Legionelyoz su sistemlərində çoxalan Legionella bakteriyalarının törətdiyi infeksiyadır. Ağır formada – Legioner xəstəliyində – yüksək hərarət, öskürək və ishalla gedən pnevmoniya inkişaf edir. Daha yüngül forma Pontiak qızdırması adlanır.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Legioner xəstəliyi
- Pontiak qızdırması
- Legionella infeksiyası
- legionella pnevmoniyası
Xəstəlik haqqında
Legionella təbii su hövzələrində az miqdarda yaşayır, lakin əsas təhlükə süni su sistemlərindədir: isti su təchizatı, soyutma qüllələri, mərkəzi kondisioner sistemləri, duşlar, hamamlar, fəvvarələr, cakuzilər. Bakteriyalar ılıq, durğun suda, boruların daxilindəki çöküntü və ərpdə çoxalır. İnsan bu suyun xırda damcılarını – aerozolu – tənəffüs etdikdə yoluxur.
Xəstəlik iki əsas formada özünü göstərir. Legioner xəstəliyi ağır pnevmoniyadır və vaxtında müalicə olunmadıqda həyat üçün təhlükəli ola bilər. Pontiak qızdırması isə ağciyər iltihabı olmadan keçən qripəbənzər yüngül xəstəlikdir.
Legionelyoz çox vaxt otellərdə, xəstəxanalarda, iri yaşayış və ofis binalarında qrup halları şəklində aşkar edilir. Xəstəlik insandan insana ötürülmür. Onun vacibliyi ondadır ki, adi pnevmoniyada istifadə olunan bəzi antibiotiklər legionellaya təsir etmir, buna görə diaqnozu vaxtında düşünmək həlledicidir.
Xəstəlik ilin isti aylarında daha tez-tez qeydə alınır, çünki bu dövrdə kondisioner və soyutma sistemləri intensiv işləyir, suyun temperaturu isə bakteriyaların çoxalması üçün əlverişli olur. Sağlam gənc insanlarda yoluxma çox vaxt yüngül keçir, ahıl yaşda və xroniki xəstəlikləri olanlarda isə ağır pnevmoniya riski xeyli yüksəkdir.
Səbəbləri
Xəstəliyi Legionella cinsindən olan bakteriyalar, əksər hallarda Legionella pneumophila törədir. Bakteriyalar suda yaşayan sadə orqanizmlərin daxilində və boruların divarındakı bioloji təbəqədə qorunur, buna görə zəif dezinfeksiya edilmiş sistemlərdə uzun müddət qala bilir. Yoluxma yolları:
- çirklənmiş su aerozolunun tənəffüsü – duş, kondisioner və soyutma qüllələri, cakuzi, dekorativ fəvvarələr, nəmləndiricilər;
- suyun aspirasiyası – udqunma pozğunluğu olan insanlarda suyun tənəffüs yollarına düşməsi; nadir yoldur.
Hamı eyni dərəcədə xəstələnmir. Risk amilləri:
- orta və ahıl yaş – risk əlli yaşdan sonra nəzərəçarpacaq dərəcədə artır;
- siqaret çəkmə – tənəffüs yollarının qoruyucu mexanizmlərini zəiflədir;
- xroniki xəstəliklər – ağciyər, ürək, böyrək xəstəlikləri, şəkərli diabet, alkoqol asılılığı;
- immun çatışmazlığı – immuniteti zəiflədən müalicə, orqan köçürülməsi, onkoloji xəstəliklər;
- səyahətlər və mühit – otellərdə, kruiz gəmilərində qalma, yaxın vaxtda xəstəxanada müalicə;
- peşə amilləri – su sistemlərinə və kondisioner qurğularına texniki xidmət göstərən işçilər.
Formaları
- Legioner xəstəliyi – legionella pnevmoniyası; inkubasiya dövrü adətən iki gündən on günə qədərdir, ağır gedişə meyllidir.
- Pontiak qızdırması – yoluxmadan bir neçə saat və ya bir-iki gün sonra başlayan, pnevmoniyasız, qripəbənzər forma.
- Ağciyərdənkənar legionelyoz – nadir hallarda infeksiya ürəyə, yumşaq toxumalara və digər orqanlara yayılır, əsasən immuniteti zəif insanlarda.
Yoluxma şəraitinə görə xəstəxanadankənar, xəstəxanadaxili və səyahətlə bağlı legionelyoz ayırd edilir.
Klinik mənzərə
Legioner xəstəliyi adətən kəskin başlayır və tez ağırlaşa bilər:
- yüksək hərarət, üşütmə, güclü halsızlıq;
- əvvəlcə quru, sonra az bəlğəmli öskürək, bəzən bəlğəmdə qan izləri;
- nəfəs darlığı, nəfəs alarkən döş qəfəsində ağrı;
- baş və əzələ ağrıları;
- ishal, ürəkbulanma, qusma, qarın ağrısı – adi pnevmoniyaya nisbətən daha tez-tez olur;
- şüurun qarışması, çaşqınlıq, yuxululuq – xüsusən ahıl insanlarda;
- yüksək hərarətə baxmayaraq nisbətən seyrək nəbz.
