Aorta anevrizması bədənin ən böyük arteriyası olan aortanın divarının zəifləməsi nəticəsində onun məhdud sahədə genişlənməsidir. Çox vaxt əlamətsiz gedir və təsadüfən aşkarlanır. Əsas təhlükəsi cırılma və qanaxmadır, ona görə müntəzəm nəzarət və vaxtında əməliyyat vacibdir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Qarın aortasının anevrizması
- döş aortasının anevrizması
- aortanın anevrizmatik genişlənməsi
Xəstəlik haqqında
Aorta ürəkdən çıxan, döş qəfəsindən və qarın boşluğundan keçərək bütün orqanlara qan paylayan ən böyük arteriyadır. Divarı zəiflədikdə aorta məhdud bir sahədə tədricən genişlənir və kisəvari və ya iyşəkilli anevrizma əmələ gəlir. Qarın aortasında diametrin normadan bir yarım dəfədən çox, adətən 3 sm-dən artıq genişlənməsi anevrizma sayılır.
Ən çox rast gəlinən forma böyrək arteriyalarından aşağıda yerləşən (infrarenal) qarın aortası anevrizmasıdır. O, əsasən siqaret çəkən və ya çəkmiş yaşlı kişilərdə inkişaf edir. Döş aortasının anevrizmaları daha çox arterial hipertenziya, irsi birləşdirici toxuma xəstəlikləri və aorta qapağının anadangəlmə qüsurları ilə bağlıdır.
Anevrizmanın ölçüsü artdıqca divardakı gərginlik də artır və cırılma riski yüksəlir. Cırılmış anevrizma həyat üçün ən təhlükəli vəziyyətlərdən biridir. Buna görə kiçik anevrizmalar müntəzəm müşahidə olunur, müəyyən ölçüyə çatdıqda, sürətlə böyüdükdə və ya əlamət verdikdə isə planlı əməliyyat aparılır.
Səbəbləri
Anevrizma aorta divarının elastik və kollagen liflərinin dağılması nəticəsində yaranır. Bu prosesə bir neçə amil birlikdə təsir edir:
- ateroskleroz – aorta divarında piy lövhələri və iltihab divarın qidalanmasını pozur və onu zəiflədir;
- siqaret çəkmə – əsas dəyişdirilə bilən risk amilidir: həm anevrizmanın yaranma, həm də böyümə və cırılma ehtimalını artırır;
- arterial hipertenziya – yüksək təzyiq aorta divarına daimi əlavə yük yaradır;
- ahıl yaş və kişi cinsi – qarın aortası anevrizması əsasən orta yaşdan sonra və kişilərdə rast gəlinir; qadınlarda daha nadir olsa da, cırılma riski nisbətən yüksək ola bilər;
- ailə anamnezi – yaxın qohumlarda aorta anevrizması olması riski artırır;
- irsi xəstəliklər – Marfan, Elers-Danlos, Loeys-Dietz sindromları, aorta qapağının ikitaylı olması; bu hallarda anevrizma gənc yaşda da yarana bilər;
- iltihabi xəstəliklər – nəhənghüceyrəli arteriit, Takayasu arteriiti aorta divarını zədələyir;
- infeksiyalar və travma – nadir hallarda bakterial infeksiya, sifilis və ya küt döş travması anevrizmaya səbəb olur;
- xroniki obstruktiv ağciyər xəstəliyi, dislipidemiya – əlavə risk amilləri kimi qiymətləndirilir.
Təsnifat
- yerləşməsinə görə – döş aortasının (kökü, qalxan hissəsi, qövsü, enən hissəsi), döş-qarın və qarın aortasının anevrizmaları;
- formasına görə – iyşəkilli (aortanın bütün çevrəsi boyu genişlənmə) və kisəvari (divarın bir tərəfdən qabarması);
- divarın quruluşuna görə – həqiqi anevrizma (divarın bütün qatları genişlənir) və yalançı anevrizma (divar zədələnir, qan ətraf toxumalarla məhdudlaşan boşluğa çıxır);
- gedişinə görə – stabil, sürətlə böyüyən, simptomlu və cırılmış anevrizma.
