdə (kürəkarası nahiyədə) və ya qarında hiss olunur.
- Ağrının yerini dəyişməsi – laylanma yayıldıqca ağrı döşdən kürəyə, beldən qarına və ayaqlara keçə bilər.
- Qollarda nəbz və təzyiq fərqi – bir qolda nəbz zəif hiss olunur və ya təzyiq xeyli aşağıdır.
- Bayılma və huşun pozulması – bəzən yeganə əlamət olur.
- İnsult əlamətləri – bədənin bir tərəfində zəiflik, üzün çəpləşməsi, nitqin pozulması.
- Ayaqlarda zəiflik və keyimə – onurğa beyninin və ya ayaq arteriyalarının qan dövranı pozulduqda.
- Nəfəs darlığı, soyuq tər, dərinin solğunluğu, təzyiqin düşməsi – ürək tamponadası, kəskin qapaq çatışmazlığı və ya qanaxma əlaməti ola bilər.
- Qarında güclü ağrı, sidiyin azalması – bağırsaqların və böyrəklərin qan dövranının pozulmasında.
Ahıl insanlarda, şəkərli diabeti olanlarda ağrı az ifadəli ola bilər və ön plana bayılma, zəiflik və ya nevroloji əlamətlər çıxır. Hamiləlikdə və doğuşdan sonra şiddətli döş və ya kürək ağrısı da mütləq bu ehtimal nəzərə alınaraq qiymətləndirilməlidir.
Dərhal 103-ə zəng etmək lazımdır, əgər qəfil, indiyə qədər yaşanmamış şiddətli döş, kürək və ya qarın ağrısı başlayıbsa, xüsusən bayılma, nəfəs darlığı, zəiflik, nitq pozğunluğu və ya ayaqlarda keyimə ilə müşayiət olunursa. Evdə gözləmək, özünüz maşın sürərək xəstəxanaya getmək olmaz.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnostika qəbul şöbəsində təcili aparılır və məqsəd mümkün qədər tez laylanmanı təsdiqləmək və ya inkar etmək, tipini müəyyən etməkdir. Həkim ağrının necə başladığını, risk amillərini (hipertenziya, irsi xəstəliklər, əvvəlki əməliyyatlar) soruşur, hər iki qolda təzyiqi ölçür, nəbzi, ürək səslərini və nevroloji vəziyyəti yoxlayır.
- KT angioqrafiya – əsas müayinədir; laylanmanın başlanğıc yerini, yayılmasını, yalançı kanalı və şaxələrin vəziyyətini göstərir.
- Exokardioqrafiya – transtorakal və transezofageal (qida borusundan) üsulla aortal qapağın funksiyasını, perikardda mayeni və qalxan aortanı qiymətləndirir; vəziyyəti qeyri-sabit pasiyentdə yataq yanında aparıla bilər.
- EKQ və troponin – miokard infarktını istisna etmək və ürəyin zədələnməsini aşkarlamaq üçün.
- D-dimer – köməkçi göstəricidir; laylanma ehtimalı klinik olaraq aşağı olan pasiyentdə normal nəticə onu az ehtimallı edir, lakin tək başına diaqnoz qoymur.
- Döş qəfəsinin rentgenoqrafiyası – divararalığının (mediastinumun) genişlənməsini göstərə bilər, amma normal nəticə laylanmanı istisna etmir.
- MRT angioqrafiya – sabit vəziyyətdə və sonrakı dinamik nəzarətdə istifadə olunur.
- Laborator analizlər – qan qrupu, ümumi qan analizi, böyrək göstəriciləri, laktat – əməliyyata hazırlıq və orqanların zədələnməsinin qiymətləndirilməsi üçün.
Differensial diaqnostika miokard infarktı, ağciyər arteriyasının tromboemboliyası, pnevmotoraks, perikardit və kəskin qarın xəstəlikləri ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
- aortanın xaricə cırılması və ölümcül daxili qanaxma;
- ürək tamponadası – perikard kisəsinə qan yığılaraq ürəyi sıxması;
- kəskin aortal qapaq çatışmazlığı və ürək çatışmazlığı;
- tac arteriyalarının zədələnməsi ilə miokard infarktı;
- insult və onurğa beyni işemiyası – iflic, hissiyyatın itməsi;
- böyrəklərin, bağırsaqların və ayaqların işemiyası;
- uzaq dövrdə – yalançı kanalın genişlənməsi ilə aortanın anevrizması və təkrar müdaxilə ehtiyacı.
Müalicə
Aortanın laylanması yalnız xəstəxana şəraitində, intensiv terapiya şöbəsində və ürək-damar cərrahiyyəsi imkanı olan mərkəzdə müalicə olunur. Müalicənin məqsədi aorta divarına düşən yükü dərhal azaltmaq, cırılmanın qarşısını almaq və orqanların qan təchizatını bərpa etməkdir.
