Sianoz — dərinin və selikli qişaların mavi və ya bənövşəyi-mavi rəng alması ilə xarakterizə olunan vəziyyətdir. Bu səhifədə sianozun səbəbləri, diaqnostikası, müalicəsi və mümkün ağırlaşmaları, əlaqəli xəstəliklər, hansı həkimə müraciət etmək lazım olduğu və mütəxəssis rəyi barədə məlumat toplanıb.
İxtisas: Hematoloq İnfeksionist Kardioloq Nevroloq Pulmonoloq Terapevt
Yayımlanma tarixi: Yenilənmə tarixi:
Sianoz — dərinin və selikli qişaların mavi və ya bənövşəyi-mavi rəng alması ilə xarakterizə olunan vəziyyətdir. Bunun səbəbi qanda oksigen çatışmazlığıdır ki, bu da az oksigenli hemoqlobinin miqdarının artmasına gətirib çıxarır. Normal şəraitdə hemoqlobin oksigen molekulu ilə birləşir və nəticədə qan parlaq qırmızı rəng alır. Toxuma hipoksiyası inkişaf etdikdə mavi rəngləşmə xüsusilə dərinin nazik olduğu və ya damarların çox olduğu sahələrdə nəzərə çarpır. Buna görə mavi çalar ilk növbədə dodaqlarda, burun-dodaq üçbucağında və barmaqların ucunda görünür. Sianoz müstəqil xəstəlik deyil, tənəffüs, ürək-damar və ya qanyaratma sistemlərindəki pozğunluğa işarə edən simptomdur. O, həm böyüklərdə, həm də uşaqlarda müşahidə oluna bilər və mütəxəssisin diqqətini tələb edir. Bəzi hallarda dərinin göyərməsi müvəqqəti xarakter daşıyır, lakin daimi və ya güclənən sianoz zamanı vaxt itirmədən həkimə müraciət etmək tövsiyə olunur.
Səbəbləri
Dərinin və selikli qişaların sianozu qanda oksigen səviyyəsi azaldıqda və ya onun toxumalara ötürülməsi pozulduqda yaranır. Bu, ürək, ağciyər, damar xəstəlikləri ilə, həmçinin aşağı temperaturun təsiri və ya zəhərlənmə kimi xarici amillərlə bağlı ola bilər. Dərinin mavi rəngə boyanmasının orqanizmin oksigen çatışmazlığının inkişafı barədə siqnal olduğunu başa düşmək vacibdir. Müalicə planı hazırlamaq üçün onun səbəbini aydınlaşdırmaq lazımdır. Bunlar aşağıdakılar ola bilər:
- Ürək patologiyaları. Sianoz anadangəlmə və ya həyat boyu qazanılmış ürək qapaqcıqlarının və çıxan damarların qüsurlarına işarə edə bilər. Bəzi hallarda qan ağciyərlərdə tam oksigenlə zənginləşə bilmir, digər hallarda isə böyük qan dövranı çərçivəsində qan axını pozulur.
- Tənəffüs orqanlarının xəstəlikləri. Ağciyərlər qazmübadiləsində fəal iştirak edir, havanın onlara çatdırılması isə bronx ağacı vasitəsilə həyata keçirilir. Bronxopulmonar traktın patologiyaları qanunauyğun olaraq sianoza gətirib çıxarır.
- Qanın tərkibindəki dəyişikliklər. Oksigen daşınmasına cavabdeh olan hemoqlobin oksigen molekulunu birləşdirmə qabiliyyətini itirdikdə (məsələn, metemoqlobinemiya zamanı), tipik mərkəzi sianoz inkişaf edir. Bu vəziyyət həm irsi ola bilər, həm də zərərli maddələrin təsiri ilə yarana bilər.
- Aşağı temperaturun təsiri. Soyuqlama zamanı damarların refleks daralması nəticəsində periferik qan dövranı yavaşıyır. Nəticədə barmaqlarda, qulaqlarda və burunda göyərmə görünür.
- Tromboz və tromboemboliya. Damarların tıxanması toxumalara qan axınını pozur, bu da dərinin müəyyən sahələrinin sianozuna səbəb olur. Bu təhlükəli vəziyyət təcili yardım tələb edir.
- Boğulma və oksigen aclığı. Tənəffüs yollarının lüməni qəflətən tıxandıqda (məsələn, bronxlara yad cismin düşməsi zamanı) və ya havada oksigen miqdarı kəskin azaldıqda kəskin mərkəzi sianoz inkişaf edir. Dodaqların, üzün və dilin göyərməsi ağır nəfəs darlığı ilə müşayiət olunur — bu, dərhal təcili yardım çağırılmasını tələb edən vəziyyətdir.
