Aşağı ətrafların damarlarının obliterasiyaedici aterosklerozu – ayaq arteriyalarının xroniki, durmadan proqressivləşən xəstəliyi olub, onların divarlarında əmələ gələn aterosklerotik lövhələr nəticəsində qan damarlarının mənfəzinin daralması ilə xarakterizə olunur.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Ayaqların obliterasiyaedici aterosklerozu
- periferik arterial xəstəlik
- ayaq arteriyalarının aterosklerozu
Xəstəlik haqqında
Bu gün aşağı ətrafların damarlarının obliterasiyaedici aterosklerozundan əhalinin 2-3%-i əziyyət çəkir. Bu xəstəlik əsasən kişilərdə müşahidə olunur (onlar qadınlardan 2 iki dəfə daha çox xəstələnirlər), xüsusilə də 50 yaşdan yuxarı dövrdə. Bu, kişi cinsinə mənsub şəxslərdə risk faktorlarının daha çox olması, həmçinin çox vaxt öz sağlamlığına diqqətsiz yanaşma, həkimə müraciət etmək istəməmək, müalicədən imtina etmə ilə bağlıdır. Təəssüf ki, vaxtında tədbir görülməsə və terapiyaya başlanmasa, ətrafı itirmək və ya ümumiyyətlə ölmək ehtimalı çox böyükdür – müalicə olunmayan xəstəliyin 50% halları on il ərzində letal sonluqla nəticələnir.
Səbəbləri
Ayaq damarlarının (aşağı ətrafların) aterosklerozunun yaranmasının əsas səbəbi qanda lipid səviyyəsinin disbalansıdır («pis» xolesterinin (LDL) «yaxşı»dan (HDL) üstünlük təşkil etməsi). Bunun nəticəsində, həmçinin bir sıra təhrikedici amillərin təsiri altında arteriyaların endotelinin funksiyası pozulur, damarın daxili divarında aterosklerotik lövhə əmələ gəlir və tədricən ölçüsü artır. O, arteriyanın mənfəzini daraldır, qan axınına mane olur – zədələnmiş damar vasitəsilə qan daşıyan toxumalar oksigen və digər qida maddələrinin defisitini – işemiyanı yaşayır. Məhz oksigen aclığı əzələlərdə ağrının və aşağı ətraf damarlarının aterosklerozunun digər ciddi əlamətlərinin yaranmasına səbəb olur.
Risk amilləri:
- Cins (kişilər daha tez-tez xəstələnirlər);
- Yaş (50-60 yaş və daha yuxarı pasiyentlərdə xəstələnmə ehtimalı daha yüksəkdir);
- Siqaretçəkmə (əsas risk amillərindən biri; tütün tüstüsündə olan nikotin arteriyaların endotelini zədələyir, qanın özlülüyünü artırır, qan serumunda lipid səviyyəsinin disbalansına səbəb olur; bu patologiyası olan pasiyentlərin 80%-ə qədəri ağır siqaret çəkənlərdir);
- Alkoqoldan sui-istifadə;
- Sağlam olmayan qidalanma (yağlı, qızardılmış yeməklərdən, şirniyyatlardan sui-istifadə);
- Azhərəkətli həyat tərzi;
- Hipertonik xəstəlik;
- Şəkərli diabet, xüsusən də dekompensasiya olunmuş gediş;
- Qanın yüksək özlülüyü;
- Qanda C-reaktiv zülalın və digər iltihab markerlərinin yüksək konsentrasiyası.