- Təcili dərman müalicəsi – venadaxili beta-adrenoblokatorlar ürək döyüntülərinin tezliyini və arterial təzyiqi azaldır; lazım olduqda damargenişləndirici preparatlar əlavə edilir. Güclü ağrı narkotik ağrıkəsicilərlə aradan qaldırılır, çünki ağrı özü təzyiqi artırır. Təzyiq və nəbz daim monitorla izlənir.
- A tipi – təcili açıq cərrahi əməliyyat: qalxan aortanın zədələnmiş hissəsi süni damar protezi ilə əvəz edilir; lazım olduqda aortal qapaq bərpa və ya protezlə əvəz olunur, aorta qövsü üzərində də müdaxilə aparılır.
- Ağırlaşmamış B tipi – dərmanlarla təzyiq və nəbz nəzarəti, ağrının aradan qaldırılması və müntəzəm görüntüləmə; seçilmiş hallarda planlı endovaskulyar müdaxilə.
- Ağırlaşmış B tipi (cırılma təhlükəsi, orqanların işemiyası, nəzarət olunmayan ağrı və ya təzyiq) – endovaskulyar stent-qraft (TEVAR): bud arteriyası vasitəsilə aortaya xüsusi örtüklü stent yeridilir və cırığı bağlayır; bəzən açıq əməliyyat aparılır.
Xəstəxanadan çıxdıqdan sonra müalicə həyat boyu davam edir: təzyiqi və nəbzi aşağı salan dərmanlar (çox vaxt beta-adrenoblokatorlar və digər antihipertenziv preparatlar) fasiləsiz qəbul edilir, aortanın vəziyyəti müntəzəm KT və ya MRT ilə izlənir. Evdə təzyiqi və nəbzi ölçüb gündəlikdə qeyd etmək, siqareti tam tərgitmək, duzu azaltmaq, çəkini normada saxlamaq tövsiyə olunur. Gəzinti və yüngül aerob hərəkətlər faydalıdır, lakin ağır yük qaldırmaq, nəfəsi saxlayaraq gərginləşmək və izometrik məşqlərdən çəkinmək lazımdır – fiziki aktivliyin həcmini kardioloq müəyyən edir.
Dərmanları özbaşına dayandırmaq, dozanı dəyişmək və ya «təzyiq normaldır» deyə qəbulu buraxmaq olmaz. Kəskin ağrı zamanı evdə dərmanla vəziyyəti yüngülləşdirməyə çalışmaq vaxt itkisinə səbəb olur – 103 dispetçerinin göstərişlərinə əməl edin.
Reabilitasiya
- arterial təzyiqin və nəbzin həyat boyu ciddi nəzarəti, dərmanların fasiləsiz qəbulu;
- aortanın ölçüsünün dövri KT və ya MRT ilə izlənməsi – həkimin müəyyən etdiyi aralıqlarla;
- tədricən artırılan, həkimlə razılaşdırılmış fiziki aktivlik; ağır əşya qaldırmaqdan və izometrik yüklərdən çəkinmək;
- irsi xəstəlikdən şübhə olduqda – genetik müayinə və yaxın qohumların skrininqi;
- əməliyyatdan sonra emosional bərpa – narahatlıq və qorxu hissi barədə həkimlə danışmaq.
Profilaktika
- Arterial təzyiqə nəzarət – təzyiqi müntəzəm ölçmək, hipertenziya aşkarlandıqda müalicəni fasiləsiz davam etdirmək.
- Siqaretdən və stimulyator maddələrdən imtina – kokain və amfetaminlər laylanmanı birbaşa təhrik edə bilər.
- Aorta anevrizmasının izlənməsi – genişlənmə aşkarlandıqda müntəzəm görüntüləmə və ölçü artdıqda vaxtında planlı əməliyyat.
- İrsi sindromlarda nəzarət – Marfan və oxşar sindromlarda aortanın müntəzəm exokardioqrafiya və ya MRT ilə yoxlanması, qohumların müayinəsi.
- Hamiləliyin planlaşdırılması – irsi sindromu və ya aorta genişlənməsi olan qadınlarda hamiləlik əvvəlcədən kardioloqla planlaşdırılmalı və xüsusi nəzarət altında keçməlidir.
- Sağlam həyat tərzi – normal bədən çəkisi, az duzlu qidalanma, xolesterinə nəzarət, mülayim fiziki aktivlik.
Hansı həkimə müraciət etməli
Kəskin əlamətlərdə həkimə getmək yox, dərhal 103-ə zəng etmək lazımdır. Planlı nəzarəti kardioloq və ürək-damar cərrahı aparır; irsi xəstəlik şübhəsində genetik məsləhət də tövsiyə olunur.
Yadda saxla!
Aortanın laylanmasında hər saat həlledicidir.
- Qəfil, indiyə qədər yaşanmamış şiddətli döş, kürək və ya qarın ağrısı zamanı dərhal 103-ə zəng edin.