Diaqnostika
Dərinin və ya selikli qişaların göyərməsi geniş müayinə üçün birbaşa göstərişdir. Sianoz zamanı diaqnostika oksigen çatışmazlığının səbəbini müəyyənləşdirməyə və tənəffüs, ürək-damar sistemlərinin vəziyyətini qiymətləndirməyə yönəlmişdir. Diaqnostik axtarış ətraflı söhbətdən başlayır. Bundan sonra həkim konkret klinik vəziyyətdə hansı əlavə müayinələrin daha informativ olacağını müəyyən edir.
Sianoz zamanı ən çox aşağıdakı müayinələr aparılır:
- Qan analizləri;
- Pulsoksimetriya (qanın oksigenlə doyma dərəcəsinin ölçülməsi);
- Döş qəfəsinin rentgenoqrafiyası;
- Döş qəfəsinin kompüter tomoqrafiyası (KT);
- Ürəyin ultrasəs müayinəsi / exokardioqrafiya (EXOKQ);
- Elektrokardioqrafiya (EKQ);
- Spirometriya;
- Ürəyin maqnit-rezonans tomoqrafiyası (MRT).
Hər bir müayinə konkret diaqnostik məqsədə xidmət edir. Ümumi qan analizi ilk növbədə hemoqlobin miqdarını, eritrositlərin sayını müəyyənləşdirməyə və bəzi sistem xəstəliklərini aşkar etməyə yönəlib. Pulsoksimetriya orqanizmin oksigenlə doyma dərəcəsini ölçür. Elektrokardioqrafiya və ürəyin ultrasəs müayinəsi ürək-damar sistemində mümkün problemləri aşkar etmək üçün zəruridir.
Rentgenoqrafiya və kompüter tomoqrafiyası ağciyər toxumasının və iri damarların vəziyyəti barədə təsəvvür yaratmağa imkan verir. Sianozun ən çox rast gəlinən səbəbi hesab olunan xroniki respirator xəstəliklərdən şübhələndikdə spirometriya, daxili strukturların daha aydın təsviri üçün isə maqnit-rezonans tomoqrafiyası istifadə olunur.
Müalicə
Siyanozun müalicəsi təkcə dərinin və selikli qişaların göyərməsini aradan qaldırmağa deyil, həm də qanın oksigenlə normal doyma səviyyəsini bərpa etməyə yönəlib. Əsas məqsəd oksigen çatışmazlığına səbəb olan amili aşkar edib aradan qaldırmaqdır. Problemin mənbəyindən asılı olaraq müalicə fərqli ola bilər — tənəffüs funksiyasının korreksiyasından ürək-damar xəstəliklərinin və ya qanın tərkibindəki pozğunluqların müalicəsinə qədər.
İlk növbədə pasientə oksigenoterapiya — maska və ya burun kateterləri vasitəsilə oksigen verilməsi təyin oluna bilər. Bu üsul kəskin hipoksiyanın istənilən növündə, o cümlədən pnevmoniyada, ürək çatışmazlığında və ya bronxial astma tutmalarında istifadə olunur. O, qanda oksigen səviyyəsini tez artırmağa və siyanozun dərəcəsini azaltmağa imkan verir.
Ağciyər xəstəlikləri olduqda bronxları genişləndirən və bəlğəmin xaric olmasını asanlaşdıran preparatlardan istifadə olunur. Bu, nəfəs almağı yüngülləşdirir və qaz mübadiləsinin effektivliyini artırır. Kompleks müalicədə tənəffüs yollarının ödemini azaldan iltihabəleyhinə vasitələr də tətbiq oluna bilər.
Ürəyin funksiyası zəifləmişdirsə, onu gücləndirən, qan dövranını yaxşılaşdıran və ürək əzələsinə düşən yükü azaldan preparatlar tətbiq olunur. Belə müalicə qanın durğunluğu ilə əlaqəli ifadəli periferik siyanozun aradan qaldırılmasına kömək edə bilər.
Ağciyər arteriyasının tromboemboliyasında qan dövranını bərpa etməyə yönəlmiş təcili müalicə aparılır. Qanı durulaşdıran və trombları həll edən preparatlar tətbiq olunur. Ağır hallarda cərrahi müdaxilə tələb oluna bilər.
Zəhərlənmə və ya qanın tərkibində pozğunluqlar (məsələn, metqemoqlobinemiya) olduqda müalicəyə spesifik antidot preparatları daxil edilir. Onlar hemoqlobinin oksigen daşıma qabiliyyətini bərpa edir.
Yenidoğulmuşda siyanoz yarandıqda, xüsusən burun-dodaq üçbucağı nahiyəsində, ürək və ağciyərlərin vəziyyətinin təcili qiymətləndirilməsi aparılır. Ürək qüsuru təsdiqləndikdə cərrahi müdaxilə və ya ixtisaslaşmış müalicə tələb oluna bilər.