Təsnifat
Bu gün Fointen-Pokrovski təsnifatı geniş tətbiq olunur, ona əsasən aşağı ətrafların damarlarının aterosklerozunun belə mərhələləri fərqləndirilir:
- I – ayaqlarda üşümə hissi, dırnaqların kövrəkləşməsi, qat-qat ayrılması, baldır nahiyəsində tüklərin zəif çıxması, ümumi zəiflik, yorğunluq ilə xarakterizə olunur; 1 km-dən az gəzintidən sonra pasiyentdə əzələ ağrısı yaranır ki, bu da fasiləli axsama ilə təzahür edir;
- IIA – piy toxuması və əzələlərin atrofiyası ilə müşayiət olunur (ətrafın həcmi azalır), dırnaq lövhələrinin qalınlaşması, ayaqların dərisinin kobudlaşması; fasiləli axsama 200-500 m məsafə qət etdikdə yaranır;
- IIB – obyektiv əlamətlər eynidir, axsama 200 m-dən az məsafə qət etdikdə yaranır;
- III – hətta sakitlikdə belə pasiyenti aşağı ətraflarda ifadəli ağrı narahat edir, onu yüngülləşdirmək üçün o, zədələnmiş ayağını çarpayıdan sallayır ki, bu da onda qanın durğunluğuna səbəb olur – yumşaq toxumalar şişir və bənövşəyi-siyanotik rəng alır; əzələlər atrofiyaya uğramışdır;
- IV – toxumaların ağır trofik pozğunluqları müəyyən olunur – uzun müddət sağalmayan xoralar, nekroz sahələri – nekroz, qanqrena.
Klinik mənzərə
Ayaq damarlarının aterosklerozu üçün aşağıdakı klinik təzahürlər xarakterikdir:
- Ayaqlarda ağrı, əvvəlcə fiziki yüklənmə zamanı və ya uzun məsafə gəzintidən sonra yaranır, lakin xəstəliyin proqressivləşməsi ilə getdikcə daha tez, hətta sakit vəziyyətdə olduqda, gecələr narahat edir;
- Əzələ ağrısının nəticəsi kimi fasiləli axsama – ağrı o qədər güclüdür ki, pasiyentin irəliləməsinə mane olur, onu dincəlmək üçün dayanmağa məcbur edir;
- Ayaq pəncəsi və baldır əzələlərində qıcolmalar, əsasən fiziki yüklənmə zamanı;
- Uzun müddət sağalmayan, intensiv ağrıya səbəb olan xoralar;
- Ayaqlarda üşümə hissi;
- Ayaqların avazıması, sianotik çaları;
- Dərinin nazilməsi, kövrəkləşməsi, elastikliyinin azalması, onun üzərində tük olmaması;
- Dərialtı piy qatında və bu anatomik sahələrin əzələlərində atrofik dəyişikliklər hesabına baldırın, budun həcminin azalması;
- IV mərhələdə – toxumaların nekrozu – qanqrenanın formalaşması.
Ağrının aşağı ətrafların damarlarının aterosklerozu simptomu kimi lokalizasiyası birbaşa arteriyanın okklüziya səviyyəsindən asılıdır:
- Qarın aortasının və ya qalça arteriyasının aterosklerozu bütün aşağı ətrafda – sağrılardan baldıradək – ağrı ilə müşayiət olunur;
- Bud və dizaltı arteriyanın mənfəzinin daralması baldır nahiyəsində ağrıya gətirib çıxarır;
- Tibial arteriyaların aterosklerozunun nəticəsi baldır əzələsində və ayaq pəncəsində ağrıdır.
Bəzən xəstəlik heç bir xarici təzahür olmadan keçir və ya atipik əlamətlərlə – ayaqlarda ağırlıq, sıxılma, iynələnmə hissi ilə xarakterizə olunur.
Şəkillərdə əlamətlər
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Aşağı ətraf damarlarının aterosklerozunun simptomlarının diaqnostikası və müalicəsi ilə cərrah və ya damar cərrahı məşğul olur.
İlk növbədə, o, pasiyentin şikayətlərini dinləyəcək, onların nə qədər vaxt əvvəl və hansı şəraitdə yarandığını, zaman keçdikcə necə dəyişdiyini, pasiyentin öz vəziyyətini yüngülləşdirməyə necə çalışdığını və bu üsulların effektli olub-olmadığını dəqiqləşdirəcək. Həmçinin həkim irsi anamnez toplayacaq (pasiyentin yaxın qohumlarının oxşar xəstəlikdən əziyyət çəkib-çəkmədiyini aydınlaşdıracaq) və pasiyentin özünün hansı somatik xəstəliklərə tutulduğunu dəqiqləşdirəcək.