- Özünüz maşın sürərək xəstəxanaya getməyin və ağrının keçməsini evdə gözləməyin.
- Yüksək təzyiqin müntəzəm müalicəsi laylanmanın əsas profilaktikasıdır.
- Əməliyyatdan sonra təzyiqi hədəf səviyyədə saxlamaq və aortanı dövri yoxlatdırmaq həyati vacibdir.
Faydalı Məqalələr
Klinikada fərdi hazırlanmış stent-qraftın tətbiqi ilə qarın aortası anevrizmasının uğurlu endoprotezlənməsinin klinik nümunəsi
Qarın aortasının anevrizması (QAA) — aortanın 3 sm-dən çox genişləndiyi və ya diametrinin normal ölçünü 1,5 dəfə üstələdiyi…
İstiqamət: Ürək-damar cərrahiyyəsi
Suallar və cavablar
Hər ikisi şiddətli döş ağrısı ilə başlaya bilər. Laylanmada ağrı adətən qəfil, ilk andan maksimal gücdə başlayır, kürəyə yayılır və yerini dəyişə bilər. Fərq yalnız müayinə ilə müəyyən edilir – ona görə hər iki halda dərhal 103-ə zəng etmək lazımdır.
Bəli, vaxtında müalicə olunan bir çox pasiyent gündəlik həyatına və işinə qayıdır. Lakin həyat boyu təzyiq nəzarəti, dərmanların fasiləsiz qəbulu və aortanın dövri görüntülənməsi vacibdir.
Aortanın müntəzəm exokardioqrafiya və ya MRT ilə izlənməsi, təzyiqin və nəbzin dərmanla nəzarəti və aorta müəyyən ölçüyə çatdıqda planlı profilaktik əməliyyat laylanma riskini əhəmiyyətli dərəcədə azaldır. Yaxın qohumların da müayinədən keçməsi tövsiyə olunur.
Gəzinti, yüngül velosiped, üzgüçülük kimi mülayim aerob yüklər adətən faydalıdır. Ağır atletika, ağır yük qaldırma, nəfəsi saxlayaraq gərginləşmə və kontakt idman növləri isə təhlükəlidir. Konkret həcmi kardioloq aortanın vəziyyətinə görə müəyyən edir.
Laylanmanın özü irsən keçmir, lakin ona meyil yaradan bəzi birləşdirici toxuma xəstəlikləri və ailəvi aorta anevrizmaları irsi ola bilər. Gənc yaşda laylanma olduqda və ya ailədə belə hallar varsa, qohumların aortasını yoxlatdırmaq tövsiyə olunur.
Bəli. Stentin yerində qalmasını, sızma olmamasını və aortanın ölçüsünü yoxlamaq üçün həkimin müəyyən etdiyi aralıqlarla görüntüləmə müayinələri aparılır. Bu nəzarət bəzən təkrar müdaxiləyə ehtiyacı vaxtında aşkarlamağa imkan verir.
Ürək-damar cərrahiyyəsi üzrə xəstəliklər
- Açıq arterial axacaq
- Aorta anevrizması
- Aortanın koarktasiyası
- Arteriyaların stenozu
- Aşağı ətrafların damarlarının aterosklerozu
- Aşağı ətrafların işemiyası
- Fallo tetradası
- Flebit
- Kəskin koronar sindrom
- Mədəciklərarası çəpər defekti
- Miokard infarktı
- Qulaqcıqlararası çəpər defekti
- Trikuspidal çatışmazlıq
- Tromboflebit
- Ürək qüsuru
Mövzu üzrə məqalələr
Piylənmə zamanı arterial hipertoniya və obstruktiv yuxu apnoesi sindromu
Piylənmə ilə xarici tənəffüs funksiyasının bütöv bir sıra pozğunluqları bağlıdır. Artıq bədən çəkisi olan şəxslərdə ağciyər ventilyasiyasına tələbat…
İstiqamət: Kardiologiya / Somnologiya
Arterial hipertoniya
Arterial hipertoniya (AH) – ürəyin və damarların ən geniş yayılmış xəstəliklərindən biridir. Xəstələrin əksəriyyəti müəyyən vaxta qədər xəstə…
İstiqamət: Kardiologiya
Hipertoniya xəstəliyinin müalicəsi
Hipertoniya xəstəliyi arterial təzyiqin yüksəlməsi ilə xarakterizə olunan ürək-damar sisteminin xəstəliyidir. Təzahürlər əsasən beyin damarlarının (baş ağrıları, başgicəllənmə,…
İstiqamət: Kardiologiya
Klinikada fərdi hazırlanmış stent-qraftın tətbiqi ilə qarın aortası anevrizmasının uğurlu endoprotezlənməsinin klinik nümunəsi
Qarın aortasının anevrizması (QAA) — aortanın 3 sm-dən çox genişləndiyi və ya diametrinin normal ölçünü 1,5 dəfə üstələdiyi…
İstiqamət: Ürək-damar cərrahiyyəsi
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