Unutmayın ki, uşaqlarda siyanozun müalicəsi xüsusi yanaşma tələb edir. Onların tənəffüs və ürək-damar sistemləri oksigen çatışmazlığına daha həssasdır, əlamətlər isə sürətlə arta bilər. Buna görə üzün, dodaqların və ya ətrafların hətta qısamüddətli göyərməsi dərhal həkimə müraciət üçün əsas olmalıdır.
Əlavə olaraq orqanizmi dəstəkləyən üsullar tətbiq olunur — fizioterapiya, tənəffüs gimnastikası, su-duz balansının nəzarəti. Ağır hallarda müalicə intensiv terapiya şöbəsində aparılır.
Siyanozun özbaşına müalicəsi yolverilməzdir, xüsusən başqa narahatedici əlamətlərlə müşayiət olunduqda. Bu, vaxt itkisinə və vəziyyətin pisləşməsinə səbəb ola bilər. Yalnız həkim tam diaqnostika əsasında effektiv və təhlükəsiz müalicə təyin edə bilər.
Əgər sifətin, dodaqların və ya ətrafların göyərməsi qəflətən yaranıbsa və nəfəs almaqda çətinliklə, sinədə ağrı ilə və ya huşun pozulması ilə müşayiət olunursa, bu, həyat üçün təhlükəli vəziyyət ola bilər — gözləmədən təcili yardım çağırın.
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
Ağırlaşmalar
Siyanoz sadəcə dərinin rənginin dəyişməsi deyil, orqanizmdə oksigen çatışmazlığı siqnalıdır. Səbəbi aradan qaldırılmasa, həyati vacib orqanları əhatə edən ciddi ağırlaşmalar mümkündür. Uzun müddət davam edən və ya proqressivləşən mərkəzi siyanoz xüsusilə təhlükəlidir, çünki o, tənəffüsün və ya qan dövranının ağır pozğunluğuna işarə edir. Uşaqlarda orqan və sistemlərin yetkin olmaması səbəbindən ağırlaşmalar böyüklərə nisbətən daha sürətli inkişaf edir. Aşağıda vaxtında müalicə olunmadıqda yarana biləcək ən tez-tez rast gəlinən nəticələr göstərilib.
- Toxumaların xroniki hipoksiyası. Uzunmüddətli oksigen aclığında orqanlar daha zəif işləməyə başlayır. Bu, əqli və fiziki fəallığın azalmasına, yaddaş pozğunluqlarına, tez yorulmaya və zəifliyə səbəb olur. Uzunmüddətli hipoksiya beynin, böyrəklərin və ürəyin zədələnməsinə gətirib çıxara bilər.
- Ürəyin dekompensasiyası. Siyanoz ürək xəstəlikləri ilə bağlıdırsa, dəstəkləyici müalicə vacibdir, çünki müalicə olunmadıqda xəstəlik proqressivləşir. Ürək qanı daha zəif vura bilər, bu isə qanın toxumalarda durğunlaşmasına səbəb olur. Nəticədə təkcə siyanoz deyil, ödem, nəfəsdarlıq da yaranır.
- Ağciyər hipertenziyası. Tənəffüs orqanlarının xroniki xəstəlikləri müəyyən mərhələdə ağciyər arteriyalarında təzyiqin artmasına səbəb ola bilər. Bu, damar divarlarının qalınlaşması ilə müşayiət olunur və ağciyər alveollarında qaz mübadiləsini pozur.
- Aritmiyalar və insult. Oksigen mübadiləsinin ağır pozğunluqlarında ürək və beyin əziyyət çəkir. Ürək ritmi pozğunluqlarının, tromb əmələ gəlməsinin və insultun riski artır. Bu vəziyyətlər qəfil inkişaf edə bilər və birbaşa həyat üçün təhlükə yaradır.
- Uşaqlarda inkişaf ləngiməsi. Daimi siyanozu olan körpələrdə (xüsusən anadangəlmə ürək qüsurlarında) böyümə və inkişafda ləngimə müşahidə oluna bilər. Uşaqlar çəkini pis götürür, qidalanma zamanı tez yorulur, süst olur. Müalicə olunmadıqda sinir sistemi və intellektlə bağlı davamlı pozğunluqlar mümkündür.
- Ölümcül təhlükəli vəziyyətlər. Boğulma və ya ağır tromboemboliya tənəffüs və ürək dayanmasına səbəb ola bilər. Bu, dərhal təcili tibbi yardım tələb edir, əks halda nəticə ölümlə bitə bilər.