Diaqnostikanın növbəti mərhələsi obyektiv müayinəsidir. Müayinə, palpasiya və auskultasiya yolu ilə mütəxəssis dərinin vəziyyətini, orada atrofiyanın, trofiki xoraların, nekroz sahələrinin əlamətlərinin olub-olmamasını müəyyən edəcək, qalça, dizaltı, bud arteriyasında nəbzin gücünü və digər xarakteristikalarını qiymətləndirəcək, bu damarlar üzərində səsi dinləyəcək.
Bu məlumatlar əsasında cərrah pasiyentdə aşağı ətraf damarlarının aterosklerozundan şübhələnəcək, diaqnozu və prosesin ağırlıq dərəcəsini dəqiqləşdirmək üçün isə pasiyenti əlavə müayinəyə göndərəcək. Buna aşağıdakı üsullar daxil ola bilər:
- Kliniki qan analizi;
- Ümumi sidik analizi;
- Qanının biokimyəvi analizi (qanda qlükoza səviyyəsi, homosistein, lipidogram, qlikozilləşdirilmiş hemoqlobin, böyrək sınaqları);
- Ayaq arteriyalarının dupleks skan edilməsi (həkimə arteriyaların lokalizasiyasını və daralma dərəcəsini müəyyən etməyə, kollateral qan axınının (zədələnmiş damarı dolanaraq) imkanlarını qiymətləndirməyə imkan verir);
- Tibia və çiyin arteriyalarında arterial təzyiqin ölçülməsi yolu ilə topuq-çiyin indeksinin hesablanması;
- Yerişli tredmil testi (pasiyentin ayaqlarında ağrı yaranana qədər qət edə biləcəyi məsafəni müəyyən etməyə kömək edir; yükdən sonra topuq-çiyin indeksinin təkrar ölçülməsi ilə tamamlana bilər – bu göstəricinin 20%-dən çox azalması ateroskleroz əlamətidir);
- Toxumalarda karbon qazı və oksigenin gərginliyinin transkutan (dəridən) müəyyən edilməsi;
- Invaziv rentgenkontrast angioqrafiya;
- Multispiral KT-angioqrafiya (həkimə tədqiq olunan damarların bütün qüsurlarını görmək imkanı verir);
- Damarların MRT-si;
- Diferensial diaqnostika aparmaq, oxşar simptomlarla gedən aşağı ətraf xəstəliklərini istisna etmək üçün kardioloq, endokrinoloq, nevropatoloq, terapevt, peşə patologiyası üzrə həkim konsultasiyaları.
Müayinələrin sonunda cərrah onların nəticələrini öyrənir, pasiyentə yekun diaqnoz qoyur və onun vəziyyətində ən effektiv müalicə taktikasını tövsiyə edir.
Müalicə
Bu xəstəliyin müalicəsi pasiyentlərə təsir edən risk amillərinin minimuma endirilməsinə və ayaq toxumalarının kifayət qədər qanla təchiz olunması, onların oksigen və digər qida maddələri ilə təmin edilməsi üçün zədələnmiş arteriyaların keçiriciliyinin yaxşılaşdırılmasına yönəldilməlidir. Aşağı ətraf damarlarının aterosklerozunun müalicə üsulları konservativ və cərrahi olaraq bölünə bilər.
Konservativ müalicə pasiyentin həyat tərzinin korreksiyasını və onun bir sıra dərman preparatları qəbul etməsini əhatə edir. Pasiyentə aşağıdakılar tövsiyə olunacaq:
- Siqaretdən qətiyyətlə imtina etmək, alkoqol qəbulunu azaltmaq;
- Soyumaqdan qorunmaq;
- Ayaq dərisinin travmatizasiyasından çəkinmək (qeyri-kafi qidalanma səbəbindən sıyrıqların və yaraların sağalma müddəti uzanır, trofik xoraların yaranma ehtimalı yüksəkdir);
- Gigiyenaya riayət etmək – hər gün ayaqları isti su ilə, kobud köməkçi vasitələrdən (lif, skrab) istifadə etmədən yumaq;
- Ayağı və baldırı sıxmayan rahat ayaqqabı geyinmək;
- Hər gün ən azı yarım saat piyada gəzmək, gəzintinin müddətini tədricən artırmaq.