Pontiak qızdırması hərarət, baş və əzələ ağrıları, halsızlıqla gedən yüngül xəstəlikdir; pnevmoniya olmur və bir neçə gündə öz-özünə keçir.
Uşaqlarda legionelyoz çox nadirdir və əsasən immuniteti zəif uşaqlarda rast gəlinir.
Təcili olaraq 103-ə zəng etmək lazımdır, əgər hərarətlə yanaşı nəfəs darlığı artır, dodaqlar göyərir, nəfəs almaq çətinləşir, şüur qarışır, güclü halsızlıq, arterial təzyiqin düşməsi və ya sidiyin azalması yaranıbsa. Bu vəziyyətlərdə evdə gözləmək olmaz.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Həkim şikayətləri, xəstəliyin başlanğıcını və son iki həftədəki səyahətləri, otel və ya xəstəxanada qalmanı, su sistemləri ilə təması soruşur, ağciyərləri dinləyir, nəfəs tezliyini, təzyiqi və oksigen səviyyəsini qiymətləndirir. Müayinələr:
- döş qəfəsinin rentgenoqrafiyası və ya KT – pnevmoniyanı və onun yayılma dərəcəsini göstərir;
- sidikdə Legionella antigeni – sürətli test; ən geniş yayılmış serotipi aşkar edir, mənfi nəticə digər növləri tam istisna etmir;
- bəlğəmin PZR müayinəsi və əkilməsi – müxtəlif növləri aşkarlamağa və mənbəni müəyyən etmək üçün bakteriyanı müqayisə etməyə imkan verir;
- qan analizləri – iltihab göstəriciləri, natriumun azalması, qaraciyər fermentlərinin və kreatinkinazanın yüksəlməsi, böyrək funksiyasının pozulması xarakterikdir;
- pulsoksimetriya və arterial qan qazları – tənəffüs çatışmazlığının dərəcəsi.
Differensial diaqnostika digər bakterial və virus pnevmoniyaları, qrip, COVID-19 və atipik törədicilərlə aparılır. Hər bir xəstəlik halı epidemioloji araşdırma tələb edir – yoluxma mənbəyi tapılmalı və digər insanlar qorunmalıdır.
Ağırlaşmalar
- kəskin tənəffüs çatışmazlığı, süni tənəffüsə ehtiyac;
- septik şok;
- kəskin böyrək çatışmazlığı;
- ağciyər absesi, plevra boşluğunda maye toplanması;
- nadir hallarda – endokardit, perikardit, yumşaq toxuma infeksiyaları;
- sağaldıqdan sonra uzun sürən halsızlıq, yaddaş və diqqətin zəifləməsi.
Müalicə
Legioner xəstəliyi antibiotiklərlə müalicə olunur və müalicəyə nə qədər tez başlanarsa, nəticə bir o qədər yaxşı olur. Yüngül hallar ambulator, orta və ağır hallar isə xəstəxanada müalicə olunur.
- Antibiotiklər – hüceyrə daxilinə yaxşı keçən qruplar seçilir: yeni nəsil makrolidlər və ya ftorxinolonlar; alternativ olaraq tetrasiklinlər qrupu. Ağır hallarda dərmanlar venadaxili yeridilir, vəziyyət yaxşılaşdıqdan sonra həb formasına keçmək mümkündür.
- Müalicənin müddəti xəstəliyin ağırlığına və immun vəziyyətə görə həkim tərəfindən müəyyən edilir; immuniteti zəif insanlarda daha uzun olur.
- Dəstəkləyici müalicə – oksigen terapiyası, maye və elektrolit balansının, xüsusən natriumun bərpası, hərarətsalıcı vasitələr.
- İntensiv terapiya – tənəffüs və ya böyrək çatışmazlığında reanimasiya şöbəsində süni tənəffüs, təzyiqi dəstəkləyən və digər tədbirlər.
- Pontiak qızdırması adətən antibiotik tələb etmir; istirahət, kifayət qədər maye və simptomatik müalicə kifayətdir.
Penisillinlər və sefalosporinlər legionelyoza təsir etmir. Buna görə adi pnevmoniya müalicəsinə cavab olmadıqda, xüsusən səyahətdən sonra bu diaqnoz düşünülməlidir. Evdə qalan antibiotiklərlə özbaşına müalicə xəstəliyi gizlədə və vaxt itkisinə səbəb ola bilər. Sağalma dövründə bol maye qəbulu, istirahət və siqaretdən imtina bərpanı sürətləndirir.