Hansı həkimə müraciət etməli
Sianoz yarandıqda, xüsusilə nəfəs darlığı, zəiflik, şüurun pozulması və ya sinədə ağrı ilə müşayiət olunarsa, mümkün qədər tez tibbi yardıma müraciət etmək lazımdır. Əgər sianoz qəflətən yaranıbsa və ağır nəfəs darlığı, sinədə ağrı, şüurun tutulması və ya boğulma hissi ilə müşayiət olunursa, bu həyat üçün təhlükəli vəziyyət ola bilər — dərhal 103 nömrəsinə zəng edərək təcili yardım çağırmaq lazımdır. Simptomun özü konkret xəstəliyə işarə etmir, diaqnozun dəqiqləşdirilməsi üçün bir neçə mütəxəssisin məsləhəti tələb oluna bilər. Həkimə erkən müraciət səbəb olan patologiyanı aşkar etməyə və ağırlaşmalar yaranmadan müalicəyə başlamağa kömək edir.
Sianozun səbəbindən asılı olaraq aşağıdakı həkimlərin köməyi tələb oluna bilər:
Yadda saxla!
Siyanozu zərərsiz kosmetik qüsur kimi qəbul etmək olmaz. Bu əlamətin arxasında tənəffüsün, qan dövranının və ya orqanizmdə qaz mübadiləsinin ciddi pozğunluğu gizlənə bilər. Anlamaq vacibdir ki, dərinin göyümtül rəngi oksigen çatışmazlığının nəticəsidir, yəni toxumalar və orqanlar normal fəaliyyət üçün kifayət qədər qidalanma almır. Mərkəzi siyanoz xüsusilə təhlükəlidir — bu zaman göyərmə təkcə dodaqları deyil, selikli qişaları, dili, üzü də əhatə edir. Bu, tez-tez nəfəsdarlıq, taxikardiya və ümumi zəiflik ilə müşayiət olunur. Periferik siyanoz daha az nəzərə çarpan ola bilər, lakin o da diqqət tələb edir, xüsusən uzun müddət davam edərsə və ya qəfil yaranarsa. Belə hallarda özünüdiaqnostika səmərəsizdir: səbəbi aydınlaşdırmaq üçün tam müayinə lazımdır. Həkim pasientin ümumi vəziyyətini, müşayiət edən əlamətləri və baxış məlumatlarını nəzərə alaraq diaqnostika yolunu müəyyən edir. Səbəb olan xəstəlik nə qədər tez aşkarlanarsa, bir o qədər yaxşı müalicə nəticələri əldə edilə bilər.
Suallar və cavablar
Siyanoz qanda oksigenin çatışmadığı zaman dərinin və selikli qişaların göyümtül rəng alması vəziyyətidir. Səbəb həmçinin toxumalara oksigen çatdırılmasının pozulması ola bilər. Bu fonda qan tündləşir, buna görə də nəzərə çarpan göyərmə yaranır.
Mərkəzi tip toxuma göyərməsi qanın oksigenlə ümumi doyma səviyyəsinin azalması zamanı inkişaf edir. Bu zaman dodaqlar, dil və bütün üz göyərir. Xəstəliyin ağır gedişində bütün bədənin dərisi göyümtül ola bilər. Periferik siyanoz periferiyada qan dövranının pozulması ilə bağlıdır və ən çox əl-ayaq barmaqlarının, qulaqların və ya burnun göyərməsi şəklində özünü göstərir.
Yenidoğulmuşda burun-dodaq üçbucağının siyanozu ürək və ya tənəffüslə bağlı ciddi problemlərin əlaməti ola bilər. Xüsusən sakit vəziyyətdə saxlanırsa, süstlük, zəif əmmə və ya nəfəsdarlıq ilə müşayiət olunursa, bu narahatedicidir. Belə hallarda anadangəlmə qüsurları və digər təhlükəli vəziyyətləri istisna etmək üçün təcili olaraq həkimə müraciət etmək lazımdır.
Bəzi hallarda — məsələn, soyuğun qısamüddətli təsirindən sonra — siyanoz müalicəsiz keçə bilər. Lakin göyərmə müntəzəm yaranırsa və ya uzun müddət davam edirsə, bu gizli xəstəliyin əlamətidir. Belə əlamətləri nəzərə almamaq təhlükəlidir, çünki onların arxasında ürəyin, ağciyərlərin və ya qanın ciddi xəstəliyi gizlənə bilər.
Dərinin, xüsusən dodaqların, burun-dodaq üçbucağının və ya barmaqların göyümtül rəng alması zamanı həkimə müraciət etmək lazımdır. Nəfəsdarlıq, döş qəfəsində ağrı, zəiflik və ya baş gicəllənməsi olduqda təcili yardım çağırmaq lazımdır. Özbaşına müalicə ilə məşğul olmayın — yalnız tam diaqnostika səbəbi aşkar etməyə və düzgün müalicə taktikası seçməyə kömək edəcək.