Həkim ona uyğun dərman müalicəsi sxemi təyin edəcək, yəni:
- Qanın lipid tərkibini normallaşdıran preparat (statinlər, fibratlar qrupundan);
- Arterial təzyiqi normallaşdıran preparatlar (APF inhibitorları, angiotenzin reseptorlarının blokatorları, diuretiklər, kalsium kanalı blokatorları qruplarından);
- Qanın reoloji xüsusiyyətlərini normallaşdıran, tromb əmələ gəlməsinin qarşısını alan preparatlar (antiagreqantlar, antikoaqulyantlar);
- Mikrosirkulyasiyanı və toxumalarda mübadilə proseslərini yaxşılaşdıran preparatlar;
- Qeyri-steroid iltihabəleyhinə vasitələr;
- Vitaminlər (xüsusilə – fol turşusu, B12 vitamini).
Ayaq damarlarının aterosklerozunun kompleks müalicəsinin yardımçı metodu fizioterapiyadır (xüsusən, darsonvalizasiya, novokainlə elektroforez).
Konservativ müalicə xəstəliyin birinci mərhələsində effektivdir, ikinci mərhələdə isə pasiyentə zədələnmiş toxumalarda qan axınını yaxşılaşdırmağa kömək edən minimal invaziv əməliyyatlar təklif olunacaq: stentləmə, şuntlama, damarların protezləşdirilməsi və balon angioplastikası.
Aterosklerozun üçüncü və dördüncü mərhələləri ətrafın kritik işemiyasına – trofik xoralara, qanqrenaya gətirib çıxarır. Belə vəziyyətdə pasiyentin həyatını xilas etməyin yeganə effektiv metodu ətrafın amputasiyası ola bilər.
Reabilitasiya
Keçirilmiş əməliyyatdan sonra 4-10 sutka ərzində pasiyent stasionar müalicədə olur, daha sonra cərrahın ambulator davam müalicəsinə evə yazılır. İstifadə olunan müdaxilə növündən asılı olaraq hərəkət rejiminin bərpasına dair tövsiyələr fərqlənə bilər, lakin bir qayda olaraq, şöbədən çıxarıldıqdan sonra artıq pasiyentə adi yüklənmələri yerinə yetirməyə icazə verilir və bərpa olunduqca onları tədricən artırmaq mümkündür.
Profilaktika
Bu xəstəliyin inkişaf riskini azaltmaq üçün aşağıdakılar edilməlidir:
- Hər gün piyada gəzmək;
- Siqaretdən imtina etmək;
- Alkoqoldan sui-istifadə etməmək;
- Sağlam qidalanma qaydalarına riayət etmək – yağlı, qızardılmış yeməklərdən, şirniyyatlardan sui-istifadə etməmək;
- Bədən kütləsini normal göstəricilər çərçivəsində saxlamaq;
- Ciddi somatik xəstəliklər yarandıqda (şəkərli diabet, arterial hipertenziya və s.) – kəskinləşmələri vaxtında müalicə etmək, vəziyyətin kompensasiyası üçün adekvat dəstəkləyici müalicəni müntəzəm qəbul etmək.
Yadda saxla!