Profilaktika
Legionelyoza qarşı peyvənd yoxdur, əsas profilaktika su sistemlərinə düzgün qulluqdur:
- binalarda isti su sistemlərinin bakteriyaların çoxalmasına imkan verməyən temperaturda saxlanması, boruların və su qızdırıcılarının müntəzəm təmizlənməsi;
- soyuq suyun kifayət qədər soyuq qalmasının təmin edilməsi, durğun su sahələrinin aradan qaldırılması;
- mərkəzi kondisioner və soyutma qüllələrinin texniki xidməti və dezinfeksiyası;
- uzun müddət istifadə olunmamış duş və kranlardan istifadədən əvvəl suyu bir neçə dəqiqə axıtmaq, bu zaman sıçrayan su damcılarını tənəffüs etməməyə çalışmaq;
- cakuzi və hovuzların müntəzəm dezinfeksiyası, nəmləndiricilərdə suyun tez-tez dəyişdirilməsi;
- duş başlıqlarının ərpdən təmizlənməsi;
- siqaretdən imtina və xroniki xəstəliklərin nəzarətdə saxlanması.
Otel, xəstəxana, idman kompleksi kimi iri binalarda su sistemlərinə nəzarət planı olmalı və suyun müntəzəm laborator yoxlanışı aparılmalıdır. Binada legionelyoz halı aşkarlandıqda sistem dezinfeksiya olunur və digər sakinlər xəstəliyin əlamətləri barədə məlumatlandırılır.
Hansı həkimə müraciət etməli
Hərarət və öskürək olduqda terapevtə və ya ailə həkiminə müraciət etmək lazımdır. Diaqnoz təsdiqləndikdə müalicədə infeksionist və pulmonoloq iştirak edir, ağır hallarda reanimatoloq.
Yadda saxla!
Səyahətdən və ya otel, xəstəxanada qalmaqdan sonra yaranan ağır pnevmoniyada legionelyoz istisna edilməlidir.
- Həkimə son həftələrdəki səyahətlər və su sistemləri ilə təmas barədə məlumat verin.
- Antibiotikləri özbaşına seçməyin – hər antibiotik legionellaya təsir etmir.
- Nəfəs darlığı, şüurun qarışması və ya dodaqların göyərməsi yaranarsa, dərhal 103-ə zəng edin.
- Xəstə ətrafdakılar üçün yoluxucu deyil.
Suallar və cavablar
Xeyr. İnsan yalnız çirklənmiş su aerozolunu tənəffüs etdikdə yoluxur. Xəstə ailə üzvləri üçün təhlükə yaratmır.
Məişət split-kondisionerləri su aerozolu yaratmadığı üçün nadir hallarda mənbə olur. Daha böyük risk mərkəzi su soyutma sistemləri, isti su təchizatı və cakuzilərdən gəlir. Buna baxmayaraq, kondisionerləri müntəzəm təmizləmək tövsiyə olunur.
Vaxtında müalicə ilə əksər insanlar sağalır, lakin halsızlıq və yorğunluq bir neçə həftə və ya ay davam edə bilər. Bu dövrdə fiziki yükü tədricən artırmaq və həkimin nəzarət müayinələrini buraxmamaq vacibdir.
Bəli, xəstəlikdən sonra davamlı immunitet formalaşmır. Yoluxma mənbəyi aradan qaldırılmazsa, təkrar xəstələnmək mümkündür.
Düzgün xlorlanan və təmizlənən adi hovuzlar az risklidir. Daha böyük təhlükəni isti su ilə işləyən, köpük və aerozol yaradan cakuzilər törədir, xüsusən onlara pis qulluq edildikdə.
Həkimə müraciət edin və harada qaldığınızı, duş, hovuz və ya cakuzidən istifadə etdiyinizi deyin. Bu məlumat həkimə legionelyozu vaxtında düşünməyə və düzgün antibiotik seçməyə kömək edir.
Mövzu üzrə məqalələr
HPV testi müsbətdir: bu nəticə nə deməkdir?
HPV-müsbət nəticə xərçəng diaqnozu deyil və yoluxmanın vaxtını göstərmir. Əsas məsələ testin tipini və sizə uyğun nəzarət planını…
İstiqamət: Ginekologiya / İnfeksion xəstəliklər / Onkoginekologiya
Vaginal qaşınma və ifrazat: hər dəfə kandidozdurmu?
Qaşınma və ifrazat həmişə kandidoz demək deyil. İlk, təkrarlanan və ya müalicəyə cavab verməyən şikayətlərdə səbəbin dəqiqləşdirilməsi vacibdir.
İstiqamət: Ginekologiya / İnfeksion xəstəliklər
“RW” cavabını necə anlamalı: sifilis testləri niyə fərqlənir?
“RW” adı bəzən ümumi işlədilsə də, sifilis testlərinin üsulları fərqlidir. Diaqnoz və nəzarət üçün testin adı, əvvəlki müalicə…
İstiqamət: Venerologiya / İnfeksion xəstəliklər
Cinsi infeksiyalar üçün analiz: hansı nümunə nəyi yoxlayır?
Cinsi yolla keçən bütün infeksiyaları tək bir analiz yoxlamır. Testlər təmasın növünə, vaxtına, əlamətlərə və fərdi riskə uyğun…
İstiqamət: Ginekologiya / Venerologiya / İnfeksion xəstəliklər
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