Klinik mənzərə
Anevrizma əksər hallarda heç bir əlamət vermir və başqa səbəbdən aparılan USM, KT və ya exokardioqrafiya zamanı təsadüfən aşkarlanır. Böyük anevrizmalarda bəzən aşağıdakı əlamətlər olur:
- qarında, göbək ətrafında ürək ritmi ilə döyünən törəmə hissi;
- qarında və ya beldə küt, davamlı, bədənin vəziyyətindən az asılı olan ağrı;
- döş aortası anevrizmasında – döş qəfəsində və kürəkdə ağrı;
- qonşu orqanların sıxılması əlamətləri – səsin xırıltılı olması, öskürək, təngnəfəslik, udqunmada çətinlik;
- ayaq barmaqlarında ağrılı göyümtül ləkələr – anevrizmadakı tromb hissəciklərinin kiçik arteriyaları tıxaması nəticəsində.
Təcili olaraq 103-ə zəng etmək lazımdır, əgər: qəfil, çox şiddətli qarın, bel, döş və ya kürək ağrısı başlayıb; ağrı «yırtılma» xarakterlidir; kəskin halsızlıq, solğunluq, soyuq tər, başgicəllənmə, huşun itməsi, nəbzin sürətlənməsi və təzyiqin düşməsi var. Bu, anevrizmanın cırılması və ya aortanın laylanması ola bilər. Belə hallarda evdə gözləmək, ağrıkəsici qəbul edib vəziyyətin yaxşılaşmasını izləmək olmaz – hər dəqiqə həlledicidir.
Şəkillərdə əlamətlər
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Həkim şikayətləri, risk amillərini və ailə anamnezini öyrənir, qarnı palpasiya edir, hər iki qolda təzyiqi və ayaq arteriyalarında nəbzi yoxlayır. Arıq insanlarda böyük anevrizma qarında döyünən törəmə kimi əllənə bilər, lakin müayinəsiz bunu istisna etmək mümkün deyil.
- qarın aortasının USM-i – sadə, zərərsiz üsuldur; skrininq və kiçik anevrizmaların müşahidəsi üçün əsas müayinədir;
- KT angioqrafiya – anevrizmanın dəqiq ölçüsünü, formasını, şaxələrə münasibətini göstərir, əməliyyatın planlaşdırılması üçün zəruridir;
- exokardioqrafiya – aortanın kökünü, qalxan hissəsini və aorta qapağını qiymətləndirir;
- MRT angioqrafiya – rentgen şüalanması arzuolunmaz olduqda və gənc pasiyentlərdə uzunmüddətli nəzarət üçün;
- ürək-damar riskinin qiymətləndirilməsi – arterial təzyiq, lipid spektri, qanda şəkər, böyrək funksiyası, EKQ;
- ailəvi və gənc yaşlı hallarda – genetik müayinə və qohumların skrininqi.
Differensial diaqnostika aortanın laylanması, böyrək sancısı, kəskin pankreatit, miokard infarktı və onurğa xəstəlikləri ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
- anevrizmanın cırılması – kütləvi daxili qanaxma; təcili əməliyyat olmadan çox vaxt ölümlə nəticələnir;
- aortanın laylanması (disseksiya) – qanın aorta divarının qatları arasına daxil olması; xüsusən döş aortası anevrizmalarında;
- emboliya – anevrizma boşluğundakı tromb hissəciklərinin ayaq, böyrək və ya bağırsaq arteriyalarını tıxaması;
- qonşu orqanların sıxılması – qida borusu, nəfəs yolları, sinirlər, onurğa;
- aorta qapağı çatışmazlığı – aortanın kökü genişləndikdə.
Müalicə
Müalicə taktikası anevrizmanın yerləşməsindən, ölçüsündən, böyümə sürətindən, əlamətlərin olub-olmamasından, yaşdan və müşayiət edən xəstəliklərdən asılıdır. Qərarı damar cərrahı, döş aortası anevrizmasında isə kardiocərrah kardioloqla birlikdə verir.
Müşahidə və dərman müalicəsi. Kiçik anevrizmalarda müəyyən fasilələrlə USM və ya KT nəzarəti aparılır; fasilələri ölçüyə görə həkim təyin edir. Bu dövrdə məqsəd anevrizmanın böyüməsini ləngitmək və ürək-damar ağırlaşmalarının riskini azaltmaqdır:
- siqaretdən tam imtina – ən vacib addım;
- arterial təzyiqin hədəf səviyyədə saxlanılması – beta-blokatorlar, angiotenzin reseptor blokatorları və digər antihipertenziv preparatlar;
- statinlər – aterosklerozun gedişini ləngidir;
- göstəriş olduqda antitrombositar preparatlar;
- mötədil fiziki aktivlik, düzgün qidalanma, bədən çəkisinə nəzarət.