Müşahidə edən həkim kimi demək istəyirəm ki, obliterasiyaedici ateroskleroz bu gün tez-tez rast gəlinir. Belə pasiyentləri hətta küçədə də görmək mümkündür – onları xarakterik yerişləri və müəyyən məsafədən sonra dincəlməyə ehtiyacları ələ verir. Xəstəliyin erkən mərhələsində əsas problem problemin inkar edilməsidir: əsasən kişilər əmindirlər ki, onlarda heç bir qorxulu hal baş vermir, həkimə müraciət etmirlər və müalicə almadan vaxt itirirlər. Onların bir çoxu yalnız ağrılı xoraların və ya barmaqların qaralmasının yaranması ilə müraciət edir, bu mərhələdə isə konservativ və hətta yumşaq cərrahi müalicə səmərəsiz olur, amputasiya tələb olunur və pasiyentlər də buna həmişə hazır olmurlar.
Aşağı ətraf damarlarının obliterasiyaedici aterosklerozunun müalicəsi xəstəlik nə qədər erkən diaqnoz edilərsə, pasiyent nə qədər tam müalicə alarsa, bir o qədər effektiv olacaqdır. Pasiyentləri sağlamlıqlarına diqqətlə və qayğı ilə yanaşmağa çağırıram – patologiyanın simptomları yarandıqda onların olmadığını pretend etməmək, səriştəli həkimdən yardım almaq lazımdır. Bu, vəziyyətinizi yaxşılaşdırmağa və aterosklerozun ağırlaşmalarından qaçmağa kömək edəcəkdir.
Əlaqəli Xəstəliklər
- Obliterasiyaedici trombangiit
- Açıq arterial axacaq
- Aorta anevrizması
- Aortanın koarktasiyası
- Aortanın laylanması
- Arteriyaların stenozu
- Aşağı ətrafların işemiyası
- Fallo tetradası
- Flebit
- Kəskin koronar sindrom
- Mədəciklərarası çəpər defekti
- Miokard infarktı
- Qulaqcıqlararası çəpər defekti
- Trikuspidal çatışmazlıq
- Tromboflebit
Suallar və cavablar
Ayaqlarda ağrı müxtəlif xəstəliklər törədir. İlkin diaqnostika üçün siz terapevtə və ya ümumi praktik həkimə müraciət edə bilərsiniz; o, aşağı ətraf damarlarının aterosklerozundan şübhələndikdə, diaqnozun dəqiqləşdirilməsi və müalicə üçün sizi cərraha yönləndirəcək.
Xeyr, bu, təəssüf ki, sağalmaq mümkün olmayan xroniki xəstəlikdir. Lakin prosesin erkən mərhələdə diaqnostikası və adekvat müalicə aterosklerozun gedişini nəzarət altına almağa və onun proqressivləşməsini əhəmiyyətli dərəcədə yavaşlatmağa kömək edəcək.
Mövzu üzrə məqalələr
Klinikada fərdi hazırlanmış stent-qraftın tətbiqi ilə qarın aortası anevrizmasının uğurlu endoprotezlənməsinin klinik nümunəsi
Qarın aortasının anevrizması (QAA) — aortanın 3 sm-dən çox genişləndiyi və ya diametrinin normal ölçünü 1,5 dəfə üstələdiyi…
İstiqamət: Ürək-damar cərrahiyyəsi
Klinikanın onkokonsiliumu iş başında: həkimlər onkoloji pasiyentdə yuxarı boş venanın stentlənməsini apardılar
İlk növbədə ürək-damar sisteminin patologiyaları ilə bağlı olan sivilizasiya xəstəlikləri inkişaf etmiş ölkələrdə əlilliyə və ölümə görə birinci…
İstiqamət: Ürək-damar cərrahiyyəsi / Onkologiya
Hamiləlik və varikoz
Venalar hamiləliyin mürəkkəb 9 aylıq prosesində fəal iştirak edir və onlarda baş verən dəyişikliklər əhəmiyyətlidir. Hətta tam tibbi…
İstiqamət: Flebologiya
Varikoz haqqında miflər və faktlar
Müasir preparatlar xəstəliyin simptomlarını aradan qaldırmağa kömək edir, lakin xəstəliyin özündən xilas olmağa yönəlmir. Varikozdan zədələnmiş venalar yox…
İstiqamət: Flebologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