Dərmanlar anevrizmanı kiçiltmir, onlar yalnız risk amillərinə təsir edir. Preparatları yalnız həkim seçir.
Cərrahi müalicə. Anevrizma əməliyyat həddinə çatdıqda (qarın aortasında kişilərdə adətən 5,5 sm, qadınlarda bir qədər az), sürətlə böyüdükdə və ya əlamət verdikdə aparılır:
- endovaskulyar protezləmə (stent-qraft) – bud arteriyası vasitəsilə aortanın daxilinə xüsusi protez yerləşdirilir; az travmatikdir, bərpa daha sürətlidir, lakin ömür boyu nəzarət tələb edir;
- açıq əməliyyat – genişlənmiş seqment sintetik protezlə əvəz edilir; daha böyük müdaxilədir, lakin uzunmüddətli nəticələri sabitdir;
- aortanın kökü və qalxan hissəsində – kardiocərrahi əməliyyatlar, lazım olduqda aorta qapağının da bərpası və ya protezlənməsi.
Cırılmış anevrizma yalnız təcili əməliyyatla müalicə olunur. Anevrizması olan insan ağrıkəsicilərlə yeni yaranmış ağrını «boğmamalı», özbaşına təzyiq dərmanlarını dəyişməməli və nəzarət müayinələrini buraxmamalıdır.
Reabilitasiya
- əməliyyatdan sonra müntəzəm KT və ya USM nəzarəti – xüsusən stent-qraftdan sonra protezin vəziyyətini və sızma olub-olmamasını yoxlamaq üçün;
- arterial təzyiqin və xolesterinin hədəf səviyyədə saxlanılması;
- ilk həftələrdə ağır əşya qaldırmaqdan və kəskin gərginlikdən çəkinmək – müddəti cərrah müəyyən edir;
- gəzintidən başlayaraq tədricən fiziki aktivliyə qayıdış;
- siqaretə qayıtmamaq.
Profilaktika
- siqareti tərk etmək və passiv siqaret tüstüsündən uzaq olmaq;
- arterial təzyiqi müntəzəm ölçmək və hədəf səviyyədə saxlamaq;
- xolesterin və qanda şəkərin nəzarəti, sağlam qidalanma, artıq çəkidən qurtulmaq;
- risk qrupunda – siqaret çəkən və ya çəkmiş yaşlı kişilərdə, ailəsində anevrizma olanlarda – qarın aortasının birdəfəlik USM skrininqi barədə həkimlə məsləhətləşmək;
- Marfan sindromu və digər irsi xəstəliklərdə müntəzəm exokardioqrafik nəzarət;
- aorta anevrizması olan insanlarda ftorxinolon qrupundan olan antibiotiklərin yalnız həkimin qərarı ilə istifadəsi.
Hansı həkimə müraciət etməli
Aşkarlanmış anevrizmanın müşahidəsi və müalicəsi ilə damar cərrahı məşğul olur; döş aortası anevrizmasında kardioloq və kardiocərrah iştirak edir. Risk amillərinə nəzarəti terapevt və ya kardioloq aparır.
Yadda saxla!
Aorta anevrizması «səssiz» təhlükədir, lakin vaxtında aşkarlanma, müntəzəm müşahidə və müasir əməliyyat üsulları cırılmanın qarşısını almağa imkan verir.
- Anevrizma aşkarlanıbsa, nəzarət müayinələrini buraxmayın.
- Qəfil şiddətli qarın, bel və ya döş ağrısı, huşun itməsi zamanı dərhal 103-ə zəng edin.
- Siqaretdən imtina və təzyiqə nəzarət anevrizmanın böyüməsini ləngidən ən vacib addımlardır.
- Yaxın qohumunuzda anevrizma varsa, bu barədə həkiminizə deyin.
Əlaqəli Xəstəliklər
- Ateroskleroz
- Marfan sindromu
- Hipertoniya
- Vaskulit
- Aorta qapağı çatışmazlığı
- Aortal stenoz
- Aortanın laylanması
- Nəhənghüceyrəli arteriit
- Takayasu arteriiti
- Açıq arterial axacaq
- Aortanın koarktasiyası
- Arteriyaların stenozu
- Aşağı ətrafların damarlarının aterosklerozu
- Aşağı ətrafların işemiyası
- Fallo tetradası
Faydalı Məqalələr
Klinikada fərdi hazırlanmış stent-qraftın tətbiqi ilə qarın aortası anevrizmasının uğurlu endoprotezlənməsinin klinik nümunəsi
Qarın aortasının anevrizması (QAA) — aortanın 3 sm-dən çox genişləndiyi və ya diametrinin normal ölçünü 1,5 dəfə üstələdiyi…
İstiqamət: Ürək-damar cərrahiyyəsi
Suallar və cavablar
Xeyr, dərmanlar anevrizmanı kiçiltmir. Onlar arterial təzyiqi və ürək-damar riskini azaldır, böyümə sürətinə müəyyən təsir göstərə bilər. Genişlənmənin özü yalnız əməliyyatla aradan qaldırılır.
Mötədil aerob aktivlik – gəzinti, velosiped, üzgüçülük – adətən faydalıdır. Ağır çəki qaldırmaq və kəskin gərginlik tələb edən yüklərdən çəkinmək lazımdır. Konkret tövsiyəni damar cərrahı və ya kardioloq verir.
Endovaskulyar üsul daha az travmatikdir və bərpa daha sürətlidir, lakin ömür boyu müntəzəm nəzarət tələb edir. Açıq əməliyyat daha böyük müdaxilədir, lakin uzunmüddətli nəticələri sabitdir. Seçim anevrizmanın anatomiyasına, yaşa və müşayiət edən xəstəliklərə görə edilir.
Böyümə sürəti hər kəsdə fərqlidir: kiçik anevrizmalar illərlə demək olar dəyişmədən qala bilər, böyük anevrizmalar isə adətən daha sürətlə genişlənir. Siqaret çəkmə və yüksək təzyiq böyüməni sürətləndirir. Məhz buna görə həkim nəzarət müayinələrinin fasilələrini fərdi müəyyən edir.
Ailəvi meyillilik mövcuddur: yaxın qohumlarında aorta anevrizması olan insanlarda risk daha yüksəkdir. Marfan sindromu kimi irsi xəstəliklər isə birbaşa nəsildən-nəslə ötürülür. Belə hallarda qohumların USM və ya exokardioqrafiya ilə yoxlanılması məsləhət görülür.
Əlamət verməyən, stabil anevrizma adətən uçuşa maneə deyil. Lakin anevrizma böyükdürsə, yaxın vaxtlarda əməliyyat planlaşdırılıbsa və ya yenicə əməliyyat olunmusunuzsa, səfərdən əvvəl həkimlə məsləhətləşmək lazımdır.
Mövzu üzrə məqalələr
Piylənmə zamanı arterial hipertoniya və obstruktiv yuxu apnoesi sindromu
Piylənmə ilə xarici tənəffüs funksiyasının bütöv bir sıra pozğunluqları bağlıdır. Artıq bədən çəkisi olan şəxslərdə ağciyər ventilyasiyasına tələbat…
İstiqamət: Kardiologiya / Somnologiya
Arterial hipertoniya
Arterial hipertoniya (AH) – ürəyin və damarların ən geniş yayılmış xəstəliklərindən biridir. Xəstələrin əksəriyyəti müəyyən vaxta qədər xəstə…
İstiqamət: Kardiologiya
Hipertoniya xəstəliyinin müalicəsi
Hipertoniya xəstəliyi arterial təzyiqin yüksəlməsi ilə xarakterizə olunan ürək-damar sisteminin xəstəliyidir. Təzahürlər əsasən beyin damarlarının (baş ağrıları, başgicəllənmə,…
İstiqamət: Kardiologiya
Klinikada fərdi hazırlanmış stent-qraftın tətbiqi ilə qarın aortası anevrizmasının uğurlu endoprotezlənməsinin klinik nümunəsi
Qarın aortasının anevrizması (QAA) — aortanın 3 sm-dən çox genişləndiyi və ya diametrinin normal ölçünü 1,5 dəfə üstələdiyi…
İstiqamət: Ürək-damar cərrahiyyəsi
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
